13 Aralık Pazartesi sabahından herkese merhaba.
Bu hafta gündemimizde; Dünya Eşitsizlik Raporu, Avrupa Komisyonu'nun gig ekonomisi çalışanları hakkındaki yasa önerisi ve Birleşik Krallık'ın Uber hakkındaki kararı, Rusya'nın büyük teknoloji şirketlerine yönelik yaptırımları ve Better'ın Zoom'dan gerçekleştirdiği toplu işten çıkarma var. Dr.Soner Canko'nun dijital okuryazarlık hakkındaki yeni yazısını da bültende bulabilirsiniz.
Bugünün bülteni 2159 kelime, tahmini okuma süresi 7 dakika.
Her zamanki gibi yorum ve geri dönüşlerinizi bekliyoruz.
Twitter ve LinkedIn hesaplarımızı takip etmeyi unutmayın!
Keyifli okumalar,
Nurefşan
Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

Küresel piyasalarda son durum ve haftalık değişimler
📉 Türkiye: S&P, Türkiye'nin döviz cinsinden kredi notunu B+, yerel para cinsinden kredi notunu BB- olarak teyit etti ve Türkiye'nin kredi notu görünümünü "durağan"dan "negatif"e çevirdi.
📈 ABD: ABD'de kasım ayında enflasyon, yıllık bazda %6,8 ile son 39 yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Beklentilere paralel açıklanan enflasyon verisinin ardından borsalar yükselişlerini hızlandırdı. Ons altın fiyatı, 1773 dolardan 1785 dolara yükseldi. Reuters'ın anketine katılan ekonomistler, Fed'in 2022'nin 3. çeyreğinde faiz artırımına gideceğini tahmin ediyor.

Yedi kıtadan 100’ü aşkın araştırmacının dört yıllık çalışmalarına dayanan ve ekonomist Thomas Piketty’nin kurduğu Paris merkezli Dünya Eşitsizlik Laboratuvarı tarafından hazırlanan “Dünya Eşitsizlik Raporu 2022”yayımlandı.
Genel bakış: Araştırmaya göre, dünyanın en zenginlerine ait servetin payı, 1995’ten bu yana %1’den %3’e çıkarken Covid-19 pandemisi, bu artışı hızlandırdı. En tepedeki %1’lik kesimi oluşturan multimilyonerler, 1990’ların ortalarından bu yana biriken servet artışının %38’ini aldı. En alttaki %50 ise bu birikimin yalnızca %2’sine sahip olabildi. Küresel nüfusun en zengin %10’u, küresel gelirin %52’sine sahipken nüfusun en yoksul %50’si küresel gelirin sadece %8’ine sahip.
En eşit kim? Raporda, en eşit bölge Avrupa olurken eşitsizliğin en yüksek olduğu bölge ise Orta Doğu.Avrupa'da en zengin %10 gelirin %36'sını alıyor. Orta Doğu ve Afrika için bu oran %58.
Türkiye’de durum ne? Son 15 yılda eşitsizliğin artış gösterdiği Türkiye’de, özellikle son üç yıldaki ekonomik yavaşlamayla tüm nüfus gruplarının gelirlerinin azaldığı görülüyor.
- Türkiye’de bir yetişkinin yıllık ortalama kazancı 85 bin TL.
- En zengin %10, tüm gelirin %54,5’ini alırken en yoksul %50’nin payı ise %12. En yoksul %50'nin ortalama geliri, yıllık 20 bin 260 TL iken en zengin %10, 463 bin 20 TL ile 23 kat daha fazla kazanıyor.
Çözüm ne? Ekonomistler, eşitsizliği gidermek için servet vergisinin getirilmesi ve vergi kaçakçılığına karşı daha sert önlemler alınması önerisinde bulunuyor. Raporda, multimilyonerlerin servetlerine uygulanacak mütevazı kademeli vergilerin hükümetler için önemli bir gelir kaynağı olacağı belirtiliyor.
- Küçük bir hatırlatma: ABD’de Demokratlar, ekim ayında milyarderlerden sahip oldukları hisse senetleri ve diğer varlıkların kazandıkları değer üzerinden yıllık vergi ödemesi alınmasını içeren bir yasa önerisi sunmuş; ancak Senato’dan destek alamamıştı.
