“İstanbul’da nasıl eğleniyorduk?” sorusunun yüz yıllık cevabını ararken yüzleri boyalı, maskeli binlerce insana, Beyoğlu-Tatavla hattında, rengarenk kostümleri, ellerinde müzik aletleri, kollar havada, bağıra çağıra, her dilden şarkılar, siyah beyaz bir fotoğrafta denk gelmek heyecan veriyor. Bu fotoğraftaki renklerin ne zaman kaybolduğunu, nereye gittiğini düşünürken ise can sıkan, tekrar aynı gerçek ile yüzleşme endişesinde bir merak uyanıyor.
Karnavalın ismi: Baklahorani veya Apukurya... Venedik ve Rio’daki karnavalların anası, asırlarca İstanbul’da düzenlenmiş, 1941’de ‘yasaklanarak’ sokaktan salonlara taşınmış, çocuklara bir masal gibi anlatılmış. 2009’dan itibaren filiz veren, son iki yıldır ise pandemi ve savaş gerekçesiyle ertelenen bir şehir karnavalı...
Eskiyi anlamanın bir kusuru vardır: Geçmişin siyah beyaz fotoğrafları arasında insanların nasıl eğlendiğini hayal etmeye çalışırken hayatın iki renkli yaşandığına dair fantastik bir algı oluşur. Sanki hiçbir göz yeşil değil, güneşli günler floresanla aydınlatılmış, deniz ise kıyıya vurmuş bir aynaya benzer.
Hâlbuki gerçek; Taksim Meydanı’nda halay çeken kırmızı karanfiller, İstiklal boyunca dalgalanarak gezinen gökkuşağı, öfkesiyle, isyanıyla gecenin üstüne yürüyen mor cümleler kadar sıradan ve çarpıcıdır. Bu yüzden eski fotoğraflara göz atarken hatırlanması gerekir: Eğlenirken direnen, tekrar tekrar yasaklanan, bittiği yerde filizlenen, filizlendiği yerde kök salan, direnirken eğlenen insanlara bakıyoruz.
Bu hafta özel bir sayıyla karşınızdayız. Bu sayıda konumuz dünyanın en önemli karnavallarından biri olan Apukurya veya Baklahorani. Dönemin siyasi kararları gereği ara verdiği sokaklara 71 yıl sonra geri dönen karnavalı birçok konuk yazarla birlikte anlatmaya çalışacağız.
Not: Bu sayının uzun olması nedeniyle bülteni tarayıcıdan okumanızı öneririz.
Kapak fotoğrafı Suna ve İnan Kıraç Vakfı Fotoğraf Koleksiyonu'ndan alınmıştır.

20. yüzyılın başlarında Tatavla Karnavalı
(Bu fotoğrafın orijinali Hüseyin Irmak’tadır)
Göktuğ İpek - 1930’lardaki karnaval eğlenceleri
Bercuhi Berberyan - Karnavalın ve isminin kökeni
Hüseyin Irmak - Sivil bir hareket olarak karnavallar
Naz Vardar - 1941 sonrası sokaklardan salonlara sığınan karnaval
Cemre Çebi - 2012 karnavalına dair izlenimler
Yazıları tarihsel bir sıralama ile vermeye çalıştık. 1930'lardan bugünlere karnavalın hikayesini okumak için buyurunuz...
1931 Karnavalının Azraili
1931 yılındaki Karnaval’ın Ramazan Bayramı’na denk gelmesi şehirdeki canlılığı arttırır, Beyoğlu, Taksim, Harbiye caddelerinde gece yarılarına kadar maskeli topluluklara rastlanır. Yenigün gazetesine göre aslında Karnaval uzun zamandır durgun geçmektedir. Fakat bu sene Karnaval'ın son haftası (18 Mart haftası) olmasına rağmen Beyoğlu’nun hemen hemen her yeri ikişerli üçerli düzineler halinde maskara gruplarıyla dolup taşmıştır. Ancak eskiden yediden yetmişe maskara olanlar varken artık sadece genç kızlarla erkekler göze çarpmaktadır.

Beyoğlu’nun çeşitli yerlerinde eğlenen üç maskara grubu
Karnaval mevsiminde çocuklar için “kostümlü ve pare” karnaval matinesi düzenlendiği görülüyor. Örneğin 22 Şubat 1931’de saat 16-19 arası dönemin meşhur mekânı Turkuaz’da böyle bir etkinlik yapılmış. Ancak bu etkinliğin kimin tarafından mı düzenlediğine dair bir bilgi yok.
1931’deki Karnaval'ı takip edenlerden biri de gazeteci Hikmet Feridun’dur. Kendisi Karnaval’ın son gününde düzenlenen Kurtuluş (Tatavla) panayırına katılmak için Kurtuluş tramvayıyla semte gider. Kalabalığı taşıyan tramvayın çevresinde 30-35 atlı: Üzerlerinde “kırmızı elbiseli, beyaz kalpaklı, uzun çizmeli Kazaklar, bir eliyle atının dizginini tutan, öbür eliyle kitara çalan geniş şapkalı İtalyanlar, uzun favorili boğa güreşçileri, mukavvadan zırhlar takmış kurun-u vustâ (Orta Çağ) şövalyeleri” göze çarpar. Atlar da süvarileri gibi maskara haline sokulmuş. Kimisine gözlük takılmış, kimisine bir nevi bonjur giydirilmiş. Zaman zaman tramvayın yanından allı, yeşilli, morlu kurdelelerle süslenmiş talika arabaları geçmektedir. Zaman zaman laterna ve kitara ile karışık eski bir şarkı duyulur:
“Koroçeri trava
Napane sta tatavla
Oooooh travaaa!”
Nihayet tramvay Sinemköy’de durur. Ancak kabalıktan ilerlemek mümkün değildir. Akın halinde Kurtuluş tepesinin yamacında bulunan dere kenarındaki mavi boyalı küçük ayazmaya doğru gidilir. Kırmızı, yeşil, mavi, eflatun dominolu maskaralar şapkalarını ve külahlarını çıkararak ayazmaya girer. Bu küçük mabedin kapısından kafanızı uzatıp bakarsanız eli yüzü boyalı, rengarenk insanların ibadet edişini görmek insanın epey tuhafına gidecektir. Dua ettikten sonra kendilerini dışarı attıklarında ise birdenbire çılgınlaşırlar. Danslar, hora tepmeler, şarkılar, naralar…
Malum, karnavalda farklı farklı ilgi çekici kostümler giyilmektedir. Bu kostümlerden biri görenleri kendisine hayran bırakır, bir yarışma düzenlense açık ara birinci olacak derecededir. İskelet kıyafetli, elinde orak tutan bir kişi düşünün. Zaman zaman halka orağıyla saldırır gibi yapıyor, bazen de kalabalığa sırtını dönüyor. Sırtını döndüğünde ise arkasında “Terkos” yazısı okunuyor. Burada şehrin su ihtiyacını karşılayan dönemin Terkos Su Şirketi’ne mizahi ve eleştirel bir gönderme yapılmış. Bu da bize karnavalın içerdiği pek çok anlamın yanında bir protesto aracı olarak da kullanılabildiğini gösteriyor.

