🌷 Nehir Tuna röportajı, Uçan Süpürge günlükleri

43. İstanbul Film Festivali’nin Ulusal Yarışma filmleri arasında uzun zamandır yolunu gözlediğim bir film vardı: Yurt. Venedik Film Festivali’nin Ufuklar bölümündeki dünya prömiyerinin ardından Türkiye’de Antalya’da açılacağını umduğumuz filmle, festivalin iptali nedeniyle bir hayli gecikmeli buluştuk. Siyah-beyaz, yarı-otobiyografik, 90’larda bir öğrenci yurdunda geçen bu büyüme hikayesini çok seveceğimi sadece vadettiği malzemeden dolayı bile tahmin ediyordum. Öyle de oldu. 

Nehir Tuna’nın ilk uzun metrajlı filminin barındırdığı ve izleyicisine geçirmeyi başardığı duygusal yoğunluk kaya gibi ağır. Dönemin gergin atmosferinin büyüme sancılarına karıştığı, başta görüntü yönetimindeki etkileyici işçilikle görsel olarak da etkilemeyi başaran bu filmin tamamını boğazımda bir düğümle izledim. Festivalin kapanış gecesinde Altın Lale’nin favorime gitmesinin sevinciyle gözlerim bir kez daha doldu. Nehir’le çocukluğunun geçtiği o yurttan kilometrelerce uzakta ama birkaç gün önce Altın Lale’yi kucakladığı salonun biraz ötesinde, Cihangir’de buluştuk. Yurdu ve Yurt’u, geçmişi ve bugünü konuştuk.

^{Yurt | Kaynak: İKSV}

Bundan bir 10-15 sene önce, bir müzik grubunun solisti bana ilk iki albümü arasındaki fark için şöyle demişti: "İkinci albüm hayatının son döneminde olanları kısıtlı bir süre içinde sıkıştırdığın, onlardan beslenerek ürettiğin bir dönemin ürünü ama ilk albüm öyle değil. Hayatın boyunca ne varsa o ilk albümün içine dolduruyorsun." Yurt da senin ilk uzun metrajlı filmin. Filmi izlediğimde hissettiğim duygusal yoğunluk bana bunun epeyce kişisel bir film olduğunu düşündürdü. Otobiyografik ya da yarı-otobiyografik demeyi tercih ediyor musun bilmiyorum ama bu film senin için ne kadar kişisel bir film ve bu filmi ne kadar süredir içinde tutuyorsun?

Kesinlikle yarı-otobiyografik diyebiliyorum, oldukça kişisel benim için. Uzun bir döneme yayıldı yapım ve geliştirme süreci. Tabii ki daha en başından çok kişisel bir yerden başlıyor ama sanırım süreç uzadıkça, geriye dönüp baktıkça ve araya zaman girdikçe benden bir şeyler katmaya da devam ettiğim bir süreç oldu. Evet, ben de yurtta kaldım ve ilk çıkış noktam da orasıydı zaten. Orayı bir gün anlatma fikrim hep vardı. Beni etkileyene, beni ben yapan şeylere dair konuşmak, o dünyayı kurmak, buna dair bir şey yapmak istiyordum. İlk filmim olacağını çok kestirememiştim en başlarda ama böyle bir fikir vardı ve bunun ilk filmime dönüşmesinden dolayı çok mutluyum.

Peki hissettiğin şey bunu dışarı dökme isteği miydi sadece yoksa bunu sinema aracılığıyla dışarı dökme isteği miydi?

Evet, küçük yaşlardan beri sinemacı olmak istiyordum. O yurtta yalnız hissettiğim zamanlarda aslında tek kaçtığım, sığındığım yer hep sinema oldu. Okuldan erken kaçıp, yurda dönmeden önce bir seansa girip film izlemek alışkanlığım olmuştu. Filmlere düştükçe, sevdikçe, âşık oldukça ben de böyle bir şey yapmak istiyorum demeye başladım. Tabii ki bu çok uzun, lise hayatım boyunca devam eden bir histi. 