Gig ekonomisi bağımsızlığını mı kaybediyor?

İllüstrasyon: Ayşe Ezgi Yıldız
Avrupa Komisyonu, "gig ekonomisi" çalışanlarının “şirket çalışanları” olarak sınıflandırılmasını zorunlu kılan bir kanun teklifi sundu.
- Gig ekonomisi nedir? Serbest piyasa sistemi olarak adlandırılan gig ekonomisi, geçici iş pozisyonlarının kısa vadeli şekilde bağımsız çalışanlar tarafından doldurulması olarak adlandırılabilir. Gig ekonomisi çalışanlarının en açık örnekleri arasında Uber sürücüleri, Airbnb ev sahipleri ve Amazon gibi e-ticaret sitelerindeki satıcılar yer alıyor.
Koşullar ne? Gig ekonomisi şirketleri, çalışanları “bağımsız yükleniciler” olarak sınıflandırıyor. Böylece şirketler, çalışanlara yönelik yasal korumalar ve yükümlülüklerden muaf oluyor. Covid-19 sürecinde gig ekonomisi çalışanları, herhangi bir yasal güvencelerinin ve sabit gelirlerinin olmaması nedeniyle zorluk yaşarken "yeni çağın çalışma modeli" olarak görülen model, tartışılmaya başlandı.
Komisyonun teklifi: Teklifin kanunlaşması halinde gig ekonomisi çalışanları, “şirketlere bağlı çalışanlar” olarak görüneceği için bulundukları ülkelerin asgari ücret, ücretli izin, işsizlik ve sağlık yardımları gibi çeşitli imkânlarından faydalanabilecek. Uber, Glovo, Deliveroo gibi firmalar, bu düzenlemelerin genellikle saat esnekliği nedeniyle bu çalışma türünü tercih eden çalışanları işi bırakmaya sevk edeceğini savunuyor. Ayrıca artacak işçi maliyetleri nedeniyle teslimat ücretlerinin yükseleceği ve iş yerlerinin mal ve hizmetlere zam yapmak zorunda kalacağı belirtiliyor.
Bir adım geriden: Firmaların gig ekonomisi çalışanları için maruz kaldığı ilk düzenlemeler bunlar değil. Daha önce Uber hakkında birçok ülkede farklı davalarda yaptırım kararları verildi.
- Hollanda’da bir mahkeme, eylül ayında gig ekonomisi çalışanlarına daha iyi haklar ve ücretler için mücadele eden Hollanda Sendikalar Federasyonu’nun açtığı dava sonucunda, Uber sürücülerinin "serbest meslek sahibi olarak kabul edilemeyeceğine ve şirket çalışanı olarak tanımlanmaları gerektiğine” karar verdi. Uber, davayı temyize taşıdı.
- Geçtiğimiz hafta Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi, Uber'in Londra'daki faaliyet modelinin yasalara uygun olmadığına karar verdi. Mahkeme, araç çağırma hizmeti sunan şirketin sürücü ve yolcu arasında "aracı" olarak hareket etmesinin yasa dışı olduğuna ve doğrudan sürücülerle sözleşme yapılması gerektiğine hükmetti. Karar; sadece Uber için değil, Londra'da faaliyet gösteren ve kiralık araç hizmeti veren tüm şirketler için bağlayıcı nitelikte olması açısından önem taşıyor.
Yükselen engeller ve cezalar: Rusya’nın yaptırımları

Fotoğraf: Maksim Shemetov / Reuters
Uzun süredir yasa dışı içeriklerin yayımlanmasına izin vermeleri gerekçesiyle ABD merkezli teknoloji şirketlerine yaptırım uygulayan Rusya’nın iletişim düzenleyicisi Roskomnadzor, bu hafta da birbirinden farklı müdahalelerde bulundu.
Google ve Meta’ya dava: Roskomnadzor, yasaklı içerikleri silmemeleri nedeniyle Google ve Meta’nın ülkedeki yıllık cirolarına göre belirlenecek bir miktarda para cezası ödemesini talep eden bir dava açtı. 24 Aralık’ta görülecek duruşmanın ardından yaptırım, karara bağlanacak.