Sırtında “Terkos” yazılı kostümüyle maskara
Gündüzki kutlamaların gecesinde ise "maskara elbisesi giymiş körkütük sarhoş" birkaç kişi caddenin ortasında gelene geçene sarkıntılık ederek dolaşınca semtin polislerinden İhsan Efendi kendilerini yakalamak ister. Bunun üzerine grup kaçmaya başlar, polis onları durdurmak için arkalarından ateş eder, kurşun yanlışlıkla oradan geçmekte olan başka birini yaralar.
“Neşe, dans, kahkaha”
Hikmet Feridun ertesi sene Karnaval'a yine değinir. Ancak bu sefer katılmak yerine bir yolculuk esnasında şahit olduklarıyla yetiniyor. Bir sabah Tepebaşı'ndan tramvaya binip matbaaya giderken maskaralarla karşılaşır. Hatta tramvayda kendisi ve biletçiden başka maskara olmayan yoktur. En şıkları İstanbul'da oturup Karnaval için Beyoğlu'na geçen bu maskaralar gülüp eğlenip mütemadiyen konuşmaktadır. İçlerinde öyle giyinmiş olanlar vardır ki ikinci mevkii tramvaya pek yakışmamaktadır. İşte geniş bir şapka giymiş bir İspanyol asilzadesi. Durmadan biletçiye "10 para! 10 parayı unutmayalım!" diye seslenmekte. Asilzadenin yanında ise bir kontes oturmaktadır. Kontes "Ooooff! Amma da ayaklarımı sıktı, çarşı kapıyadak dayanamayacağım!" diyerek iskanpinlerini çıkarınca uykusundan uyanan asilzade "görüyorum ki ayağındaki on parmağın canı sıkılmıştır. Ziram ki on parmah çorapta kendileri için on pencere açmıştır." der. Ve Hikmet Feridun Sirkeci'de tramvaydan inerken maskaralar güle oynaya yola devam eder.

1932’deki Karnaval dolayısıyla yazılmış bir şiir
"Maskara senin babandır!"
1933'teki Karnaval'ın sondan bir önceki günü bir grup maskara geceden sabaha kadar Beyoğlu’nda gitar ve mandolin eşliğinde şarkılar söyleyerek, hafif tertip nara atarak sokak sokak gezer. Birkaç saat sızdıktan sonraysa Karnaval’ın son günü için Kurtuluş’un yolunu tutarlar.
Sabahın erken saatlerinden başlayarak insanlar tramvay ve otomobillerle Kurtuluş ve civarına gelir. Taksim’den Kurtuluş tramvayına binmek ise mümkün değildir. Pangaltı’dan sonra yollarda çeşit çeşit kostümler giymiş maskaralar görülür. Feriköy’ü geçince ise bu kalabalık adeta bir bayram yerine döner. Tramvayın Kurtuluş Caddesi’nde ilerlemesi kalabalıktan mümkün olmaz, yarı yolda kalır. Evlerin pencereleri, balkonları insanla doludur. Açık havada masalar, sofralar kurulmuştur. Bir masada meşhur Paskal’ın yumuk gözlü, kıvrık bıyıklı gitar ve mandolinleri, iki ahbap çavuşlar, mızıka çalmaktadır. Bir masada yüzleri örtülü kadınlar zurna eşliğinde çiftetelli oynamaktadır.
“Aşadan yavrum, aşadan!”
“Haydi happatis, happatis!”
“Trava, trava!”
Caddede beyaz jokey kostümlü, yüzü kapalı bir kadın ata binmiş bağırmaktadır:
“Vire sekilin, iste ben mis dünya. Geliyor kralise!”
Sabahtan itibaren Dolapdere'den Kurtuluş'a geçen maskara alaylarını izleyen Madam Katina ise bir ara karşı kaldırımdaki komşusuna bağırır:
"Gız şuraya bak şuraya! Vıy ocağı batasıcalar! Gördün mü asıl maskarayı? Aha bunlar maskaranın kibari. Soyhalar eşşeklere de ters binmişler!"
Gerçekten de biri yüzünü çivitle maviye, diğeri kömürle siyaha boyayan iki maskara birer eşeğe ters binmiş, etraflarında bir sürü çocukla geçmektedir. Madam Katina dayanamaz:
“Eşşekleri de boyayaydınız daha iyi olmaz mıydı?”
Maskaralardan biri sorar:
“Nasıl boyayazayiz eşşekleri?”
“Kendi yüzünüzü nasıl boyadınızsa!”
Bunun üzerine etraflarında biriken seyircilerin alayları eşliğinde maskaralar yakındaki nalburdan çocuklara boya aldırarak eşekleri de boyamaya başlar.

