Herkese merhaba! Eylül ayından itibaren Aposto! üzerinden aylık olarak tipografi dünyasında yaşanan ve dikkate değer olduğunu düşündüğümüz gelişmeleri derlemeye başladık. Ekim bülteninde, dilde cinsiyet üzerine yapılan tartışmalar ve yazı tasarımcılarının bu soruna yönelik getirdiği çözüm önerileri, ünlü yazı evi Hoefler&Co’nun satın alınması gibi dünyada ve Türkiye’de tipografiye ilişkin güncel gelişmeler var. Ayrıca bültenin sonunda, ülkemizdeki dijital ortamlarda veya basılı ürünlerde sıkça karşılaştığımız hatalı tipografi uygulamalarını derlediğimiz yazının özeti var.
Ekim bülteni 1212 sözcükten oluşuyor, yaklaşık okuma süresi ise 4 dakika.
İyi okumalar!
Cinsiyet ayrımına meydan okuyan yazı tasarımları
Yazı tasarımcıları cinsiyet ayrımı tartışmalarına ilgi gösterdikçe, cinsiyetçi klişelere karşı yaratıcı çözümler ortaya çıkıyor.

Beatrice Caciotti'nin tasarladığı Bumpy adlı değişken font.
Dilde cinsiyet ayrımı üzerine tartışmalar yeni değil. 2017 yılında, Annabelle Timsit, The Atlantic’te bir dilin yapısını değiştirmenin kadının toplumdaki statüsünü iyileştirebilme potansiyeli üzerine bir makale yazmış, bu makale 5Harfliler adlı ağ sayfası tarafından Türkçeye tercüme edilmişti. Daha sonra Laura Pitel, Financial Times’ta yazdığı yazıyla Türkçenin cinsiyetsiz zamirlere sahip olmasının, insanları daha kapsayıcı bir düşünceye teşvik ettiğini belirtmiş ve Türkçe üzerinden dilde cinsiyet ayrımı üzerine bir tartışma yürütmüştü.
Özellikle Fransa’da hararetli bir şekilde yapılan tartışmalar, sözcükleri eril ve dişil olarak sınıflayan bir dil olan Fransızca üzerinden daha da görünür hâle geldi. Yazı tasarımcılarının ilgi göstermesiyle bu tartışmaları, harf biçimleri üzerinden nasıl cinsiyete dayalı yargıda bulunduğumuza ve bunun çeşitli cinsiyet klişelerini nasıl devam ettirdiğine dair yazı tasarımcısı Marie Boulanger’nin “XX, XY: Sex, Letters and Stereotypes” başlıklı kitabı takip etti. Boulanger, tipografinin tasarımdaki cinsiyetçi klişeleri ve önyargıları güçlendirmek için nasıl tehlikeli bir araç olabileceği üzerinde duruyordu. Ona göre harfler, çağrışım yoluyla erkek veya kadın olarak anında algılanan işaretler haline geliyor ve bu durum, odağı yazıyüzlerinin biçimsel niteliklerinden uzaklaştırıyordu. Kitabında gliflerin tipografik anatomisini inceleyen, onlara neden erkeksi veya kadınsı nitelikler atfettiğimizi açıklayan Boulanger, tasarım endüstrisindeki bu önyargılara meydan okumanın önemli olduğunun altını çizdi.
Angela Riechers ise Boulanger’nin kitabına da değindiği cinsiyetsiz bir dilin kendine özel gliflere ihtiyacı olup olmadığını sorgulayan yazısında, bu sorgulamalar sonucunda ortaya çıkan çeşitli yazı tasarımlarına yer vermiş. Verdiği örneklerden biri, yazı tasarımcısı Beatrice Caciotti’nin toplumsal cinsiyet klişelerine meydan okumak için tasarladığı değişken yazıtipi Bumpy... Kadın hedefli ürünlerin daha yumuşak görünmesi için yapılan baskıyı umursamayan Bumpy, yoğun biçimler ve kıvrımlı iç gliflerle ikiliği önlemek için değişken hale getirilmiş.

Sarah Gephart’ın, cinsiyetçi zamirlerin cinsiyetsiz gliflerle değiştirilmesini sağlayan yazı tasarımı.
Riechers’ın yazısında değindiği bir diğer örnek, Sarah Gephart’ın 2018 yılında tasarladığı cinsiyetten bağımsız bir glif. Bu projede, açık kaynaklı bir yazıyüzü olan Source Sans Pro’yu kullanan Gephart; dizgi esnasında bir kullanıcı İngilizcedeki he, she, his, her gibi cinsiyete dayalı bir zamir yazdığında bu zamirleri otomatik olarak cinsiyetten bağımsız glifiyle değiştirecek şekilde yazıyüzünü programlamış.

Zach Bokhour’ın Inform adlı alfabe tasarımı.
Zach Bokhour ise harf biçimlerinde cinsiyete ilişkin görsel varsayımlara dikkat çekmek için erkeksi başlayıp kadınsı biçimlerle biten Inform adlı teorik bir alfabe geliştirmiş. Bir diğer yazı tasarımcısı Mathilde Quentin, çeşitli düzenlemeler ve dilde yaptığı manipülasyonlar ile Fransızcadaki cinsiyetçi ayrımı çalışmalarında vurgulamış. Quentin, verdiği bir röportajda bu konuda hâlâ yapılacak çok şey olduğunu söylüyor.
Bu konu üzerindeki en güncel örnek ise popüler yazı evlerinden Klim Type Foundry’nin yeni yazıyüzü Epicene. 18. yüzyıl tipografları Johann Michael Fleischmann ve Jacques-François Rosart’tan ilham alan Epicene, kelime olarak cinsiyet ayrımından yoksun olmak, her ikisinin veya hiçbirinin yönlerine sahip olmak anlamına geliyor. İsmin ilham kaynağı, Susan Sontag’ın Notes On “Camp” başlıklı makalesi. Tanıtım duyurusunda Epicene’in kültürel olarak bir cinsiyetinin olmadığının vurgulanması ise dikkat çekici.
Eylül ayında tipografi dünyasında yaşananlar
Kuşkusuz eylül ayının tipografi dünyasındaki en önemli gelişmesi, Monotype’ın ünlü yazı evi Hoefler&Co’yu satın alması oldu.