- Arka plan: Rusya yasalarına göre şirketler, herhangi bir ihlali devam ettirirse; ülkedeki yıllık cirolarının %5'i ila %10'u arasında para cezasına çarptırılabiliyor.
Google’a ceza: Davadan birkaç gün sonra Google, aynı gerekçeyle iki ayrı incelemede toplam 14 milyon ruble para cezasına çarptırıldı. Google’a şimdiye kadar 32 milyonu bu yıl olmak üzere toplam 60 milyon ruble ceza kesildi.
Tor’a engel: Roskomnadzor, Google cezasından 1 gün sonra, anonimlik sağlayan Tor tarayıcısının internet sitesine erişimi engelledi. Kararın gerekçesi "yasaklı içeriklere erişim yollarına ilişkin bilgilerin yayınlanması" olarak bildirildi.
- Neden? Tor tarayıcısı kullanıldığında bağlantılar izlenemiyor, tüm çerezler ve tarama geçmişi de otomatik olarak siliniyor. Tor’un geliştiricileri tarayıcının, Rusya’da günde 300 binden fazla kişi tarafından kullanıldığını, bunun tüm kullanıcıların %15’ini oluşturduğunu belirtiyor.
Neden yaptırım uyguluyor? Rusya; uyuşturucu kullanımı, intihara teşvik gibi yasa dışı içerikleri öne sürse de özellikle seçim döneminde muhaliflerin paylaşımları ve muhalif partilerin adaylarının internette aranması gibi birçok yasa dışı olmayan durumu da engellenmeye çalışmıştı. Dolayısıyla Rusya’nın bu yaptırımlarının “yalnızca yasa dışı içeriklere” yönelik olmadığı değerlendiriliyor.
- Roskomnadzor; Facebook, Google ve Twitter’ın da aralarında bulunduğu 13 teknoloji şirketinin gelecek yıl itibarıyla Rusya’da ofis açmaları gerektiğini duyurmuştu. Şirketler ise bu konuda herhangi bir adım atmadı.
HSBC ile gelecek çocuklarınızın, nakit puan sizin

HSBC-Allianz işbirliğiyle sunulan HSBC Bireysel Emeklilik Planı ile 18 yaşından küçük çocukların geleceğine yatırım yapanlar bugünden kazanmaya başlıyor. 31 Aralık’a kadar geçerli kampanyada her bir çocuk için 100 TL NakitPuan kazanma fırsatı sunuluyor.
HSBC müşterileri, 18 yaşından küçük çocuklarını erken yaşta HSBC Bireysel Emeklilik Planı’na dahil ederek, onlara tasarruf alışkanlığı kazandırırken, yapacakları birikimlerin ihtiyaca uygun fonlarda değerlenmesi ve %25 Devlet Katkısı ile çocuklarının hayallerindeki yarınlara ulaşmasını sağlayabilecek.
Nedir? 15 Ekim – 31 Aralık 2021 tarihleri arasında, 18 yaşından küçük çocuklarınız için HSBC Kredi Kartı’nızdan aylık en az 400 TL katkı payıyla yaptıracağınız HSBC Bireysel Emeklilik Planları için 100 TL NakitPuan kazanma fırsatını kaçırmayın.
Dahası: 18 yaşından küçük her bir çocuğunuz için ayrı yaptıracağınız HSBC Bireysel Emeklilik Planı için %25 Devlet Katkısı avantajından ayrıca faydalanabileceğiniz gibi her bir çocuğunuz için de ayrıca 100 TL NakitPuan kazanabilirsiniz.
Kampanya katılım şartlarıyla ilgili detaylı bilgiye ulaşmak için bu bağlantıyı ziyaret edebilirsiniz.

ABD merkezli konut kredisi finansmanı şirketi Better’ın CEO’su Vishal Garg, geçtiğimiz hafta, 900 kişiyi içeriğini belirtmediği bir Zoom toplantısına davet etti. Şirketin iş gücünün %9’unu oluşturan bu grup, toplantının ilk dakikalarında CEO’nın ağzından dökülen cümlelerle büyük bir şok yaşadı: “Eğer bu toplantıya davet edildiyseniz işten çıkarılan şanssız grubun bir parçasısınız. Buradaki işiniz sona erdi.” Zoom görüşmesi, 10 dakikadan daha az sürdü, etkileri ise hâlâ devam ediyor.
