Partiler & Seçimler: 1946-1950
CDR ekibinden herkese merhabalar, her geçen gün yaklaşan 2023 seçimlerine tüm okuyucularımızın daha rahat hazırlanabilmesi için başlattığımız “Partiler ve Seçimler” serimizin ilk sayısına hoş geldiniz.
Seri boyunca Cumhuriyet tarihinde yer etmiş seçimleri ve bu seçimlere katılan siyasi partileri inceleyeceğiz. 1946 yılında yapılan ilk çok partili seçimle başlayan Türkiye’nin demokrasi serüvenini zamanda ilerleyerek günümüze kadar adım adım takip edecek, seçimlerin sonuçlarını ve siyaset arenasına etkilerini beraber okuyacağız.
Serinin ilk sayısı 1946 ve 1950 genel seçimlerini ele alacak, bu seçimlere katılan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), Demokrat Parti (DP) ve Millet Partisi (MİLLET)’nin profillerini inceleyeceğiz..
Keyifli okumalar,
Arda | Araştırma Direktörü, CDR
1945 yılının sonuna yaklaşıldığında siyasi trendlerde ciddi bir değişim havası esiyordu. Artık 100 yıl öncesinin imparatorlukları yerlerini ulus devletlere, otoriter diktatörlüklerse yerlerini çok partili seçimlerin yapıldığı liberal demokrasilere bırakıyordu. Türkiye ise kendisini Soğuk Savaş’ın ortasında bulmuş, arada kalmaktansa çareyi batı bloğuna yaklaşmakta bulmuştu.
İşte tam olarak da bu koşullar altında 27 yıldır tek partili bir sistemle yönetilen Türkiye’nin lideri İsmet İnönü çok partili sisteme geçiş için ülkenin hazır olduğunun mesajını verdi.
Bu olaylardan 23 yıl öncesinde CHP, Mustafa Kemal Atatürk tarafından 9 Eylül 1923 yılında “Halk Fırkası” adıyla kurulmuştu. Halk Fırkası, 1924 yılında Cumhuriyet Halk Fırkası ismini alacak, ancak 1935 yılında günümüzdeki adını taşımaya başlayacaktı. CHP kuruluşunda yatan ilkeler gereğince 1946 yılına kadar devletçi politikaların üretildiği, milliyetçi bir ideolojiyle hareket etmekteydi. Önce Atatürk’ün sonrasında ise İnönü’nün liderliğini yaptığı CHP 1946 yılına kadar milli üretimin korunmaya ve geliştirilmeye çalışıldığı politikalara imza atmıştı. Bu dönemde yapılan üretimin büyük bir kısmını ya devlet ya da devlet güdümündeki işletmeler yapıyordu.
Korumacı ve devletçi tutum sebebiyle otoriter uygulamaların da yapıldığı bu dönemde çok partili seçim sistemine 2 defa geçiş denemesi yapılmış fakat biri 1924 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile, diğeri de 1930 yılında Serbest Cumhuriyet Fırkası ile denenen bu hamleler dönem siyasetindeki sorunlar sebebiyle seçime gidemeden son bulmuştu. Kurulmaya çalışılan iki parti de kendi dönemlerinde CHP iktidarının istediği güçsüz muhalefet olarak kalmamış, muhaliflerin kitleler halinde bu partilere akın etmesi sebebiyle CHP iktidarı bu denemeleri iptal etme kararı almıştı.
1946 yılına yaklaşırken Milli Şef İsmet İnönü liderliğindeki CHP, önceki dönemlerdeki politik tercihlerine devam eden bir parti konumundaydı. 27 yıl süresince tek iktidar olan bu partinin iç politikaları ise oldukça karışıktı. Bu karışıklığın sebebi ise CHP’nin tek parti olduğu dönemde siyasi hayata atılmış tüm nüfuzlu bireyleri aynı çatı altında topluyor olmasından geçiyordu. Çok partili sisteme geçilmesinden itibaren CHP'nin rakipleri olacak partiler de aynı sebeple kendi içerisinden ayrılmış gruplar tarafından kurulacak partiler olacaktı.
