İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?
Satır arasından
Argo sözlüğü
Fırça
Satıyoruuumm saaattım!

Haydi Bre Pehlivan! #12

Haftada bir mutlaka vücudumu yağlarım, "Sizi bütün cihan yenemedi Paşam, ben nasıl yenebilirim?”
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1649546

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1649546

Eski İstanbul’da tiyatronun ve eğlencenin merkezi olan Direklerarası’ndaki en önemli mekanlardan biri Ferah Tiyatrosu’ydu. Burası bir sirk olarak dizayn edildiği için, birçok sanatsal etkinliğin yanında kimi zaman pehlivan güreşleri de yapılırdı. 

Biz de bu hafta buradaki çok önemli bir pehlivan güreşini en önden izleyip seyircilerle birlikte tribün yapacağız. 

Gazeteci Mehmet Selahattin’in yaklaşık 100 yıl önceki röportajlarından yola çıkarak hazırladığımız ve İstanbul'un o dönemki eğlence anlayışına ve arkasındaki siyasi değişimlere ışık tutarken bugün ile bağlantısını ortaya çıkarmaya çalıştığımız bültenimizde 1932 senesinin Direklerarası’ndayız.

Bu hafta neler var?

Satır arasından: Haftada bir mutlaka vücudumu yağlarım, "Sizi bütün cihan yenemedi Paşam, ben nasıl yenebilirim?”

Fırça: Levnî’den bir minyatür


Zamanda yolculuğa başlıyoruz.

Haftaya tekrar görüşmek üzere…

Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

1809, saray bahçesinde güreş müsabakası

İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?

Yaşa Çoban Mehmet! Var Ol Himmet Pehlivan!

Bizde halk, güreş müsabakalarını nasıl seyreder?

Kara Ali’yi isteriz!-Kulak da kırılır mıymış?-Himmet ile Çoban Mehmet’in güreşi-Hakem neler söyledi?-Yaşasın Türk pehlivanları

Mehmet Selahattin, 9 Ocak 1932

İnsanlar birbiriyle boğuşmayı sever. Bu muhakkak! Yalnız şu da muhakkak ki boğuşmayı sevdikleri kadar, belki ondan fazla boğuşanları seyretmekten hoşlanırlar. Sokakta iki kişiyi kavgaya tutuşmuş görseniz mutlaka alakadar olur, işiniz yoksa “Bakalım kim kimi tepeleyecek?” diye merak edip kavganın sonuna kadar beklersiniz.

Boğa dövüşü, horoz dövüşü, koç dövüşü ve nihayet insan dövüşü şüphe yok ki bu cibilli meraktan doğmuştur. Geçen akşam Ferah Tiyatrosu’ndaki güreş müsabakalarında ben de bulundum. Sporun hiçbir türünden anlamadığım, güreşenleri tanımadığım halde sonuna kadar orada kaldım.

Koca tiyatroda bir tek boş iskemle yoktu. Birçokları sahnedekileri görebilmek için adeta oturanların omuzları üstüne çıkmışlardı. E şaka mı bu? Türkiye Başpehlivanı Kara Ali ile meşhur Çoban Mehmet bu gece ilk defa karşılaşacaklar.

Muayyen saat geldi geçti. Daha perde kapalı. Halkı avutmak için gürültülü bir orkestra durmadan çalıyor. Sabırsızlık genel. Etrafta mırıltılar başladı:

“Ne bekliyoruz daha?”

“Çalgı istemiyoruz!”

“Güreşçiler meydana çıksın!”

Baston takırtılarının, ıslık seslerinin bir türlü arkası gelmiyor. Nihayet işte perde açıldı. En kuvvetli güreş elemanları birer birer hazır bulunanlara takdim ediliyor. Her isim söylenirken bir alkıştır kopuyor.

“Yaşşa Arif!”

“Yaşşa Urfalı!”

“Dayan Çoban!”

“Var ol Himmet!”