Arka plan: Better, işten çıkarmalardan hemen önce yatırımcılarından 750 milyar dolarlık nakit alarak değerlemesini 7 milyar dolara çıkarmıştı. Şirket, özel amaçlı satın alma şirketi (SPAC) Aurora Acquisition Corp. ile yaptığı 7,7 milyar dolarlık birleşme anlaşmasının ardından halka arz edilmeye hazırlanıyordu.
Neden? YouTube’da eski çalışanlar tarafından yayımlanan videoya göre Garg, işten çıkarmaları birkaç neden bağladı: Pazar şartları, verimlilik, performanslar ve üretkenlik. Fortune’a göre toplantı sonrası CEO Grag, bir anonim tartışma sitesinde, işten çıkarılan çalışanlarını, "günde iki saat çalışan ve şirketten çalan bir grup tembel" olarak nitelendirdi.
Neler yaşandı? Tepkilerin ardından Grag, çalışanlarına bir mektup göndererek özür diledi. Mektupta, “Karardan etkilenen bireylere Better’a katkılarından dolayı gereken saygı ve takdiri gösteremedim. İşten çıkarma kararı bana ait; ancak uygulamada hata yaptım,” cümleleri yer aldı. Öte yandan, şirketin kurumsal iletişim, halkla ilişkiler ve pazarlama birimlerinin yöneticileri de tepki olarak istifalarını iletti. Şirketin halka arzı da ertelendi.
Geniş perspektif: Pandemi döneminde çevrim içi kanallar üzerinden işten çıkarmaların sayısı arttı. Better’ın işten çıkarmasında sorun, Zoom üzerinden olmasından ziyade CEO’nun yaklaşımından ve şirketin işten çıkarılan kişilere herhangi bir destek sunmamasından kaynaklandı. Gelin benzer işten çıkarmalara bakalım:
- Nisan 2020: Scooter paylaşım şirketi Bird, tek yönlü bir Zoom görüşmesine davet edilen 406 çalışanını görüntüsüz bir sesin okuduğu bir bildiriyle işten çıkardı.
- Mayıs 2020: Uber, pandemi şartlarının şirket üzerindeki olumsuz etkisinden dolayı iş gücünün %14’ünü temsil eden 3500 kişinin işine son verildiğini Zoom üzerinden duyurdu.
Dijital okuryazarlık
"Teknolojinin nimetlerinden” hangi oranda yararlanıyoruz? Akıllı cihazlarımızı doğru kullanıyor muyuz? Sanal dünyanın bağımlısı mı olduk?

Nomofobi, teknoferans, siberkondi…
Bu terimlerin ne anlama geldiğini biliyor musunuz? Açıkçası ben bazılarını kısa bir süre önce öğrendim. Nomofobi, cep telefonsuz kalma korkusu demek. Teknoferans, sürekli teknoloji ile ilgilenme durumu, siberkondri ise internette sürekli hastalıkları araştırmanın ismi.
Tüm bunlar, sanal dünyanın yarattığı yeni nesil hastalıklar, korkular ve patolojik durumlar. Teknoloji ve internet, hepimize yepyeni bir dünyanın kapılarını açtı. Yeni sektörler yarattı, günlük hayatımızın akışını kolaylaştırdı, bilgiye ulaşacağımız tüm kanalları önümüze serdi, hobilerimizi hayata geçirebileceğimiz platformlara ulaşmamızı sağladı.
Peki, “teknolojinin nimetlerinden” hangi oranda yararlanıyoruz? Elimizden düşürmediğimiz akıllı cihazlarımızı doğru kullanıyor muyuz? Soruyu bir de şöyle sormamız gerekiyor: Sanal dünyanın bağımlısı mı olduk? Örneğin; bir gününüzü telefonunuz ya da internet bağlantınız olmadan geçirdiniz mi, geçirebilir misiniz? “Ama işimiz için şart,” diyenler olacaktır. Öyleyse şöyle soralım: Herhangi bir tatil gününde ya da yıllık izninizde telefonunuza bakmadığınız bir gününüz oldu mu? Yanıt, %98 oranında “hayır” olacaktır. Maalesef internet kullanıcıları olarak “mavi ışık bağımlısı” olduk!