Üniversite zamanı geldiğinde Türkiye’de sinema okuyacağımı hiç düşünmemiştim; düşünemiyordum zaten, mümkün değildi sayısalcı olduğum için. O yüzden hep sonrasını hayal etmeye, düşünmeye başladım. Ama bunu yaparken de hep bir şeyin olmasını bekliyorsun. O zaman gelmiyor bir türlü; o zamanı değerlendirmeyi bilmek lazım. Kendi kameranla, çok bireysel, çok ufak şeyler yapabiliyorsun ama çok anlamlı, apayrı bir yeri oluyor. Onlar çok öğreticiydi benim için. İlk filmim de mesela siyah-beyaz, Ahmet'le aynı yaşlarda bir çocuğun hikayesiydi ama daha deneysel bir tattaydı. Deneysel diyorum ama bu biraz bilmemekten, çok fazla hikâye kuramamaktan kaynaklanıyor. Hikayeye odaklanıp bir şey anlatma derdine düşseydim oradaki görsel dünyayı deneyimlediğim fırsatı kendime vermemiş olacaktım. 

Bunun cevabı bir imaj da olabilir, yaşadığın bir an da olabilir bilmiyorum; senin o yurtta çok sinematografik bulduğun bir şeyler var mıydı bugüne kadar taşıdığın?

Aklıma en kazınan şey şu: Filmde öyle olmasa da kaldığım yurtla evim çok yakındı birbirine. Kafamı cama yaslayıp evi, evdekileri izlediğimi hatırlıyorum. Onların yaptığı sıradan şeylere bakıyorum; yemek yemelerine, televizyon izleyişlerine... Ailemi özlemle izliyordum. O anlar kafamdan hiç gitmiyor. Ama çok ironik ki filmde kendine yer bulamadı bu görsel deneyim.

^{Nehir Tuna | Fotoğraf: Deniz Sabuncu}

Doğa ile Can Bartu filme nasıl dahil oldu? Oyuncu seçimi sürecinde kafanda fiziksel ya da karakteristik bazı özellikler muhakkak vardı, onlar buna ne kadar uyuyorlar?

Aslında başta kafamda net bir şey yoktu. Sadece çok sevdiğim, izlediğim büyüme hikayelerinden bazılarını, o yaşta olan oyuncuları görsel referans olarak kullanmaya başladım. En başta zaten Ahmet biraz daha küçüktü kafamda, 11-12 yaşlarında—benim de yurda ilk verildiğim zamanlar. Ama ondan uzaklaşmam ve Ahmet'i tam da ergenlik fırtınasının biraz öncesine getirmem gerektiğini düşündüm. Zaman geçtikçe, fiziksel değişimi tam keskinleşmemiş, sakalı-bıyığı çıkmamış gibi bir görünüme evrildi karakter. Böyle bir oyuncu bulmak da çok zor. Tam bulursun, bir ay sonra ya yüzü değişir ya sesi değişir... Çok kritikti. 

Doğa ile 17 yaşındayken tanıştık, filmi çektiğimizde 19 yaşındaydı. Çok doğru bir seçimdi: Gelişimini tamamlamış ama hâlâ baktığında o yaşları çağrıştırabilecek biri. Can Bartu ile ise 2017'de Ayakkabı filmimde de birlikte çalışmıştık. Hakan karakteri için hiç oyuncu aramadık, onunla çalışacağımı hep biliyordum. Ama tabii onun da çok değişmemesi gerekiyordu. Her iki oyuncunun da değişmemesi için dua ettiğim, "N'olur büyümesinler" dediğim bir süreç oldu. Araya bir de pandemi girdi, birkaç sene korkuyla yaşadım. Birilerini bulunca o karakteri giydirmek daha kolay oluyor. Kafanda onların konuşması, sınırları, hareketleri daha üç boyutlu hâle geliyor. Onun öncesinde çok uçuşuyor havada.