Bir aralık güreşçiler arasında Kara Ali’yi göremeyenler olunca bağrışanlar oldu:

“Kara Ali nerede?”

Bu bağrışmalar bir müddet cevapsız kaldı. Nihayet gürültü büyüyünce pehlivanları halka tanıtan kişi ortaya geldi:

“Kara Ali Pehlivan biraz rahatsızlandığı için müsabakada bulunamayacak.” dedi.

Vay sen misin bunu söyleyen! Paradiden en ileri gelen localara kadar her tarafta genel bir itiraz yükseldi. Derken haydi bir ayak temposu;

“Kara Ali! Kara Ali! Kara Ali!”

Bu esnada Urfalı’nın da güreşemeyeceği halka ilan edilince birisi bağırdı:

“Onun nesi var?”

Sahnedeki zat cevap verdi:

“Kulakları kırıldığı için sade gösteri güreşi yapacak.”

Etrafta sesler;

“Kulak kırıldığını da işitmedik!”

Nihayet bağırıp çağırmakla kimseyi güreştirmenin mümkün olmayacağını görerek sustular. Evvela ikinci sınıf güreşçiler tutuşmuştu. Alafranga güreş yapıyorlar. Bu tür güreşe karşı halkta hissedilen bir lakaytlık var. Profesyonel pehlivanlar serbest güreşe başlayıncaya kadar bu alakasızlık devam etti. Nihayet Himmet ile Çoban Mehmet tutuştular. Çoban Mehmet bir İspanyol boğa güreşçisi gibi kollarını sallayarak ortaya çıktı. Himmet Pehlivan’la el ele verdikten sonra birbirlerinin canına kast etmiş gibi boğaz boğaza geldiler. Kâh Himmet altına giriyor kâh Çoban. İki tarafın da teşvikçileri var:

“Ha bre Çoban!”

“Göreyim seni Himmet!”

Altta kalan pehlivanın boyun damarları arada bir ok gibi şişiyor, tekrar üste çıkmak için gergin kollarının bütün kuvvetini sarf ederek boğazlanırcasına çırpınması seyircileri heyecandan kırıp geçiriyor.

Himmet’in çelik gibi vücudu var. Çoban Mehmet’in kalın ensesine, iri kuvvetli pazılarına aldananlar Himmet’i bir hamlede yere vuracağını bekliyorlar. Fakat Himmet, Çoban’ı daima altında tutmayı başarıyor. Alta kendisi girse de çok geçmeden gene üste çıkıyor.

Bir aralık sahnede müthiş bir gürültü koptu. Ağır bir cismin düşmesinden mütevellit korkunç bir ses duyuldu. Himmet Pehlivan, Çoban’ı kaldırıp yere vurmuştu. Seyirciler bir ağızdan bağrıştılar:

“Tamam, oldu!”

Halbuki hakem Himmet’i henüz galip ilan etmiyordu. Çünkü Çoban sırtüstü yere düşer düşmez kendini toplayıp tekrar yüzükoyun gelmişti. Localardan itirazlar devam ediyordu:

“Himmet galiptir!”

“Çoban yenildi!”

“Hakem haksızlık ediyor!”

Bu son söz hakem Yusuf Pehlivan’ı harekete getirdi. Senelerce Amerika’da sırtı yere gelmeden pehlivanlık yapan bu eski Türk güreşçisi seyircilere dönerek Rumeli şivesiyle bağırdı:

“Akim dediğin elbet bişey bileyor ki buraya komuşlar. Serbest güreşte emetörler omuz yere geldikte bitmiştir. Ama profesyoneller sırtı yere geldiğinde gübeği üstünde şülecene bir dakika durmalı!”

Yusuf Pehlivan’ın sözleri tesirini gösterdi. Gürültülerin arkası kesildi. Neticede puan itibariyle Himmet Pehlivan’ın galip olduğu ilan edilince alkışlar ortalığı inim inim inletti. Locada oturan bir zat ayağa kalkarak “Yaşasın Türk pehlivanları…” diye başlayan kısa bir nutuk irat ettikten sonra etrafına dönerek mazeret beyan etti:

“Kusura bakmayın, kendimi zapt edemedim.”