Kurtuluş’taki kutlamalar, 1933
Öğlen saat ikiden sonra Dolapdere, Yenişehir’den Kurtuluş’a çıkan dik yokuş hıncahınç dolmuştu. Beyoğlu’nun yarısı ise Kurtuluş’taydı. Sulukule ve Ayvansaray’da çalgıcı bulmak kabil değildi. Çünkü hepsi buradaydı. Özellikle kadın maskaralar çalgılarla gezer. At ve arabaları kullananlar ise yukarı taraftaki Hamam ve Tepeüstü yoluyla tramvay caddesinden gelmektedir.
1933’teki maskaraların hemen hemen hiçbirisinde o eski maskelerden yoktu. Kibar erkekler ve kadınlar yüzlerine yalnızca küçük birer peçe örtmüş, “ayak takımı” ve “cavalacoz alayı” ise yüzlerini tebeşir, kömür tozu, kahve telvesi ve çivitle boyamıştı. Hatta bunlardan bir tanesi yüzüne sürekli yoğurt sürüyor, yanındaki de durmadan onun yüzünü yalıyordu.
Kış nedeniyle çoktandır iş yapamayan seyyar çalgıcılar, bahçeli kahvehaneler ve meyhaneler havanın da güzel olmasıyla dolup taşar, bir hayli iş yapar. Seyyar satıcılar da maskara kılığına girerek yolunu bulmanın peşindedir. Ancak asıl işi basamaklarına kadar yolcuyla dolu olan tramvay kumpanyası yapmış olsa gerektir.

Karnaval Kalabalığı, 1933 Kurtuluş
Akşam karanlığı basarken hâlâ Papaz köprüsü ve Feriköy taraflarından akın akın insanlar gelmeye devam etmekte, panayırdan şarkı sesleri duyulmaktadır:
“Esmerim, güzelim…”
“Recebim, sana para vereceğim…”
“Trava, trava…”
1933 yılındaki kutlamalarda da bir olay yaşanır. Karnaval'ın son gününde maskara kıyafetleri giyerek kutlamalara katılan Cihangir sakini İsmail isimli bir genç İstiklal Caddesi'nde gezerken kendisi görenlerden biri "Aaa maskaraya bak!" deyince sinirlenir ve "Maskara senin babandır!" şeklinde karşılık verir. Olaylar büyür, maskara kıyafetini çıkaran İsmail kendisine laf atan kişiyi ve bu kişinin arkadaşını döver.
Maskaralık suç mu?
1934’ten itibaren gazetelerde sık sık Tayyare Cemiyeti’nin düzenlediği maskeli/maskesiz balo şeklindeki karnaval etkinliği haberlerini görülmeye başlanır. Belki de Rumların bu çok eski karnavalına bir alternatif yaratma çabası söz konusu olabilir.

1934-937 arasında Karnaval ile ilgili daha ziyade kısa haberler görüyoruz. Çok ayrıntı verilmese de “garip” kıyafetler giyen birçok maskaranın yiyip içip bütün gün eğlendiği belirtilmiş. Gazetelerde Karnaval ile ilgili haber olmaması ya da az olması Karnaval'ın sönük geçtiği anlamına gelmeyebilir.

1937 yılındaki Karnaval’a dair asıl haber ise maskara kıyafetli üç Rum kızının tutuklanmasıdır. Marika, Eleni ve Antuvanet isimli üç kız dönemin ünlü film aktrislerine özenerek bu aktristlerin filmlerinde giydikleri kıyafetleri giyip İstiklal Caddesi’nde dolaşırlar. Ancak asker olmayanların asker kıyafeti giymesi suç olduğu için nezaret altına alınırlar. Kendileri her ne kadar bu kanunu bilmediklerini ve sadece aktrislerini örnek aldıklarını söyleseler de kâr etmez.
“Bütün İstanbul Kurtuluş’a taşınıyor”
1938 yılındaki Karnaval’ın son günü Mayıs ayında bile görülmeyecek derecede çiçek kokularıyla dolu ılık bir havada gerçekleşir. Kurtuluş’a gitmek isteyip otobüslere ve tramvaylara sığamayanlar ortaklaşa taksi tutup gitmeye çalışmaktadır. Sirkeci’de panayıra gitmenin yollarını ararken bir arkadaşına Apukurya’nın ne olduğunu, perhiz döneminde rakı gibi içkiler içilse de sadece bakla ezmesi, soğan ve zeytin gibi şeyler yenildiğini anlatanlar vardır.

1930’ların sonlarına gelindiğinde panayırın o eski şaşaasından eser kalmamıştır. Kalabalığın çoğunluğunu eğlenmeye gelenleri seyredenler oluşturur. Sofra kurup yemek yiyen, oynayan o kadar çok değilse de bisikletle dolaşanlar, eşeğe binenler, uçurtma uçuranlar, dans edenler de yok değildir. Bir tarafta kasap havası ve çiftetelli oynayanlar, öte yanda dönemin meşhur ismi Tino Rossi’den şarkılar söyleyenler ve vals yapanlar. Laternaların yerini gramofonlar almış, Rum kızların yanık aşk şarkıları aşık Çingenenin elinde inleyen keman sesine karışmakta.

1939 yılında artık İstanbul’da dolaşan maskaraların sayısı gitgide azalır, eğlenceler daha sönük geçer. 1941 yılında sonra ise Karnaval -en azından 2000’lere kadar- sadece anılarda kutlanır.
Pagyal Horan, Baklahoran’a dönüşüp Rumcaya karıştı
Not: Bu fotoğraf Suna ve İnan Kıraç Vakfı Fotoğraf Koleksiyonu'ndan alınmıştır.