^{Fotoğraf: Deniz Sabuncu}

Filmi Nisan'ın son haftasında izledim ve Nisan'da Spotify'da en çok dinlediklerim arasında Burak Kut'tan "Heyecanlıyım" çıktı. Düşün yani ne kadar dinlediğimi... Doğru şarkıyı bulmak için çok uğraştın mı, başka adaylar var mıydı? Çünkü şarkı filmin dönüm noktası denilebilecek bir yerde çalıyor. 

Yolun başında olmak, ergenlik, Ahmet'in sevgi arayışı yolculuğunda babasıyla yaptığı bir şeyi tekrar ediyor olması... Birkaç katmanı biraraya getiren, benim de filmde en sevdiğim sahnelerden biriydi o. Burak Kut'un bu şarkısının sözleri de bir itiraf gibi. Ama bununla birlikte Sezen Aksu'dan da 90'ları ne temsil ediyor diye baktığım, içeriğine göre şarkı aradığım çok oldu. Onlar da beni otomatikman 90'lara ışınlayan işler. Hâlâ da çok severim, çok dinlerim, çocukluğumla özdeşleşmiş şarkılar, ama Burak Kut'ta karar kıldım. Dediğim gibi, sözlerinin o anı çok güzel özetliyor olması en büyük sebep. Hem de kişisel sevgim, saygım, bende uyandırdıkları... Burak Kut bugün de ne söylese, yeni bir şey yapsa ben yine oraya giderim. Öyle bir çağrışımı var bende. Bu seçim de bütün bunların birleşimi. 

Demin söz ettiğim o duygusal yoğunluğun bana geçmesinde görüntü yönetmenliği ve kurgunun da çok etkisi var—ki Florent Herry de Ayris Alptekin de kendi alanlarında Türkiye'deki en iyilerden bence. Onlarla çalışırken bir yönetmen olarak ne kadar kendi hâllerine bıraktın, ne kadar yönlendirdin?

Valla kimseyi kendi hâline falan bırakmadım. (Gülüyor.) Öyle bir şey yok. Ama tabii ki işini çok iyi yapan insanlardan beslenmek, söylediğin şeylerin onlarda karşılık bulması, onların olayı anlayıp, sindirip yeni önerilerle gelmesi beni çok heyecanlandıran şeyler. Hep daha iyisini aramak, seni daha üst seviyeye çıkarmak için çabalayan insanlardı ki bu da çok heyecan verici. 

Florent çok iyi dinleyen ve her zaman yeni fikirler üreten biri. Bütçe kısıtlamasıyla çalıştığın için daha yaratıcı olmaya ya da tüm algılarını açık tutup sorunlara çözüm aramaya odaklı oluyorsun. O kası çok güçlü Florent'in ve çok yardımcı oldu bana. Neredeyse bir yapımcı aurası da var. İş prodüksiyon zorluklarını kişisel çabalarımızla aşma noktasına geldiğinde çok rahat inisiyatif alıp çok yaratıcı kararlar verdik. O anlamda, yapımcı da beni rahat bıraktığında ve bana güvendiğinde güzel şeyler oluyor zaten. Çok güzel bir çalışma şekli bu, özgürleştirici.

^{Fotoğraf: Deniz Sabuncu}

Reha Erdem'in Korkuyorum Anne filmi "İnsanlar ikiye ayrılır..." diye başlar ya, ben de tam o şekilde, insanları da filmleri de "anne sorunları olanlar" ve "baba sorunları olanlar" diye ikiye ayırırım hep. Yurt'un da her tarafından "baba sorunları" fışkıran bir hikayesi var. Filmin tümünü duygusal bir şekilde, gözlerim buğulu buğulu izledim ama bana son darbeyi indirip ağlamama neden olan o sonundaki "Babama..." ithafı oldu. Keza ödül konuşmanda söylediklerin... Ailemizin yaşattığı travmaları böyle başarılara ya da olumlu şeylere dönüştürebilmek bir intikam içgüdüsü mü yoksa krizi fırsata çevirmek gibi mi sence? 