Halk yavaş yavaş dağılmaya başlamıştı. Koridorlarda güreşçilerin leh ve aleyhinde dedikodular devam ediyordu.


*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair çok zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Satır arasından

Haftada bir mutlaka vücudumu yağlarım

Mehmet Selahattin’in yazısında seyirciler “Kara Ali’yi isteriz!” diye bağırıyor. Nedeni dönemin en meşhur yağlı güreşçilerinden birinin de Kara Ali (Acar) olması. Kolay mı 1930-1933 yılları arasında arka arkaya tam dört defa Kırkpınar Başpehlivanı olmuş. Gerçi kendisi “kulağı kırıldığı” için Ferah Tiyatrosu’ndaki müsabakaya katılamamış. Ancak yazıya konu alan müsabakalara kadar zaten iki kere başpehlivan olmuştu. Hatta 1931 yılındaki birinciliği ayrı bir öneme sahiptir. O yıl ilk defa Türkiye Başpehlivanlığı adıyla Ankara’da güreş organizasyonu düzenlenir. Kırkpınar’a alternatif bir güreş müsabakası fikri 1925’ten beri düşünülse de itirazlar nedeniyle yapılamamıştır. Atatürk’ün de bizzat seyirci olarak takip ettiği 1931’deki müsabakalar ise geniş katılımlı olur ve 5 bin kişi izler. Kırkpınar güreşleri giderek yerelleştirilirken yağlı güreşin yeni merkezi Ankara olur. Anlaşılan sporun diğer dalları gibi güreş de yeni Türkiye’nin yaratmak istediği idealin bir aracı ve parçası olmuş. Biz dönelim güreşlere…

Kara Ali 1931’deki müsabakayı kazandıktan sonra bir gazeteye verdiği demeçte eskisi gibi Kırkpınar Yağlı Güreşleri’nin felsefesine sahip çıkılmadığını, ahlak ve liyakatin kaybolmaya başladığını, aslında bunun bir güreş okulu açılarak çözülebileceğini söyler. 1932’deki birinciliğinden sonra kendisiyle yapılan bir röportajda ise Kara Ali’yi daha yakından tanıyoruz. Babası da -daha sonra oğlu ve torunu da başpehlivan olacaktır- pehlivan olan “Ali pehlivan içki içmez, sigara içmez, mükeyyifatın (keyif ve sarhoşluk verici şeylerin) hiçbirini kullanmaz. Hiç hovardalık etmemiştir.” Yağlı güreş hakkında ise şunlar söyler:

“En iyi güreş yağlı güreştir. Yağ vücudu çok besler. Vücudumu yağlamanın arasını biraz uzatsam derilerimin törpü gibi olduğunu görürüm. Her tarafım sertleşir. Bizim vücudumuzun gıdası yağdır. Yağı görmeyince galiba aç kalıyor. İdman yapmayacak olsam bile haftada bir defa vücudumu yağlar, öyle yatarım.”

Hakimiyet-i Milliye gazetesi, 4 Ekim 1932

"Sizi bütün cihan yenemedi Paşam, ben nasıl yenebilirim?”

Yazıda bahsi geçen bir diğer pehlivan Çoban Mehmet ise olimpiyat güreşçisi unvanına sahip. Balıkesir’in havasından mıdır suyundan mıdır bilinmez hem Kara Ali hem de Çoban Mehmet Balıkesirli. Pehlivanlar diyarı Balıkesir:)

Aktif olduğu 1928-1940 arasında Türkiye grekoromen güreş takımının tek ağır sıklet güreşçisi olan Çoban Mehmet’in namı Balıkesir’den dünyaya yayılmıştı. Avrupa ve Balkan Şampiyonaları’nda birincilikler elde etti. Milli güreş takımında yer aldığı için Atatürk’ün önünde bizzat güreşmiş, hatta aralarında yukarıdaki sözleri söylediği bir diyalog da geçmişti. 