Demokrat Parti’nin kuruluşuna CHP sıralarındaki tartışmalar sebep olmuştur. Dolayısıyla DP’nin tarihi ve politikaları bir taraftan da Cumhuriyet Halk Partisinin tarihiyle birleşik konumdadır. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan’ın vekilleri oldukları CHP’nin uyguladığı politikalardan duydukları rahatsızlık kendilerini yeni politikalar aramaya itmişti. Bahsi geçen rahatsızlık duygusu ise CHP’nin 1929 ekonomik krizi sebebiyle hali hazırda otoriterleşen devletin daha sıkı politikalara yönelmesiyle oluşmaya başlamıştı. Bu sıkı politikaların ikisinin ise CHP için hoş sonuçları olmayacaktı. Bunların ilki olan “Varlık Vergisi” savaş sırasında zarar görmüş ekonomiyi toparlamayı hedefliyordu. Fakat vergilerin yükünden rahatsız olan halk için bu yeni vergi kalemi CHP’ye olan desteğin azalmasına sebep olacaktı.
CHP’nin diğer politikası ise “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu” idi. Bu kanun ile CHP büyük toprak sahiplerinin toprakları küçük çiftçiye destek olmak için yeniden dağıtacaktı. Aynı şekilde bu politika da CHP’nin istediği etkiyi yaratamamış ve kendisine duyulan desteğin sarsılmasıyla sonuçlanmıştı. Nihayetinde toprak sahipleri yeniden dağıtılması gereken arazilerin kendilerininki değil, ülkenin tarım yapılan arazilerinin çoğunu tekelinde bulunduran devletin arazileri olması gerektiğini düşünüyordu.
Tüm bu olayların takibinde ise Meclis içerisinde dönen tartışmalar vardı. Celal Bayar ve Adnan Menderes’in başını çektiği bir grup vekil, 1945 yılı Meclis bütçe görüşmeleri sırasında red oyu vermiş, Demokrat Partinin kuruluşu ile bitecek parti içi tartışmaları ateşlemişti. Bir sonraki büyük kırılma ise “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu” görüşmeleri sırasında yaşanmış, Adnan Menderes ve Celal Bayar’ın yasa tasarısı hakkında yaptıkları sert çıkışlar Meclisi kaosa süreklemişti. Bu olayın takibindeki günlerde ise Adnan Menderes, Celal Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan, CHP’ye “Dörtlü Takrir” adı verilen bir önerge götürdüler. Bu önerge ile muhalif grup, CHP iktidarından otoriter politikalardan geri dönülmesini, çok partili hayata geçilmesini ve demokratik prensiplerin uygulandığı bir sistemin oluşturulması talep ediyordu. Dörtlü Takrir’in verilmesinin ardından önerge sahiplerinin basın yoluyla CHP’yi protesto etmesi sebebiyle CHP yönetimi harekete geçmiş ve Menderes, Koraltan ve Köprülü Cumhuriyet Halk Partisinden ihraç edilmişlerdir. Bu olayın takibinde ise Bayar hem partideki görevinden hem de milletvekilliği görevinden istifa etmiş, yeni bir parti kuracağını duyurmuştur.
7 Ocak 1946 tarihinde resmi olarak kurulan Demokrat Parti içinden ayrıldığı CHP’nin aksine daha liberal politikalar üretmeyi amaçlıyor, CHP’nin sıktığı kemeri çözeceği sözleri veriyordu. 27 yıllık iktidarın ardından devlet ile bütünleşmiş olan CHP, halkın gözünde ekonomik sıkıntılar sebebiyle suçlanıyor, her geçen gün DP’ye karşı popülerliğini kaybediyordu. CHP’nin güçsüz bir muhalefet olacağını tahmin ettiği DP, beklentileri haksız çıkarınca CHP iktidarı hızlı bir kararla 1946 belediye seçimlerini erkene alma kararı aldı. Daha örgütlenmesini tamamlayamayan DP vekilleri ise belediye seçimlerine katılmayacaklarını duyurmak durumunda kaldı. 1946 Belediye Seçimleri CHP iktidarının tek başına katıldığı son seçim olarak tarihe geçecekti.
İlerleyen aylarda CHP, birden fazla partinin katılacağı ilk genel seçimden zaferle çıkmak için son bir hamle daha yaptı. Ani bir oylamayla kabul edilen tasarıya göre genel seçimler erkene alınacak ve 21 Temmuz tarihinde yapılacaktı. Fakat bu sefer Demokrat Parti seçime katılma kararı alacaktı.