Çocukluğum Kurtuluş’ta geçti, oraya artık Tatavla denmiyordu, eski Tatavla yıllarını annem anlatırdı. Rumların çok olduğu o yılların Karnaval şenlikleri dillere destanmış. Benim çocukluk yıllarımda onlarınki kadar olmasa da yine epey Rum vardı. Öyle ki şenlikli Karnavalları ben de bilirim. İnsanlar ilginç kılıklara girerek, güle oynaya, çala söyleye, sokaklardan geçerlerdi. Arabaya yüklenmiş laternayla geçtiklerini bile bilirim valla. Karnaval, Paskalya ile son bulacak büyük orucun başlangıcıdır. Son bir kez insanlar yer içer, eğlenir, sonra da nefsini terbiye etme çabasına girer. Büyük oruç birkaç şekilde tutulur. Ya Ramazan’daki iftara kadar olduğu gibi hiçbir şey yiyip içmez, saati geldiğinde de hayvansal hiçbir şey yememek şartıyla orucunu bozar (Bu şekil biraz nefsi zorlar ve pek büyük inanç ve direnç gerektirir) ya da yedi hafta boyunca süt yumurta peynir dahil, bütün hayvansal besinleri keser. Her ikisi de geçerlidir. Belki de geçmiş zaman kullanmalıydım zira günümüzde artık pek az kişi dinî kurallara ve ritüellere uymakta.
Gelelim asıl konuya, yani o büyük oruç öncesindeki eğlence için seçilen, son yıllarda dillere pelesenk olmuş, son moda ve de uydurma Baklahorani kelimesi meselesine. Kullanılan kelimenin kesinlikle hiçbir anlamı yoktur. Ayrıca sanıldığı gibi Rumca bile değildir. O malum dönemin Ermenicesi ‘Pagyal Horan’dır. Yani; örtülmüş mihrap. Çünkü kilise mihraplarına perde çekilir ve oruç bitene kadar düğün yapılmaz. Aslında bu son eğlence döneminin Rumcası ‘Apukreas’dır ve etten çıkma anlamına gelir. Tüm dünyanın bildiği Carnevale (karnaval) kelimesi de Latincedir ve ete veda demektir.(carne:et – vale:veda) Daha önceki yazılarımdan birinde ‘kreas’ kelimesini, ‘kriya’ sandığımdan -çünkü öyle telaffuz ediliyordu- soğuktan çıkma diye çevirmiştim. Sonradan, teoloji okumuş ve birkaç dil bilen çok genç kaybettiğimiz, Ruhani Meclis Başkanı, rahmetli Peder Tatul Anuşyan’a sorduğumda anladım yanıldığımı ve aslının ‘kriya’ yani soğuk değil, ‘kreas’ yani et olduğunu ondan öğrendim.
Carnevale kelimesi Türkçeye uydurularak ‘karnaval’ haline gelmiştir. İkinci hecedeki ‘e’ harfi niye ‘a’ olmuş, bilinmez… Eski dönemin Ermenileri tarafından ‘apukurya’ şeklinde yanlış telaffuz edilen ve öyle yerleşen ‘apukrea’ kelimesi ise nasıl olmuşsa, zamanla unutulup kullanılmaz hale gelmiştir. Benim rahmetli babaannem Mudanyalıydı ve Rumlarla büyümüştü. Rumcayı Ermeniceden daha iyi bilirdi. O ‘apukrea’yı kendince dejenere ettiği ‘apukurya’ şeklinde kullanır, hatta komik bulduğu kılıklar için “Apukurya muçinası” (maskarası) gibi bir benzetme yapardı. Yine eski dönemin Ermenileri tarafından Ermenice olduğu halde yanlış telaffuz edilen ‘pagyal horan’ ise hiçbir anlamı olmayan ‘baklahoran’ haline gelmiştir. Günümüzde bu garip ve anlamsız kelime, arkasına ‘i’ harfi eklenerek Rumcaymış gibi algılanmakta. Akıl sır erecek şey değil.
Ben yıllardır ısrarla bu konuda yazıp duruyorum para etmiyor. Tanıdığım kimi Rum dostlar, o dönemde bakla yendiği için bu ismin kullanıldığını bile iddia ettiler. Sanki eskiden bu mevsimde bakla varmış gibi! Kimi de aslının ‘bakla hûrani’den geldiğini bile söyledi ki internette biraz bakındığınızda o da çıkıyor. Bakla ve hûrani..? Daha neler… Merak eden bakıversin Arapçada veya Farsçada böyle bir kelime var mı diye… Yok, vallahi yok! Ben biraz meraklıyım kelimelerin kökenini, dillerin birbirinden etkilenmesini araştırmaya, övünmek gibi olmasın birkaç dil de bilirim.
İnanın bana ‘baklahorani’ kelimesi külliyen uydurmadır. Bu kadar takıntılı bir şekilde kurcalayıp durduğumu gören günümüz gençleri -ki alınmasınlar ama ‘çoğunun’ her türlü bilgisinin yüzeysel olduğunu düşünüyorum- “Aman boşver madem herkes öyle diyor, varsın öyle olsun” diyorlar. İyi de, öyle mi olmalı yani?
Bu yazıyı okuyanların sormak isteyecekleri birkaç soruyu tahmin ederek diyorum ki bu ders verici tavrın nedeni emekli bir öğretmen oluşum olabilir. “Rumlar böyle bir hatayı neden yapıyorlar?” sorusunun cevabı ise şöyle olmalı; bu şehirde kaç Rum kaldı ki ve o kalanlar ne kadar Rumca biliyorlar ki…
“Sana mı kalmış bu hatayı düzeltmek?”,
Cevap:
“Ama biri düzeltmeli değil mi?”
“Madem para etmiyor, neden yazıp duruyorsun?”
Birkaç cevap:
“Ya bu kez tutarsa?”
“Söz uçar, yazı kalır.”
“Kim bilir belki bir gün…”

Son Posta gazetesi, 28 Şubat 1933
Yukarıdaki karikatürün “Karnaval Mevsimi” adını taşıması bir tesadüf değil. Çünkü Şubat ve mart ayları dönemin basınında “Karnaval Mevsimi” olarak anılıyordu.
Sivil sesin adresi olarak karnavallar

Bazıları artık uluslararası turizm markası haline gelmiş karnavalların kökeni baharı karşılayıp, doğanın vermek üzere olduğu bereketi kutsamaya yönelik pagan şenliklerine dayanır.
Toplumsal yaşamın stratejik dönüşüm kavşaklarında yeni formatlar atılıp farklı gömlekler giydirilmesine rağmen yoluna devam eden şenlikler, ataerkil döneme geçilmesiyle birlikte kadın tepkisinin ifade zeminine dönüşmüş, ilk demokrasi sınavıyla böylece tanışmıştır. Resmi yasaklanmaya tabi tutulmuş, engellenemeyince de müdahaleyle erkek katılımı sağlanmıştır.
Miladi yıllara gelindiğinde ise niteliği nedeniyle pagan tapınakları gibi önce yok edilmek istenmiş başarılamayınca, Hıristiyanlaştırılarak yıllık takvime dahil edilmiştir. Tam bu noktada ortaya bir kez daha demokrasi sorunu çıkmıştır.
O dönem üzerinde konuşuldu mu ya da nasıl tepkiler aldı, bilemediğimiz bu kadim etkinlik, güç odaklarının daima mesafeli durduğu, halkın da (önüne dayatılan ne olursa olsun) daima sahip çıktığı bir sosyalleşme zeminidir.
Bu konumlanma toplumsal mesajların verilmeye başlandığı iklimi olgunlaştırır. Halk toplulukları, yaşamına dahil olan unsurları ya da rahatsız olduğu konuları şenlik ruhunu uygun biçimler ile karnaval ortamında sergilemeye daha doğrusu ifade etmeye başlamıştır. Tepkilerini kamusal alanda, yer yer inadına, vermenin tadına varmaya başlar.
Öncelikle maske takarak, tanınmasının önüne geçer. Maskeli topluluklar böylece daha rahat hareket etmenin ve toplumsal baskılardan sıyrılmanın aracını keşfetmiştir. Maskeyle gelen eşitlenme, toplumsal hiyerarşiye kafa tutma anlamı da taşımaktadır. Bu kimlik gizleme hali ile kadınların erkek, erkeklerin ise kadın kılığına girmesi, verili koşullara başkaldırmanın bir diğer yöntemi olur. Kadınlar kendine sakal, bıyık yapar, erkek kıyafeti giyer, ata biner. Erkekler yüzlerini una bular, makyaj ve manikür yapar. Dayatılan kimlikleri reddeden bireyler, bu defa bütün otoritelerin eleştirildiği ya da alaya alındığı kurgular hazırlar. Devlet adamları da, din adamları da bu teatral gösterilerden nasibini alır. Kurgular yürüyüş kolu şeklinde sergilenir. Burada mizah neredeyse temel unsurdur. Verilen mesajlar daima mizahla lezzetlendirilmiştir.
Miladi formatta adına “Temiz Pazartesi” denilen etkinliğe, topyekûn bir karşı çıkma tepkisi olarak, kimi yerlerde “Kirli Pazartesi” adı verilmiş, Yunanistan’ın Larissa bölgesinde yer alan Tirnavos kasabası bu isimdeki etkinliği/karnavalıyla ünlenmiştir. “Kirli Pazartesi”de temel simge, ereksiyon halindeki erkeklik organıdır. Karnavalda her şey buna göre dizayn edilmiştir.
Cinsiyet ayrımının umursanmadığı, müzik ve dansla eğlencenin zirve yaptığı karnavalın, benzer bir rotayı izlemiş olan İstanbul ayağı ise giderek Tatavla’da merkezileşir. Dönem ismiyle Pera ve Tatavla, karnavalın iki ana sahnesi gibidir.
Pera; özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısında, karnavalı çoğunlukla kalburüstü kesimlerin şık salonlarda organize ettiği maskeli balolar şeklinde yaşarken, Tatavla, halk kesimlerinin muhalif kurgularına sahne olmaktadır. Kırlık alanlarda piknik öbekleri ve uçurtmalar vardır. Geçici olarak kurulmuş köhne meyhanelerde seyyar müzik grupları sanat icra eder, halk geleneksel danslar yapar. Semtin bütün mekânları tıka basa doludur. Her inanç ve kökenden katılımcıların yanı sıra daima kalabalık bir meraklı grubu da semti doldurur.
Bütün dinlerin mutaassıpları farklı gerekçelerle Tatavla’ya gidilmemesini ister.
Karnaval mutaassıp çevrelerin daima tepkisini çeker. Zaman zaman yayınlanan tebliğlerde katılımcılar aşağılanmış, hor görülmüş ve günahkâr addedilmiştir. En insaflısı “merak gidermek için bir kere gidilebilir ama devamında dinden çıkılır” demiştir.
Resmi güçler ise genelde rahatsızdır fakat pek de ses etmemektedir.
Coğrafyanın yaşadığı fırtınalara paralel olarak inişli çıkışlı bir rota izleyen ve son yıllarında basın yoluyla da ötekileştirilmeye başlanan İstanbul karnavalı, II. Dünya Savaşı koşulları ile 20 Kura Askerlik uygulaması ve Varlık Vergisi’nin ağırlığı altında ezilerek kamusal alandan çekilir.
O tarihten sonra kapalı mekânlarda gerçekleştirilen karnaval, 2009 yılında yine sivil bir çıkış yakalar. 2014’e kadar süren bu görünürlük kimi toplumsal gerilimler nedeniyle tekrar kaybolur. 2020 yılı, karnaval için bir kez daha sahne alma girişimine tanıklık etse de gerçekleşemez. Karnaval gönüllüleri 2021’de etkinliği, pandemi koşulları nedeniyle, sanal formatta yapar. 2022 girişimi ise bu defa Rusya-Ukrayna savaşına kurban edilir.
Diğer akrabaları gibi uluslararası marka olabilme şansını 1940’lı yıllarda kaçıran İstanbul/Tatavla Karnavalı için son yıllarda gösterilen çaba, bütün örtülerin/kabukların altındaki öze sadık kalarak bu sivil sesi yeniden şehrin hafızasına kazandırmak yönündedir.
Doğa ile bütünleşme, tabiata ve evrenin sırlarına saygı içeriğiyle tarih sahnesine çıkan, çağlar içinde de değişim geçirerek gelen karnavalın İstanbul macerasında önümüzdeki yıllar bakalım ne gösterecek?
Sokaklardan salonlara sığınan karnaval

“Yollarda kimse görünmüyordu. Meyyit Yokuşunu tırmanırken ilk hayat müjdesini bir evin önünde kurulmuş olan laternadan aldık. Evden kadın, erkek birtakım maskaralar çıkıyorlardı. Ayı kafalı bir herif mahalle çocuklarına saldırıyor, kaçırıyordu. Elleri tırnaklı bir eldiven içinde idi. Burnuna koskocaman bir hırızma (halka) takılmış: bir kadın, elinde def, zincirini çeke çeke götürüyordu!..
Şişhane karakolunun feneri, karşısındaki meydanı loş bir karanlık içinde aydınlatıyordu. Laterna gene başladı. Onunla beraber dans da başladı. Perukar: ‘Polka oynuyorlar.’’
Ahmet Rasim’in (Fuhş-i Atik kitabında) 1800’lerin sonunda İstanbul’dan aktardığı bu anlatı müziğin, alayın, dansın ve kılık değiştirerek maskara olmanın merkezde olduğu bir İstanbul eğlencesine ait. Üç haftaya yayılan, Yunanca’da Apokries, Osmanlıcada Apukurya diye bilinen ve Baklahorani isimli panayırla sona eren bu eğlenceler batıdaki karnavallarla aynı kökenden geliyor. Karnaval eğlenceleri Osmanlı’nın son döneminde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında İstanbul’un Hristiyan nüfusunun yoğunlukla yaşadığı Tatavla (bugünkü Kurtuluş), Pera ve Galata semtlerinde yer alıyordu. Ortodoks Hristiyanların oruç dönemi olan Büyük Perhiz’den önceki üç haftalık döneme yayılan eğlenceler her yıl bolca yemek, içmek, eğlenmek, kostüm giyerek ve maske takarak normal bir günde uygun olmayacak şekilde davranma özgürlüğü bulmak için son bir fırsattı.
Bu eğlenceler 1940’ların başından itibaren sokaklardan kaybolarak toplumsal hafızadan silindi. Bazıları 1941’de devlet tarafından yasaklandığını söylese de arşivlerde ve dönemin gazetelerinde yasakla ilgili bir bilgi bulmak mümkün değil. 70 yıl boyunca ortadan kaybolduğu düşünülen bu gelenek 2009 yılında Kurtuluş’un sakinleri tarafından semte geri getirilse de 2014 yılından sonra tekrar kayboldu. Peki bu 70 yıllık arada İstanbul’un karnaval eğlencelerine ne oldu?
Bu 70 yıla baktığımızda travmatik olaylar sonrası şehrin gayrimüslim sakinleriyle birlikte hafızanın da bir göçe maruz kaldığını görüyoruz. 1929’daki Tatavla yangını, 1934 Trakya olayları, vatandaş Türkçe konuş kampanyası, 1941’deki yirmi kur’a askerlik ve 1942’de Varlık Vergisi, gayrimüslimlerin şehirdeki görünürlüğünün tehlikeli hale geldiği, can ve mal varlıklarının tehdit altına girdiği olay ve durumlardı. 1950’lerde ve sonrasında çocuk olmuş Rum nesil bu dönemi sokakta kendi isimlerini kullanamadıkları, her şeylerini kaybettikleri, ya da taşınmak zorunda oldukları ‘zor zamanlar’ olarak tanımlıyor. Karnavalın ana öznelerine bu soruyu sorduğumda aldığım cevap tepeden inme bir yasaktan ziyade, bu ‘zor zamanlar’da sokaklarda bırakın eğlenmenin kimliğini özgürce yaşamanın bile mümkün olmadığıydı.* Fakat esas ilginç olan ise şu, Apokries bir yere gitmemişti, İstanbul’daydı, sadece iç ve kapalı mekanlara çekilmişti.
Bugün İstanbul’da yaşayan Rum vatandaşların anlatılarına göre 1950’lerden itibaren Apokries’in cemaat içinde, aile arasında, derneklerde ve okullarda icra edilen bir ritüele dönüştüğünü görüyoruz. Apokries, sokaklardaki eğlencelere hakim olan aykırı ve aşırı tavrın bir kenara bırakıldığı, cemaatin ortak geçmiş ve kimliğiyle bağ kurduğu anma etkinliklerine dönüşmeye başlıyordu. Apokries’in kapalı bir ritüel olarak kolektif kimlikle ve hatırlamayla kurduğu ilişki birkaç yolla gerçekleşiyordu.

Apokries ve Baklahorani’nin nesillerden nesillere aktarılmasında sözlü anlatılar, mekânsal aidiyet, yemek ve kostüm yapma pratikleri büyük rol oynadı. Apokries’in sokaklarda kutlandığı ve sokaklardan çekildiği döneme tanık olmamış nesiller ‘Apokries/Baklahorani efsanesi’ni büyükanne ve dedelerinden dinledikleri masalsı anlatılardan öğrendiklerini anlatıyor. Küçük çocuklara uyumadan önce ya da yemek yerken anlatılan bu ‘Apokries masalları’ genelde ya bir komşunun ya da tanıdığın başına gelmiş oluyor, ya da çocuklara bir ders öğretmek amaçlı oluyordu. Bu masallar sayesinde bir nesil geçmiş Apokries ve Baklahoranileri şakaların yapıldığı, kılık değiştirilen ve kalabalıkların toplandığı düzeni bozan bir eğlence olarak öğrenebilmişti.
Apokries ve özellikle Baklahorani hafızasının ve pratiğinin aktarımında Tatavlalı olmak neredeyse en belirleyici özelliklerden biri. Tatavla Spor Kulübü’nde, Aya Dimitri Kilisesi’nde, Rum İlkokulu’nda, semtteki kutlamalarda ve sokaklarda zaman geçirmiş neslin karnaval hafızasına hakimiyeti daha fazla. Şehrin diğer semtlerinde, özellikle Kadıköy gibi ulaşımın görece daha zor olduğu yerlerde yaşayanlar için bu eğlenceler katılması zor ve zahmetli bir yerde duruyordu. Bu yüzden de Tatavlalı olmayan aile ve kişilerin bu hafızaya erişiminin ve dolayısıyla Tatavla’dan uzaklaştıkça bu geleneğin aktarımının daha kısıtlı olduğunu söyleyebilirim.
Rum ailelerin ve cemaatin kadın üyeleri arasında yemek kültürü ve kostüm yapımı üzerinden ilerleyen performatif ve duyusal bir aktarım olduğunu gözlemlemek mümkün. Apokries ve Baklahorani’nin iç mekanlarda yer alan en önemli öğelerinden biri kurulan sofralardı. Bunun bilgisi, hafızası ve performatif öğeleri ise kadınlardan kadınlara yemek tarifleri, her aileye özgü özel ve öncelikli tarifler, bunların kimler için yapıldığı, özel malzemelerin ne zaman ve nereden alınacağı gibi bilgiler aracılığıyla aktarılıyordu. Bu sofraların devamlılığı üzerinden Apokries ve Baklahorani’nin de hafızası ileriki nesillere aktarılmış, aynı sofrada yemek yemenin verdiği kolektif deneyimle hafıza diri tutulmuş oluyordu.
Son olarak, her ne kadar karnavalın maskaralık ve tanınmaz olma gibi öğeleri geride bırakılmış olsa da kostüm giyme özellikle çocuk aktivitesi olarak devam ediyordu. Karnavaldan önceki haftalara yayılan kostüm fikri bulma, model araştırma, malzemelerin satın alınması ya da evdeki malzemelerin geri dönüşümü anneler ve kız çocukları arasında başlı başına bir ritüel haline gelmişti. Çocukların kostümü el emeğiyle hazırlamaya dahil olması bu hafızayı performatif bir şekilde aktarılır ve hatırlanır kılıyordu. Görüşmecilerin çocukluklarındaki favori kostümlerini tüm detaylarıyla anlatabiliyor olması hafızanın ne kadar canlı kaldığının bir göstergesi.
Apokries ve Baklahorani efsanesini, deneyimini ve pratiklerini cemaat içindeki farklı hafıza aktarımı yöntemleri sayesinde öğrenip sürdüren genç nesli 1980’lerde ve 1990’larda evlerde, otellerde ve derneklerde gelenekselleşmiş kostümlü Apokries partileri ve toplantıları yaparken görüyoruz. Bu yeni Apokries formunun arkasındaki motivasyon ise cemaat derneklerine sahip çıkmak, destek olmak, bir araya gelmek, Apokries’in anısını yaşatmak ve Rum varlığının devamını sağlamak olarak ifade ediliyor. Yani eskiden sokaklarda ve geniş kitlelerle kutlanan toplumsal bir ifade aracı sayılabilecek olan Apokries son 70 yılda İstanbul’daki Rum cemaatinin kimliğine, ortak geçmişine sahip çıkılan ve bunların devamını sağlayan bir işleve sahip oluyor.
Rumluk ve Ortodokslukla özdeşleşmiş olan bu geleneğin tarihsel anlatısına geçmişin esas öznelerinin de dahil edilmesiyle anlıyoruz ki İstanbul’un karnaval eğlenceleri travmatik deneyimler ve göç sonucu varlığını güvenceye alarak form değiştirdi ve hâlâ devam ediyor. İstanbul’da karnaval eğlenceleri hem içeriği hem de formuyla 1800’lerden günümüze Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde gündelik hayata, sıradan insanların deneyimlerine, korkularına, kaygılarına, sevinçlerine ve aidiyet stratejilerine ışık tutan bir gelenek olmayı sürdürüyor. 2020, 2021 ve 2022 yılındaki yeniden canlandırma projelerinin pandemi ve savaşlar sebebiyle iptal edilmiş olması ve günümüz şartlarında ‘online’ kutlama-anmaya dönüşmüş olması İstanbul karnavallarının bugün de geçmişi anlamaya yardımcı olduğunu söylemek mümkün.
*Bu anlatılar 2020 yılında Boğaziçi Üniversitesi Tarih bölümünde hazırladığım ‘Carnival Celebrations in Istanbul: Changing Experience and Perspective of Apokries and Baklahorani’ başlıklı yüksek lisans tezim için yaptığım sözlü tarih görüşmelerine dayanmaktadır.
Karnaval ne demekmiş o gün anladım

Tatavla değil de Tatavla tepesi desem, kulağa biraz garip geliyor değil mi? Hâlbuki bir yanında Taksim tepesi bir yanında Okmeydanı tepesiyle tepeler şehri İstanbul’un tepelerinden biri de Tatavla’da. Fakat şehir öyle bir hâl almış ki son yüzyılda, artık ne tepeleri ne ovaları görünüyor, coğrafyası görünmez olmuş adeta.
Tatavla, pek rağbet görmeyen boş bir tepeyken, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e değişmeyen iskan politikalarıyla, bir Rum köyüne dönüşüvermiş. Kanuni Sultan Süleyman zamanı Girit’ten, Mora’dan, Ege adalarından gelen Rum denizciler, tersanelerde çalışmaları için Kasımpaşa’ya yerleştirilmişler. Çok geçmeden Kasımpaşa’daki Müslüman ahali bu bekâr Rumlardan rahatsız olmuşlar, dönemin kaptanı deryası Barbaros Hayrettin’in emriyle bu denizciler Tatavla tepesine yerleştirilmişler. Böylece zamanla küçük Atina diye anılacak Tatavla semti doğmuş. Öyle ki, 1793’te bir fermanla Tatavla’ya Müslüman yerleşimi dahi yasaklanmış.
Homojen bir Rum yerleşimi olan Tatavla, tavernaları, meyhaneleri, müzik ve dans kültürüyle kısa sürede İstanbul’un renkli semtlerinden birine dönüşmüş. Yabancı seyyahların uğramadan geçmedikleri bir kültür noktası olmuş. Baklahorani bu semtin sokaklarında can bulmuş. Kökeni Dionysos şenliklerine kadar uzanan bu karnaval Grek kültürünün bir özeti gibidir. Dansları, müzikleri, sokak eğlenceleriyle kent kültürünün önemli bir parçasıdır. Yüzyılları aşkın süre devam eden bu kültürel değer, 1941 yılında, sertleşen güvenlikçi politikalar bahane edilerek yasaklanmış.
Toplumu dizayn etmeye çalışan tüm otoriter eğilimler, kültürlerle başa çıkılabileceklerini sanmışlardır. Fakat er ya da geç hüsrana uğramışlardır. Kültürler terk edilmedikçe ölmezler, yasaklansalar da gün yüzüne çıkacakları zamanı beklerler sabırlıca. Baklahorani de tam olarak böyle oldu. 1941’de yasaklansa da ölmedi, onu benimseyenlerin arasında yaşamını sürdürdü.
2000’lerin ilk on yılı Türkiye açısından eşine az rastlanır bir dönemdi desek, pek abartmış olmayız sanırım. Türkiye, Avrupa Birliği hedefi doğrultusunda, daha özgür, daha çoğulcu bir toplum yapısına müsaade eden kararlar aldı. Aşırı güvenlikçi, tektipleştirici sert politikalar biraz olsun geri çekilince, uykuya dalmış kültürler İstanbul’un sokaklarında yeniden yeşerdi.. Kimlikler, inançlar, kültürler barışçıl bir şekilde sokaklara çıkmaya başladılar, ürkekçe de olsa. Bu özgürleşme, ilk önce ekonomik sonuçlar verdi. Bunu takiben İstanbul yine her dilden insanın ziyaret ettiği bir buluşma noktasına dönüşmeye başladı. Sokaklarında başka başka dillerin duyulduğu bir kent oluyordu yeniden.
Bu atmosferin hakim olduğu zamanlarda ben de Tatavla’da yaşıyordum. 1929’da yasayla adı Kurtuluş olmuş, eski Rum yerleşkesinde. Tatavlanın üstü örtülmeye çalışılmış kimliğiyle ilk tanıştığım an Paskalya bayramı zamanıydı. Pastane vitrinleri, özel Paskalya çörekleri, boyalı yumurtalar, tavşan çikolatalarla bezenmişti. Buruk da olsa semtte bir bayram havası hissediliyordu. Takip eden yılda, bu kez de Noel, benzer duygular eşliğinde hayatıma girdi. Meze dükkânlarının özenle hazırlanmış Noel vitrinleri, mandulet şekerleri, Noel ağaçları, bir kültürün ne kadar baskılanırsa baskılansın onu benimseyenler ondan vazgeçmedikçe ölümsüz olduklarını gösterdi bana.
Baklahorani ile tanışmam da bu dönemde oldu. 26 Şubat 2012 akşamı ilk kez katılacağım Baklahorani Karnavalı için Tatavla’dan çıkıp Galatasaray’a doğru yürüdüm. Vardığımda 15-20 kişilik bir grupla karşılaştım. Açıkçası karnavalın az katılımlı geçeceğini düşündüm ilk anda. Fakat yarım saat içinde kalabalık öyle büyüdü ki, önyargımı silip attı. Maskeli ve makyajlı insanlar mı dersiniz, ilginç kostümlü jonglörler ve ateşbazlar mı dersiniz, gerçekten çok kısa bir sürede öyle bir atmosfer oluştu ki, karnaval ne demekmiş anladığımı hissettim. Çalgıcıların müziğiyle birlikte Tünel’e doğru yürümeye başladık. Kalabalığın içinde Rum, Ermeni, Türk her dilden her dinden insana rastlamak mümkündü. Herkesin o an ilgilendiği tek şey; beraber dans edip şarkılar söylemekti. “Haydi gidelim Baklahorani’ye dans edip eğlenelim sabaha kadar…” şarkısı eşliğinde yolda önümüze kattığımızı alıp, Tepebaşı’ndaki Romeo&Juliet adındaki mekana geldik. Sahneye çıkan müzik grupları Balkan, Türk, Rum ezgileriyle bizi coşturup halaylar çektirdi. “Büyük Perhiz”den dolayı sunulan yemeklerin hepsi zeytinyağlıydı. Danslar, müzikler ve eğlence gece saat 2’ye kadar büyüyerek devam etti.
Şimdi tekrar hatırlayınca, böylesine umutlu günlerden bu karanlık umutsuz günlere gelmiş olmak içimi acıtıyor. Bu geniş topraklar, üzerinde yaşayan her dili, her inancı, her kültürü yaşatacak kadar bereketli ve doğurgan. Her ne kadar yeniden baskıcı, yasakçı günlerde yaşasak da bu toprakların kadim bilgisi içimizde yaşamaya devam ediyor, edecek de. Özgürlük elbet kazanacak, kültürler barış içinde birbirlerine kendilerinden şeyler öğretmeye devam edecekler.

1930’ların başları, Karnaval’a Pera’dan katılan gruplardan biri
Bu hafta; savaşmak yerine barışmak, ağlamak yerine gülmek, düşman olmak yerine dost olmak, kavga etmek yerine eğlenmek, unutmak yerine hatırlamak anlamına gelen Baklahorani/Tatavla Karnavalı'nı yazdık.
Haftaya kaldığımız yerden devam edeceğiz…
E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?