Her ikisi de. Bir şeyler üretirken nereden geldiğini, nasıl bir yerden geldiğini, eğitimini, aileni, büyüdüğün toprakları ne kadar kucaklarsan o kadar sana dair bir şeyler söylüyor oluyorsun. Bence bir o kadar da heyecanlı oluyor. Çünkü hepimiz ayrıyız. Ortak bir şeylerde, ortak bir şarkıda buluşuyoruz belki, belli şeyler bizi aynı dönemlere ışınlıyor ama farklı çağrışımlar yapıyor. Bu da bendeki çağrışımlar ve beni götürdüğü yerler. Beni ben yapan şeyin başlangıcı olan yurda verilme, aileden uzak kalma sürecimin sebebi olduğu için de bunu en hak eden kişi babamdı. Filmle de çok uyumlu aslında. Bireyselleşen, özgürleşen o çocuğun bunu yapabilmekteki en büyük sebebi de babası. O yüzden de çok doğruydu o yazının orada olması. Çok önceden beri yapmak istediğim bir şeydi.

Bir yandan da Hakan'ın hikayedeki varlığını ben hep bir kaçış olarak düşündüm. Hani o bulunmak istemediği yurt ortamında bir çıkış yolu gibi. Kendine yakın hissettiği, birlikte özgürleşebildiği biri gibi. Ama sonradan fark ettim ki aslında onu da biraz hayalindeki, onu hayal kırıklığına uğratmayan babasının yerine koyuyor.  Aralarında o kadar da yaş farkı olmasa bile onu bir baba figürü gibi görüyor belki. Babasıyla olan ilişkisiyle çok paralel şeyler de var. Hayal kırıklığı gibi...

Herkes aslında Ahmet'i görmek istediği gibi görüyor. Yani olduğundan farklı seviyor. Aynı şey sınıftaki kız, Sevinç için de geçerli. İslami bir yurtta kalan Ahmet'i değil, gördüğü ve bildiği Ahmet'i istiyor. Ya da baba da iyi bir Müslüman olan Ahmet'i hayatında tutuyor. Hakan için de bu geçerli. Hakan da Ahmet'i görmek istediği bir yere konumlandırıyor. Ama en sonunda zaten aslında Ahmet en başta babasının ve sonra da diğer insanların sevgisini kazanmak için imkansız bedeller ödemekten vazgeçip "Beni seveceksen böyle sev" tadında bir düşünce yapısına ulaşıyor. 

Hatta orada o dediğim paralellik sürüyor bence, değil mi? Babasının elini kestiği gibi Hakan'a da fiziksel bir zarar veriyor aslında. İçindeki, aslında babasına yönelik olan öfkeyi ona yöneltiyor gibi hissettim ben.

Ben hiç böyle bakmamıştım ama doğru. Bakmamıştım derken, tabii ki yaptığımız her şeyde bu tip benzerlikler, paralellikler kurarak hareket ediyoruz. Sadece bunu hiç bu şekilde ifade etmemiştim.

Yurt Venedik Film Festivali'nde Queer Lion ödülünün adayları arasındaydı. Benzer bir şey iki sene önce Kurak Günler ve Queer Palm ile de olmuştu, bu durum izleyicinin filmden ne bekleyeceğini biraz şekillendiriyor. Farklı bir gözle bakamaya başlayabiliyorsun. Filmde karakterlerin cinsel kimlikleriyle ilgili çok fazla ipucu görmüyoruz aslında ama ben bu filmin neden kuir bir film olduğunu anlayabiliyorum. "Normal" olarak dayatılmış bir düzenin dışına çıkmaya çalışan bir karaktere odaklanması ve "normale" başkaldırılan bir hikaye anlatması benim için yeterli olabiliyor. Bu film senin kuir tanımına göre kuir bir film mi?

Filmdeki ya da filmin havasındaki kuir elementlerin hiçbir zaman işlemek istediğim esas şey olmadığını biliyordum. Ama bir arkadaşlığın evrilmesi sonucu doğan, havada olan, bakışmalarla ya da karakterlerin yan yana dururkenki yakınlığından dolayı filmin atmosferinden hissedilen bir şeydi. Ama bu, Ahmet'in sevgiyi, aşkı aradığı bir hikâye. Her ne kadar bir baba-oğul çatışması üzerine de temellenmiş olsa da bu, Ahmet'in sevgi arayışının hikayesi. Gerek babasından almaya çalıştığı sevgi, gerek okula sonradan gelen kızdan olan romantik aşk arayışı gerekse yurtta bir arkadaşlık, abi-kardeş ilişkisinin arayışı. Bunların hepsini, bu üçünün bir birleşimini Hakan'da bulabildiği, görebildiği, hissedebildiği anlar oluyor. Senin de söylediğin o başkaldırı, zaten filmin en başından beri olan bir şey ve sonlara doğru aslında belki de Hakan'la olan ilişkisinde çok belirginleşiyor.

27. Uluslararası Uçan Süpürge Kadın Filmleri Festivali, 9-16 Mayıs tarihleri arasında düzenlendi. Dün geceki kapanış töreninde, FIPRESCI jürisi tarafından verilen ve festivalin tek ödülü olan FIPRESCI ödülünü, Margherita Vicario imzalı Gloria! filmi kazandı.

Kavaklıdere Sineması’nın Kült Kavaklıdere olarak geri dönmesi ve kapısı sokağa açılan Ankara sinemalarının sayısının artması mutluluk verici. Festivalin daveti üzerine geçen hafta sonu ben de Ankara’daydım. Üç gün boyunca, hem İstanbul’daki festivallerde kaçırdığıma üzüldüğüm birkaç filmi hem de Türkiye prömiyerlerini Uçan Süpürge’de yapan birkaç filmi izleme fırsatı buldum. Bunlardan ilk fırsatta izlemeni önerdiğim, beni farklı yönleriyle heyecanlandıran 4 film şunlardı:

^{La Chimera | Kaynak: Filmink}

La Chimera
Yönetmen: Alice Rohrwacher, İtalya

Festivalin Dahomey, Faruk ve My Favourite Cake gibi filmlerin de yer aldığı Oyunbozanlar bölümünde yer alan La Chimera, günümüz Avrupa sinemasında beni en çok heyecanlandıran yönetmenlerden Alice Rohrwacher’in imzasını taşıyor. Geçen Cannes Film Festivali’ndeki prömiyerinden beri bu filmi perdede izlemek için gün sayıyordum. Ankara’ya kısmetmiş. Alice Rohrwacher filmleri izlemek, bir anlığına bir hayalet gördüğünü zannedip sonra gerçekliğe dönmek gibi hissettiriyor bana; La Chimera da bir istisna değildi. Filmin çoğunluğu İtalyanca olmasına rağmen başrolünde bugünlerde Challengers ile de gündemde olan Josh O’Connor yer alıyor. Isabella Rossellini ve yönetmenin vazgeçilmez oyuncusu ve kardeşi Alba Rohrwacher’in de rolleri var. Film, 1980'ler İtalya kırsalında, “İngiliz” lakaplı Arthur'un hapisten çıkıp Toskana’daki bir köye geri dönmesiyle başlayan filmde onun tarihi eser kaçakçılığı yapan bir arkeolog olduğunu öğreniyoruz. Arthur’un yanına Akdeniz ateşiyle harlanmış bir grubu alarak icra ettiği hazine avları ve mezar hırsızlıkları, Alice Rohrwacher'in yaşam ve ölüm, hayal ve gerçek, iyi ve kötü arasındaki çizgileri belirsizleştiren sinemasının gücüyle büyülü birer deneyime dönüşüyor.