Kara Ali gibi Çoban Mehmet’i de yakından tanıyalım çünkü "Kimi onun bir oturuşta bir kilo ekmekle beraber tabak tabak yemeği silip süpüren müthiş iştahından bahsediyor, kimi köyünde bir yumrukta bir öküzü öldürdüğünü yağlandıra yağlandıra anlatıyor”du:

“Niçin bu kadar kuvvetlisin?” diye soran gazeteciye “Bilmem, Allah vergisi... Ama bunun sebebi şu olacak. İçime gelen kasaveti atarım, gamı kovarım... Hiç gönlüme gam, kasavet yerleştirmek istemem. Belki bu sebepten kuvvetliyimdir. Ben kuvvetimin sırrını buna veriyorum.” der. Hayatta en büyük gayesinin ne olduğu sorulunca ise şu cevabı verir: “Hayatta en büyük gayem, şöyle elime ayda 90 lira geçmeli. Günde iki lira boğazıma, sırf kendi boğazıma harcetmeliyim. Bir lira da eve. Şöyle bahçeli evim olsun, bu bahçede idman yapayım. İşte gayem budur.”

Görünen o ki er meydanında, minderlerde rakiplerini yere çalan Çoban Mehmet parasızlığın sırtını yere getirememişti.


*Güreş tarihi ile ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek isteyenlerin bizim de “tez versiyonundan” faydalandığımız Umut Cafer Karadoğan’ın “Geçmişten Geleceği Kültürel Miras: Kırkpınar Yağlı Güreşleri” isimli kitabını okumasını tavsiye ederiz.

Argo sözlüğü

Cibilli: Yaratılıştan gelen, karakter, tabiat demek olup cibilliyet kelimesiyle aynı anlamlara gelmektedir. Cibilliyetsiz ise “soysuz, sütü bozuk” demektir.

İnim inim: Büyük sıkıntı içinde olmak manasına gelen “inim inim inlemek” ve birini büyük bir sıkıntıya sokmak manasına gelen “inim inim inletmek” tabirlerinde kullanılan bir ikilemedir.

Paradi: Fransızca kökenli bu kelime cennet ve tiyatroda en üst balkon anlamlarına gelmektedir. Mehmet Selahattin’in bu kelimeyi 3. sayımızda futbol maçını izleyen seyircilerin bulunduğu yer için de kullandığını görmüştük.

Fırça

Bir güreş minyatürü

Bu hafta Fırça’da karikatüre değil bir minyatüre yer veriyoruz. Bu minyatür, halk şairi ve meşhur minyatür ustası Levnî’nin Vehbi isimli surnamesinde çizdiği bir güreş minyatürüdür. 1720 tarihli bu surname III. Ahmet’in oğullarının sünnet düğünündeki şenlikleri anlatır.

Satıyoruuumm saaattım!

Bir güreş müsabakası

Fotoğraftaki güreş müsabakası 1929 yılında Taksim Stadı’nda gerçekleşmiş. Binada iki ismin yazılı olduğu dikkati çekiyor. Bu isimlerden biri Zeki Rıza (Sporel). Fenerbahçeli meşhur futbolcu aynı zamanda kendisi. Diğer isim ise tam okunmuyor ama yabancı bir güreşçi olsa gerek.

Bir kısım seyirci ringin etrafında çember oluşturmuş. Diğerleri ise tribünlerde. Herkes pür dikkat kesilmiş. Müsabakayı kim kazandı acaba? 

Haftaya İstanbul’un merkezinden biraz uzaklaşıp Büyükçekmece’de bir gece geçireceğiz.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

1920 ve 30'ların İstanbul eğlence hayatını bir gazetecinin röportajlarından takip eder, her salı yayımlanır.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir