28 Mart Pazartesi sabahından herkese merhaba.
Bu hafta gündemimizde; Türkiye'deki işsizlik rakamları, Moskova Borsası'nın bir ay sonra yeniden açılması, dünyanın en büyük varlık yöneticisi BlackRock'ın CEO'su Larry Fink'in küreselleşmenin sonu ile ilgili mektubu ve Avrupa Birliği'nin büyük teknoloji şirketleri için rekabet kurallarını yeniden belirleyecek "Dijital Pazar Yasası" var.
Bugünün bülteni 1531 kelime, tahmini okuma süresi 5 dakika.
Her zamanki gibi yorum ve geri dönüşlerinizi bekliyoruz.
Twitter ve LinkedIn hesaplarımızı takip etmeyi unutmayın!
Keyifli okumalar,
Nurefşan
Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

Küresel piyasalarda son durum ve haftalık değişimler
📈 Borsa İstanbul: BIST 100 endeksi, yükseliş eğilimini üst üste dördüncü haftada da sürdürürken haftayı 2.175,51 puandan tamamlayarak haftalık bazda tüm zamanların en yüksek kapanışını yaptı.
🚀 Haftanın kazananı: Brent petrolün varil fiyatı, ABD-AB liderlerinin temaslarında Rus petrolüne yönelik yeni yaptırımların açıklanacağına ilişkin beklentiler ve tedarik endişeleriyle yeniden yükselişe geçerek haftayı %11,79 artışla 120,65 dolardan kapattı.
Türkiye'de işsizlik: Arttı mı, azaldı mı?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2021 yılına dair iş gücü verilerini yayımladı. Verilere göre, 2021'de dar tanımlı işsizlik bir önceki yıla göre 1,1 puan azalışla %12 olarak gerçekleşti. İşsiz sayısı, bir önceki yıla göre 121 bin kişi azalarak 3 milyon 919 bin kişi oldu.
- Atıl iş gücü: TÜİK'in 'atıl iş gücü' olarak tanımladığı geniş tanımlı işsizlik oranı, bir önceki yıla göre 1,0 puan azalarak %24,4 oldu.
- İstihdam oranı: İstihdam edilenlerin sayısı, 2 milyon 102 bin kişi artarak 28 milyon 797 bin kişi, istihdam oranı ise 2,5 puanlık artış ile %45,2 oldu.
- İş gücüne katılma oranı: İşgücü, 1 milyon 981 bin kişi artarak 32 milyon 716 bin kişiye; işgücüne katılma oranı ise 2,3 puanlık artışla %51,4'e ulaştı.
- Cinsiyete göre dağılım: İşsizlik oranı erkeklerde %10,7 iken kadınlarda %14,7 olarak tahmin edildi. İstihdam oranı ise erkeklerde %62,8 iken kadınlarda %28 olarak gerçekleşti. İşgücüne katılma oranı erkeklerde %70,3, kadınlarda %32,8 oldu.
- Şehirlere göre: İşsizliğin en yüksek olduğu şehirler Mardin, Batman, Şırnak, Siirt olarak sıralandı. İstihdamın en yüksek olduğu şehirlerse Tekirdağ, Edirne ve Kırklareli olarak bildirildi.
- Genç nüfus: 15-24 yaş grubunu kapsayan genç nüfusta işsizlik oranı, 2,3 puan azalarak %22,6 oldu. Bu yaş grubunda işsizlik oranı; erkeklerde %19,4, kadınlarda ise %28,7 olarak tahmin edildi.
DİSK-AR verileri
Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi (DİSK-AR) de 2021 yılına ilişkin işsizlik raporunu yayımladı. Rapora göre, işsiz sayısında pandemiden önceki döneme göre 1,4 milyon artış gözlemlendi. 15 yaş ve üstü 63,7 milyon kişinin 19 milyonunun, tam zamanlı ve kayıtlı çalıştığı bildirildi. Zamana bağlı eksik istihdam, potansiyel işgücü ve işsizlerden oluşan atıl işgücü ise 8,8 milyon kişi olarak kaydedildi.

Moskova Borsası (MOEX), yaklaşık 1 ay sonra 24 Mart’ta sınırlı işlemler için yeniden açıldı. Sberbank, VTB, Rosneft ve Gazprom dahil 33 şirketin hisselerinin işlem gördüğü ilk işlem gününde %4,37 yükseliş kaydedildi.
Tarihleri geri saralım: Rusya, 24 Şubat 2022’de Ukrayna’ya yönelik askerî harekâtı başlattı. Aynı gün MOEX, %35’e yakın değer kaybederken ertesi gün Rusya rublesi, dolar karşısında %24’e yakın değer kaybederek 105,27 seviyesine geriledi. 27 Şubat’ta bazı Rusya merkezli bankaların ülkeler arası para transferlerini kolaylaştıran SWIFT sisteminden çıkarılması ise rubledeki düşüşü hızlandırdı. Buna karşılık Rusya, 28 Şubat’ta MOEX’teki işlemleri durdurma kararı aldı. Rusya’nın modern tarihindeki en uzun süreli kapatma yaklaşık 1 ay sürdü.
Hangi şartlarla açıldı? Moskova Borsası, geçtiğimiz perşembe ve cuma günü dört saatliğine işlemlere açıktı. Ağır kısıtlamalar altında yalnızca 33 şirketin işlem gördüğü ilk işlem gününde, yabancı yatırımcıların satış yapması yasaklanırken açığa satış işlemlerine de izin verilmedi. Öte yandan, Rus hükümeti 10 milyar dolar değerinde hisse satın alacağını açıkladı. Hükümet, daha önce Maliye Bakanlığı’na Ulusal Varlık Fonu’ndan 1 trilyon rubleye (10,1 milyar dolar) kadar kaynak kullanarak Rusya merkezli şirketlerin hisselerinin satın alınması talimatını vermişti.
Açılışın ardından: MOEX'in resmî internet sitesine göre, ilk işlem gününde toplam işlem hacmi 108,6 milyar rubleye (1,1 milyar dolar) ulaşırken bireysel yatırımcıların payı %58 oldu. MOEX'in ortalama günlük işlem hacmi, Ocak-Şubat döneminde 190 milyar rubleydi.
- Hisseleri en çok yükselenler, savaşın başlamasından bu yana petrol fiyatlarının %20’nin üzerinde artmasından faydalanan Gazprom gibi enerji şirketleri ve Nornickel gibi emtia üreticileri olurken Rusya’ya uygulanan kapsamlı yaptırımlardan olumsuz etkilenen şirketlerin hisseleri düştü.
Kim, ne dedi? Uzmanlar, beklentilerin aksine Moskova Borsası’nın açılışta çökmemesini, hükümetin aldığı önlemler ve kısıtlamalara bağlıyor. Açılışı “göstermelik” olarak tanımlayan uzmanlar, borsanın açılıştaki yükselişine rağmen hala savaş öncesine göre %20, yıl başına göre ise %30’dan fazla değer kaybettiğine vurgu yapıyor.
“Bu gerçek bir piyasa ve sürdürülebilir bir model değil. Yalnızca Rusya’nın küresel finansal sitemden izolasyonun altını çiziyor." - ABD’nin ulusal güvenlik danışmanı Daaleep Singh
Risk yoldaşınız: Aksigorta Dijital Güvenlik Platformu
KOBİ’lerin %61’i tüketicilerin ise %54’ü dijital açıdan riskte.
Sizinle paylaştığımız bu veriler, Aksigorta’nın şirketler ve bireysel tüketiciler özelinde dijital güvenlik algısına yönelik yaptığı bir araştırmanın çıktıları. Gelin araştırmanın ortaya koyduğu tabloya yakından bakalım.
Aksigorta’nın hayata geçirdiği sosyal sorumluluk projesi ‘Dijital Güvenlik Platformu’nun gerçekleştirdiği araştırmaya göre;
- KOBİ’lerin Ağustos 2020’de endişe düzeyi %49 iken, Kasım 2021’de bu düzey %61 olarak ölçüldü. Bireysel tüketicilerde ise Ağustos 2020’de %64 olan endişe düzeyi, Kasım 2021’de %69 olarak kaydedildi.
- KOBİ grubunda; endişe düzeyinin artmasıyla firmaların bu konuda bilgi yetersizliğinin olması %51’lik bir oranla ortaya çıktı. Bireysel tüketici grubu sonuçlarına göre ise bugüne kadar olumsuz bir deneyim yaşayan %51’lik grup içinde sadece %25’inin olumsuz deneyimi sonrası ek bir önlem almadığı görüldü.
Problem: Dijitalleşmenin sevindirici hızının ne yazık ki riskleri de beraberinde getirdiğini ve bu konuda toplumsal risk bilincinin oldukça düşük olduğunu ortaya koyan araştırma, dijital güvenlik konusunda bilinç kazanılması gerektiğini gözler önüne seriyor.
Çözüm: Aksigorta’nın 2020 yılında risk bilincini topluma aşılamak amacıyla hayata geçirdiği bir sosyal sorumluluk projesi olan Dijital Güvenlik Platformu hem KOBİ’lerin hem de bireylerin karşılaşabileceği dijital riskleri ve alabilecekleri önlemleri eğitimlerle aktarıyor. Boğaziçi Üniversitesi iş birliğinden doğan bu proje, ücretsiz eğitimlerin yanı sıra, konuya ilişkin güncel haber ve podcastlerle referans bir bilgi kaynağı sunuyor.
Aksigorta’nın Dijital Güvenlik Platformu’na buradan ulaşabilirsiniz.

“Rusya'nın Ukrayna'yı işgali, son 30 yıldır yürürlükte olan küreselleşmeye son verdi. Rusya'nın eylemlerinin etkisi, önümüzdeki on yıllar boyunca hissedilecek ve jeopolitik, makroekonomik eğilimler ve sermaye piyasaları için bir dönüm noktası olacak.”
Yönettiği 10 trilyon dolar ile dünyanın en büyük varlık yöneticisi olan BlackRock’ın CEO’su Larry Fink, geçen hafta paylaştığı mektupta hissedarlarını bu sözlerle uyardı. Fink’e destek gecikmedi: Oaktree Capital Management’ın kurucusu Howard Marks, birkaç gün sonra yayımladığı bir mektupta yatırımcıları “ülkelerin yerel kaynaklara geri dönmek için büyük baskılar yapacakları” konusunda uyardı.
- Nedir? Ürünlerin, teknolojilerin ve işlerin, serbest ticaret yoluyla sınırlar arasındaki hareketine küreselleşme deniliyor.
Arka plan: Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş, tedarik zincirinde yarattığı sıkıntılarla gıda, enerji ve diğer emtia fiyatlarının yükselmesine neden olarak küresel ekonomiyi olumsuz etkiledi. Borsalarda ciddi düşüşler görülürken yüksek enflasyonla mücadele etmeye çalışan merkez bankaları, faiz oranlarını agresif bir şekilde yükseltmeye başladı. Öte yandan son bir ayda 400’den fazla küresel şirket, Rusya’daki faaliyetlerini durdurma kararı aldı.
Neden önemli? Küreselleşme, aslında pandemi sürecinde tedarik zincirlerinde görülen aksaklıklar nedeniyle tartışılmaya başlanmıştı. Küresel ticaretin 2020’nin ikinci çeyreğinde %18,5 küçülmesi, hükümetlerin ve şirketlerin özellikle hammadde konusunda dışa bağımlığı azaltacak ve küresel krizlerden daha az etkilenmelerini sağlayacak alternatifler aramasına neden oldu. Fink’in mektubu, küreselleşmeye yönelik şüpheleri yeniden canlandırırken iş dünyasında da büyük yankı buldu. Zira BlackRock, ABD ve Çin dışındaki tüm ülkelerin GSYİH’sinden daha fazla varlık yönetiyor.
Şimdi ne olacak? Fink mektubunda; savaşın uzun vadeli birçok ekonomik sonucunun olacağı, küreselleşmeden uzaklaşmanın enflasyonu daha da yükselteceği ve merkez bankalarını yüksek fiyatlar ile düşük ekonomik faaliyet arasında zorlu bir seçim yapmaya zorlayacağı konusunda uyarıyor. Rusya’nın küresel ekonomiden izolasyonunun, şirketleri ve hükümetleri dışa bağımlılıklarını ve üretim ile montaj ayak izlerini yeniden değerlendirmeye sevk edeceğini belirten Fink, uluslararası ödemelerde dijital para birimlerinin öneminin artacağını da vurguluyor.
AB’nin yeni kuralları: Dijital Pazar Yasası

Avrupa Parlamentosu (AP) ve Avrupa Birliği (AB) üye ülkeleri; Meta, Apple, Amazon gibi teknoloji devlerinin iş modellerini yeniden şekillendirmelerine yol açması beklenen “Dijital Pazar Yasası” (DMA) konusunda uzlaşmaya vardı. Yeni rekabet kurallarını içeren yasanın, 27 üye ülke tarafından onaylanması durumunda ekim ayında yürürlüğe girmesi bekleniyor.
Hangi şirketleri kapsıyor? DMA, piyasa değeri en az 75 milyar avro olan veya yıllık cirosu 7,5 milyar avroyu aşan “eşik bekçisi” şirketler için geçerli olacak. Aylık 45 milyon kullanıcıya sahip veya 10 binden fazla ticari işletmenin kullandığı büyük platformlar da “eşik bekçisi” statüsüne girecek.
Big Tech için ne anlama geliyor? AB, yeni kurallarıyla teknoloji devlerinin pazardaki hâkimiyetlerini kötüye kullanarak küçük rakiplerine zarar vermesinin ve kendi ürün ve hizmetlerine öncelik tanımasının önüne geçmeyi planlıyor.