^{Woman of... | Kaynak: İKSV}

Woman of... / Kobieta z...
Yönetmenler: Malgorzata Szumowska ve Michal Englert, Polonya

İstanbul Film Festivali’nin kaçırdığım Nerdesin Aşkım? filmlerinden Woman of...’u Uçan Süpürge’nin Pembesiz Mavisiz bölümünde yakaladım. 45 yıllık bir döneme yayılan film, bu upuzun süreçte izleyicisini karakterinin yanı sıra fondaki Polonya’nın da gelişimine tanık ettiriyor. Cinsiyet disforisini anlamakta, kimliğini keşfetmekte, kendini kabul etmekte ve kendini kabul ettirmekte zorluklar ve sancılar çeken trans birey Aniela’nın hikayesini anlatıyor. Aniela’nın çocukluğunu, ergenliğini ve gençliğini cis-erkek oyuncular (sırasıyla Iwo Rajski, Franciszek Englert ve Mateusz Wieclawek), orta yaşlı halini ise cis-kadın oyuncu Małgorzata Hajewska-Krzysztofik canlandırıyor. Oyuncu performansları filmin en güçlü yanlarından biri olsa da, esas kadroda trans bir oyuncunun yer almamasının tartışma yaratmış olması anlaşılır. Yine de film, bireyin bedeniyle ve toplumsal cinsiyetle olan çatışmasının tüm yaşamına yayılan bir yolculuk, bir süreç olduğunu iyi vurguluyor. Michal Englert’in görüntü yönetimiyse en az ikilinin önceki filmlerindeki kadar usta işi.

^{Smoke Sauna Sisterhood | Kaynak: MUBI}

Smoke Sauna Sisterhood / Savussanna sõsarad
Yönetmen: Anna Hints, Estonya

Festivalin bu yıla özgü bölümlerinden olan Benim Bedenim’de 2023 sinemasının ses getiren belgesel yapımlarından biri olan Smoke Sauna Sisterhood da vardı. Film, UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listesinde yer alan, Güneydoğu Estonya’nın duman saunası geleneğini merkezine alıyor ve bu geleneği yaşatan Vōro halkından bir grup kadını mevsimler boyunca izliyor. Ormanın ortasındaki bir saunada düzenli aralıklarla bir araya gelen kadınlar, bir yandan karanlıkta terlerken bir yandan travmalarını, duygularını, geçmişlerini ve korkularını birbirleriyle paylaşıyorlar. Kürtajdan cinsel istismara, aile içi şiddetten cinsel yönelimlere kadar kadın bedenine dair birçok konunun en samimi şekilde ve tüm çıplaklığıyla konuşulduğu hikayeler, filmin sonunda hep bir ağızdan söylenen şu şarkıyla özetleniyor: “Korkularımızı terleyerek atıyoruz / Acılarımızı terleyerek atıyoruz!”

^{Milk | Kaynak: IFFR}

Milk / Melk
Yönetmen: Stefanie Kolk, Hollanda

Türkiye prömiyeri Uçan Süpürge’de gerçekleşen Milk de festivalin Benim Bedenim bölümündeki filmlerdendi. Hollanda’dan Stefanie Kolk’un ilk uzun metrajlı filmi annelik ve kadın bedeni üzerinden gelişen etkileyici bir yas filmi. Bebeği ölü doğan Robin sütünü bağışlamaya ve günler, haftalar boyunca sütünü sağmaya ve evdeki mini-buzdolabında biriktirmeye devam etse de bağışını kabul edecek bir yer bulmakta zorlanıyor ve bu da hayatına devam etmesini, kaybını kabullenmesini ve yaşam rutinine dönmesini imkansızlaştırıyor. Robin’in bir saplantı haline getirdiği sütü sadece psikolojisini değil etrafındakilerle ilişkilerini de olumsuz etkilemeye başlıyor. Susanne Groen’in saoğuk mizacı ve mesafeli oyunculuğu senaryoya çok yakışıyor.