İnternet = sosyal medya
Araştırmalar, insanların sanal dünyada geçirdikleri zamanın çok önemli bir bölümünü sosyal medya ve oyunlara ayırdığını gösteriyor. Bu oran, Türkiye’de %90’lara ulaşmış durumda. Herkes artık aldığı “like”, RT ve yorumlarla kendi değerini belirliyor. Hayatlarımızı hiç ama hiç çekinmeden sosyal medyada paylaştığımız gibi, başkalarının hayatlarını da aynı ölçüde merak ediyoruz.
Sanal dünya çılgınlığını inceleyen uzmanlar, “Her şey, Facebook’un like tuşunu bulmasıyla başladı,” saptamasında buluşuyor. Like tuşu o kadar önemli ki Facebook’un ardından hayatımıza giren tüm sosyal medya platformları da benzer uygulamaları kullanıyor ve her geçen gün yeni özellikler ekliyor.
Teknoloji devleri ‘uyarıyor’
Sürekli ama sürekli iletişim halindeyiz. Herhangi bir işe odaklanmakta zorluk yaşıyoruz, dikkatimiz çok çabuk dağılıyor. Çok istekli bile olsak başaramayabiliyoruz. Bunun iki nedeni olduğunu düşünüyorum: İlki, beynin sürekli tembellik yapma isteğine karşı koyamıyoruz, ikincisi ise tamamen kontrolümüz dışında sürekli uyarılıyoruz. Telefonlarımızın uyarı sekmesi hiç susmuyor.
Bilgilerimizi ele geçirecekler diye fırtınalar koparılan ama hayatımızın ortasında duran WhatsApp grupları. İş yeri için onlarca grup, lise, üniversite arkadaşları, spor salonu grubu, trekking grubu, dans grubu, çekirdek aile, biraz daha geniş aile, anne tarafı, baba tarafı, eşinizin tarafı…. Aile grubunu sessize alıp yarım saat içinde biriken 100 mesajı okuyamadığınız için akrabalarınızdan sitem işitmemiş olan insan yoktur herhalde.
“Ahmet hikayesine ekleme yaptı, Ayşegül uzun zaman sonra fotoğraf paylaştı, e-ticaret sitelerinin çılgın fırsat indirimi, oynadığınız oyunlardan hamle uyarıları, e-postalar, GSM şirketlerinin bitmeyen teklifleri, mobil bankacılık uyarıları…”
Teknoloji devleri, sürekli çevrim içi olmamız, sanal dünyadaki ayak izlerimizi artırmamız için yeni uygulamalar geliştiriyor. Tüm riskleri göze alıp sessizlik butonunu aktif hale getirdiğinizde de bu kez “Sevdiklerimden birinin yardımıma ihtiyacı mı var?” korkusuna kapılıyoruz. Bu sarmal bizi, hayatımız üzerindeki kontrolümüzü kaybetmeye kadar götürüyor.
Enformasyon yağmuru, pasiflik ve egoizm yarattı
Yaşadığımız bu durumun bireysel ve sosyolojik yapı üzerinde yarattığı tahribata odaklanalım.
George Orwell’in 1984 kitabının meşhur olduğu yıllarda Aldous Huxley, "Cesur Yeni Dünya" adlı tezinde Orwell’in tam tersi bir durum saptaması yapmıştı. Orwell’ın uyarısı, birilerinin yani Big Brother’ın bizi sürekli izlediği ve dıştan dayatılan bir baskının bize boyun eğdireceği yönündeydi. Oysa Huxley, “İnsanları özerklikleri, olgunlukları ve tarihlerinden yoksun bırakmak için Big Brother’a gerek yok. İnsanlar süreç içinde üzerindeki baskıdan hoşlanmaya, düşünme melekelerini dumura uğratan teknolojileri yüceltmeye başlayacaklardır,” tezini savunuyordu. Neil Postman, bu iki tezi masaya yatırdığı çalışmasında şu saptamaları yapıyor: Orwell, kitapları yasaklayacak olanlardan korkuyordu. Huxley’in korkusu ise kitapları yasaklamaya gerek duyulmayacağı, çünkü artık kitap okumak isteyecek kimse kalmayacağı şeklindeydi.
Orwell bizi enformasyonsuz bırakacak olanlardan, Huxley pasifliğe, egoizme sürükleyecek kadar enformasyon yağmuruna tutacak olanlardan korkuyordu. Orwell hakikatin bizden gizlenmesinden, Huxley hakikatin umursamazlık denizinde boğulmasından korkuyordu. Orwell, esaret altında bir kültür haline gelmemizden, Huxley duygu sömürüsüne dayanan, içki alemleri ve tek başına ipte asılı bir tenis topuyla oyalanmak (ya da günümüzde bütün gününü televizyon veya bilgisayar karşısında geçirmek veya saatlerce süren chat gevezelikleriyle meşgul olmak) gibi şeylerle ömür tüketen önemsiz bir kültüre dönüşmemizden korkuyordu.
Bugün geldiğimiz nokta, aslında Huxley’in tezinin doğruluğunu gösteriyor. Postman’ın dediği gibi “Dünya bir küresel köye dönüştü ama küresel köyün kavalcısı insanları uyutmak ve uyuşturmak için işbaşında. Daha önce özellikle televizyon olan kavalcı bugün internet hatta teknoloji devleri…”
Çoğumuz bu uygulamaları bedava olduğu için kullanıyoruz; ancak şunu da unutmamalıyız: Ürün bedavaysa ürün sizsiniz! Karamsar bir tablo çizdim ancak “nimet” olarak nitelendirdiğim internetten maksimum faydayı alıp onu bir ürün olarak kullanmak için dijital okuryazarlık konusundaki eksiklerimizi gidermeliyiz. Bunun yollarını da yine internette bulabilirsiniz!
• Ceza: İtalya antitröst düzenleyicisi, Amazon'a "üçüncü taraf satıcıları kendi lojistik hizmetini kullanmaya zorlayarak pazar hâkimiyetini kötüye kullandığı” gerekçesiyle 1,3 milyar dolar para cezası kesti.
• Strateji: Twitter'da yönetimi, Jack Dorsey'den devralan Parag Agrawal, ilk büyük hamle olarak ekip iş birliği uygulaması Slack'in rakibi Quill'i satın aldı.
• Kripto: Altı kripto para birimi firmasının yöneticileri, ABD Temsilciler Meclisi Finansal Hizmetler Komitesi'nde ifadeye çağrıldı. Yöneticiler, dijital varlıklara yeni kurallar konmasına karşı olmadıklarını; ancak kuralların "aşırı kısıtlayıcı" olması durumunda yasa dışı işlemlere yol açacağını dile getirdi.
• Halka arz: Intel, sürücüsüz araba şirketi Mobileye’ın 2022'nin ortalarında ABD'de halka arz edileceğini açıkladı. Halka arzla şirketin değerlemesinin 50 milyar dolara çıkması bekleniyor.
• Sınırlama: Nestlé, L'Oréal hisselerinin bir kısmını şirkete 8,9 milyar avro karşılığında geri satarak payını %20,1'e düşürüp 40 yıldan uzun süredir devam eden ortaklığı sınırlama kararı aldı.
Pareto'da cuma günü, ilk makalemizde ülkelerin 2021'de para politikalarında yaşadığı dönüşümü; ikinci makalemizde ise pandemi sonrası normalleşmenin etkisiyle sanayi ve bireysel tüketici taleplerindeki artışa rağmen tedarik konusunda yaşanan sıkıntıların yol açtığı küresel enerji krizini ele alacağız.
Pareto Spot'un 10. bölümü yayında! Boğaziçi Ventures Genel Partneri Kenan Çolpan ile Türkiye’nin girişimcilik ve yatırım ekosistemi hakkında konuştuk. Türkiye'de son senelerde yaşanan gelişimin nedenlerini, yatırımlarda öne çıkan sektörleri, girişimcilik ekosisteminin geleceğini ve kurumsal şirketlerin bu gelecekteki rolünü tartıştık.

İyi haftalar,
Nurefşan