21 Temmuz sabahı Türkiye yeni bir siyasal fenomenle uyandı. Artık oy pusulasında CHP tek tercih değildi. Fakat bu tarihte yapılan seçim günümüz seçimlerinden farklıydı. Liste Usulü Çoğunluk Sistemi olarak bilinen bu seçim sisteminde hangi siyasi parti seçimin yapıldığı ilde daha fazla oy alırsa bahsi geçen ilin çıkarabildiği tüm milletvekillerini kendi partisinden çıkarıyordu. Buna ek olarak ise 1946 seçimleri “açık oy, gizli tasnif” sistemi ile yapılacaktı. Dolayısıyla seçmenler verdikleri oyu sandık başkanına gösterecek ama oyların sayımı kamuya kapalı yapılacaktı. Kullanılan sistem demokratik prensiplerin dışında olmasının yanı sıra seçim yapılırken bir adli denetim sisteminin bulunmaması 1946 seçimlerine duyulan güveni azaltacaktı. Ayrıca bazı CHP’li seçim görevlilerinin merkezi yönetimden doğrudan emir almadan oy çaldığı iddiaları bu seçimin tarihe “şaibeli seçim” olarak geçmesine sebep olacaktı.
Nihayet seçim sonuçları açıklandığında ise Türkiye ilk defa Meclisine bir muhalefet partiyi dahil ettiğini ilan edecekti. Seçimden zaferle çıkan CHP oyların %85.4’ünü alarak kendisine 397 sandalye kazanmıştı. Sandıktan muhalefet olarak çıkan DP ise oyların %13.1’ini alarak, Mecliste 61 vekil bulundurmaya hak kazanmıştı. Ayrıca 4’ü DP listesinden olmak üzere 7 milletvekili bağımsız olarak meclise girmişti.
1946 genel seçimleri neticesinde Türkiye yeni bir döneme girmiş oldu. Her ne kadar CHP iktidarı yerini korumuş olsa da artık yönetimi sarsılmaz değildi ve yeni dönemde rekabet etmesi gereken bir muhalefet partisi bulunuyordu.
Bu rekabet Demokrat Partinin 1947 yılında ilk kurultayını yapmasıyla teorik boyutta da netleşmiş oldu. DP vekilleri ülkenin sorunlarının liberal politikalar üretilerek çözülebileceğini savunuyor, demokratik kuruluşların oluşturulmasını gerekli görüyordu. Bu çizgi üzerinden CHP’nin devletçi politikaları eleştiriliyor, devletin tüm piyasalarda bulunmaması gerektiği öne sürülüyordu. Bir bakıma Demokrat Parti ülkenin geçmişte geçirdiği ve hala içerisinde bulunduğu bunalımların CHP’nin yanlış politikaları sebebiyle olduğunu kitlelere haykırıyordu.
Öte yandan CHP iktidarı da bu suçlamaları cevapsız bırakmıyor, ülkenin kurucu partisinin her şansta ülke halkını ve refahını koruduğunu ifade ediyordu. Karşılıklı suçlamalar Haziran ayına kadar devam etti. Haziran ayında ise CHP lideri İnönü, DP lideri Bayar ile bir görüşmeye başladı. Bu görüşmelerin sonunda ise iki parti karşılıklı bir yumuşama evresine girdi. Bu dönemde düşmanca tavırlar azalsa dahi rekabet iki parti arasında devam ediyordu. Fakat yaşanan uzlaşma süreci Demokrat Parti içerisinde bir kırılmaya sebebiyet verdi.

1947-48 yılları arasında Demokrat Partinin iktidara karşı yumuşadığı iddiaları DP içerisinde tartışmalara yol açmıştı. Bu tartışmaların en kırıcı noktalarından birisi ise DP lideri Bayar’ın “Devr-i Sabık yaratmayacağız.” sözleriydi. İktidara gelirsek geçmiş davranışlarınızla sizi yargılamayacağız anlamına gelen bu sözler her ne kadar iktidar partisini demokratik seçimler yapılmasına ikna etmek amacıyla söylenmişse de Demokrat Parti vekilleri arasından bir grup partilerinin artık yozlaştığı ve göstermelik bir muhalefete dönüştüğünü iddia ettiler. Bu tartışmalar Mareşal Fevzi Çakmak Paşa ve Osman Bölükbaşı gibi isimlerin başını çektiği bir grup vekilin partiden ihraç ya da istifa yoluyla ayrılmasıyla sonuçlandı. Bu vekiller 20 Temmuz 1948 tarihinde Millet Partisini kurdular ve hem Demokrat Partiye karşı hem de iktidar partisi CHP’ye karşı sert eleştiriler üretmeye başladılar.