Eşik bekçisi olarak belirlenen şirketlerin;
- Kullanıcıların tek bir ağa bağlanmasını önlemek için “müşterek” çalışarak mesajlaşma uygulamalarını ağlar arası çalışır hale getirmesi,
- Kendi yazılımlarını “varsayılan” olarak ayarlamaktan kaçınması,
- Kullanıcılara önceden yüklenmiş yazılımları ve uygulamaları kaldırma hakkı vermesi,
- Uygulama mağazalarında adil erişim koşullarını sağlaması bekleniyor.
Kim ne diyor? Microsoft, Mozilla gibi büyük ölçekli ve Yelp, Genius gibi orta ölçekli ABD merkezli teknoloji şirketleri, yeni yasayı desteklediklerini belirtirken bazı şirketler yasanın risklerine dikkat çekiyor.
- Apple, DMA’in bazı unsurlarının kullanıcılar için “gereksiz gizlilik ve güvenlik açıklarına” yol açacağını ve “fikri mülkiyet için ücret almalarını engelleyeceğini” savunuyor.
- Google’ın sözcüsü, “DMA’in tüketici tercihi ve müşterek çalışma konusundaki hedeflerini destekliyoruz; ancak inovasyon konusunda yaratacağı riskler hakkında endişelerimiz devam ediyor,” diyor.
Cezası ne olacak? AB, kurallara uymayan şirketler için cezaların caydırıcı olduğundan da emin olmak istiyor. İhlal durumunda şirketlere, küresel cirolarının %10’una kadar para cezası verilmesi; ihlallerin devamı halinde ise cezanın %20’ye kadar çıkarılması planlanıyor. Örneğin; Meta için bu ceza 23 milyar dolara denk geliyor.
Geniş perspektif: Uzmanlar ve hukukçular, bu yasa sayesinde AB’nin teknoloji şirketlerine yönelik düzenlemelerde sert ve iddialı duruşunu pekiştirdiğini ve diğer ülkeler için emsal oluşturarak “yeni bir gözetim çağının” kapısını araladığını savunuyor.
“DMA, kalıcı olacak ve birçok ülkeye hızla yayılacak. Düzenleyicilerin “deli gömleği” sıkılaşırken büyük teknoloji şirketlerinin sahip olduğu esneklik kısıtlanacak.” – Prof. Ioannis Kokkoris / Queen Mary Üniversitesi
• Lojistik üs: Amazon, İstanbul'un Tuzla ilçesinde 100 milyon doları aşan yatırımla kuracağı ilk lojistik üssünün 2022 sonbaharında hizmete gireceğini açıkladı. Lojistik üs için bir yılda 1000'i aşkın çalışan için istihdam yaratılacak.
• Anlaşma: Warren Buffett'in şirketi Berkshire Hathaway, sigorta şirketi Alleghany'i 11,6 milyar dolara satın aldı. Söz konusu anlaşma, Buffet'ın şimdiye kadarki en büyük anlaşması oldu.
• Geri alım: Alibaba, büyümesinin yavaşlaması ve Çin hükümetinin teknoloji sektörüne yönelik baskılarının ardından hisse geri alım programını artırarak 15 milyar dolardan 25 milyar dolara çıkardı. Alibaba'nın hisseleri duyurunun ardından %11 arttı.
• Açılış: Tesla'nın CEO'su Elon Musk, Almanya'da Berlin yakınlarında "gigafactory" ismini verdiği otomobil fabrikasının açılışını gerçekleştirdi. 5 milyar avro değerindeki fabrika, Tesla'nın Avrupa'daki ilk merkezi olacak.
• Yatırım: 2021'de yıllık net gelirini iki kattan fazla artırarak 110 milyar dolara çıkaran ve petrol fiyatlarındaki keskin artıştan kâr elde eden Aramco, üretimini artırmak amacıyla yılda 50 milyar dolara kadar yatırım yapacağını açıkladı.
👀 Pareto'da gelecek cuma, "Girişimcilik 101" isimli yeni bir yazı dizisine başlıyoruz. Nisan ayı boyunca her cuma saat 10:00'da girişimciliğe dair öneriler, girişimci dostu programlar, destekler ve röportajlar ile e-posta kutunuzda olacağız.

🎧 Pareto Spot'un 2. sezonun 3. bölümü yayında! Dijitalleşme ve Endüstri 4.0 Derneği Kurucu Başkanı Ali Rıza Ersoy ile nesnelerin interneti ve yapay zeka gibi teknolojilerden faydalanarak sanayi ekosistemini değiştiren dördüncü endüstri devrimini konuştuk. Ayrıca tarım sektöründeki dönüşümü, Tarım 4.0 çerçevesinde ele aldık.
İyi haftalar,
Nurefşan