Millet Partisi iktidarın din ve laiklik üzerine yaptığı politikaları eleştiriyor, halkın inançlarının temsil edilmemesinden şikayet ediyordu. Bir taraftan da MİLLET (Millet Partisi) DP’nin göstermelik bir muhalefet olduğunu savunuyor, tek muhalefeti kendisinin yaptığını ilan ediyordu. DP içerisinden ayrılarak kurulan MİLLET ürettiği politikalar bakımından DP’den çok uzaklara düşmüyordu. MİLLET de ülkenin kişi özgürlüklerinin genişletilmesini, demokratikleşmeyi savunuyordu.
1948 yılı sonrasında her parti diğer iki partiyle mücadele eden bir tutumla seçime ilerliyordu. 1950 yılında yapılacağı duyurulan seçime hazırlık yapılan partiler ise daha demokratik bir seçim olması konusunda anlaşmışlardı. Meclis içerisinde yapılan çalışmalar sonucunda bu defa seçim adli denetim altında yapılacaktı. Bu görevi üstlenmesi amacıyla kurulan Yüksek Seçim Kurulu, Yargıtay ve Danıştay üyelerinden oluşacak ve seçimde olası hukuksuzlukların önüne geçmek için çalışacaktı. Bu yeniliğin yanı sıra 1950 seçimleri 46 seçimleri gibi “açık oy, gizli tasnif” yöntemi ile yapılmayacak “gizli oy, açık tasnif” yöntemi uygulanacaktı.
14 Mayıs 1950 sabahı Türkiye bu sefer oy pusulasında 3 parti ile karşılaşacaktı. Alınan önlemler ve getirilen yenilikler sayesinde daha demokratik bir ortamda yapılan seçimlerin sayım işlemi kamuya açık olarak yapılacak, seçmenler oy kullanırken oylarını kimseye göstermek zorunda kalmayacaktı. Üç partinin de heyecanla zaferi beklediği seçimin kazananı ise Türkiye’nin siyasi tarihini değiştirecekti.
Seçim sonuçları açıklandığında, CHP iktidarı bir yıkımla karşılaştı. Ülkenin kuruluşundan beri iktidarı hiç kaybetmemiş hatta paylaşmamış olan CHP, sandıktan ana muhalefet partisi olarak çıkmıştı. Oyların %55.2’sini alan Demokrat Parti iktidarı kurma görevini CHP’den devralacak ve çıkardığı 416 vekili ile Meclis sıralarında ezici bir çoğunluğa sahip olacaktı. Sandıktan 2. çıkan CHP ise oyların %39.6’sını almış fakat liste usulü çoğunluk sistemi sebebiyle sadece 69 vekil ile Meclis’e girebilmişti. Sandıktan sonuncu olarak çıkan MİLLET ise oyların %4.6’sını almış ve sadece 1 vekil çıkarabilmişti.
1950 seçimlerine “Yeter! Söz Milletin!” sloganıyla hazırlanan Demokrat Parti, Türkiye siyasetinin akışını değiştirmiş, sarsılmaz sanılan CHP’yi hezeyana uğratmıştı. Seçimi takip eden günlerde DP lideri Celal Bayar, Türkiye Cumhuriyeti’nin 3. Cumhurbaşkanı seçildi. Bayar’ın ayrıldığı DP liderliğine Adnan Menderes getirildi ve kendisine hükümeti kurma görevi verildi. Artık DP’nin, şikayetçi olduğu politikaları değiştirme, otoriterlikle suçladıkları CHP’nin ötesine geçebilme şansı vardı. Türkiye artık CHP tarafından yönetilmiyordu.

1950 seçimlerinin sonuçlarını ve demokratikleşme talebi ile iktidara gelen Demokrat Partinin iktidarda bulunduğu sürede geçirdiği değişimi öğrenmek için Partiler ve Seçimler serimizin bir sonraki sayısını takip etmeyi unutmayın.