Monotype, 1989 yılında Jonathan Hoefler tarafından kurulan ünlü yazı evi Hoefler&Co’yu satın aldığını duyurdu. Böylelikle; Gotham, Knockout, Mercury, Sentinel, Chronicle, Decimal ve Archer gibi popüler yazıyüzlerini de içeren 1.100’den fazla tasarımın bulunduğu Hoefler&Co font kütüphanesi, Monotype ailesine katılmış oldu. Hoefler ve Carleen Borsella, şirketten uzaklaşmak ve yeni yaratıcı girişimleri keşfetmek için bu fırsatı kullanacaklarını açıkladı. Hoefler, yakın zaman önce Soyut Düşünce: Tasarım Sanatı (Abstract: The Art of Design) adlı Netflix belgeseline konuk olmuş, belgesel En İyi Grafik Tasarımı ve Sanat Yönetmenliği dalında Emmy’ye aday gösterilmişti.
Monotype, 2020 yılında Londra merkezli Fontsmith ile Hamburg merkezli URW Type Foundry’yi satın almıştı. Son satın almayla birlikte Monotype’ın yazı pazarında tekel olmaya yönelik adımlarına uzun zamandır süren tepkiler çoğalmaya başladı. Typofonderie’den Jean François Porchez, 1990’larda kurulan yazı evlerinin listesini paylaşarak günümüze pek azının ulaşabildiğini söylerken; Okay Type, hâlâ harika işler yapan bağımsız yazı evlerinin varlığına dikkat çeken bir paylaşım yaptı.

Dalton Maag’tan yeni yazıtipi teknolojisi: PixelFix
Ünlü yazı evi Dalton Maag, yalnız tasarladığı özgün yazıyüzleri ile değil, teknolojiye verdiği ağırlık ile de öne çıkıyor. PixelFix adını verdikleri yeni teknoloji, yüksek çözünürlüklü ekranlarda, gliflerin netliğini iyileştirmeye yardımcı olmak için tarafından geliştirildi. PixelFix, geleneksel ekran öğretisi (hinting) ile oluşan yüksek dosya boyutlarına nazaran az boyutlu dosya sunuyor. Her bir yazıtipi dosyasına gömülü olup karakter bazında çağrılan ortak işlevlerden oluşan bir kitaplık işlevi görüyor.
→ Michael Xing’in Times New Roman’ın neden sıkıcı olmak zorunda olmadığı üzerine yazdığı yazısı, sistem fontlarının nasıl kullanışlı olabileceğine dair ipuçları sunuyor.
→ Daha önce Starbucks için hazırladığı yazı tasarımını paylaştığımız Lettermatic, bu sefer Root Insurance adlı bir şirket için özel bir yazıyüzü hazırlamış.
→ Sorulan görüntülerin Marvel karakterine mi yoksa bir fonta mı ait olduğunu tahmin etmeniz gereken, Marvel evreni ile tipografi bilginizi aynı anda sınayabileceğiniz bir bilgi yarışması.
→ Yazılı karakterler ve metinler için evrensel bilgi teknolojisi genelgeleri olan Unicode’un 14. sürümü yayımlandı.
Eylül ayında tipografi dünyasındaki gelişmelerin tamamı için →
Örneklerle Tipografik Hatalar
Serinin ilk bölümünde, ülkemizde sıkça karşılaştığımız hatalı uygulamaları örnekler üzerinden inceledik.

Görsel iletişim tasarımcılarının en temel mesleki pratiklerinden biri harfleri, kelimeleri, satırları, sayfalar oluşturacak biçimde düzenlemek yani dizgi yapmaktır. Taşınabilir yazı döneminde meşakkatli olan ve uzun zaman alan, metal harf ve çubukların fiziksel olarak düzenlenmesi işlemi, günümüzde, bir sözcük işleme yazılımı aracılığıyla kolayca yapılabilmektedir. Bu kolaylık, bir defada doğru basım elde etmek adına, zaman içerisinde gelişen geleneksel basım yöntemlerinin titiz yaklaşımını da ortadan kaldırmış; tipografların ve dizgicilerin usta-çırak öğretisiyle edindiği ve gelecek kuşaklara aktardığı birikim, yerini sayısal ortamın keyfî uygulamalarına bırakmıştır.
Bir tasarımcının, dizgicinin veya kullanıcının, ister grafik programında ister herhangi bir kelime işleme yazılımında dizdiği her metin, hitap ettiği toplumun konuştuğu dil ve tipografi kültürü ile kurduğu ilişkinin bir sonucudur. Günlük yaşantımızda kitaplarda, gazetelerde, ilan tahtalarında veya televizyonda hergün karşılaştığımız tipografik hatalar, binlerce yıllık Latin tipografisini kültüre dönüştürecek bir ilişkiyi, henüz kuramadığımızın göstergeleridir.
Sayıları giderek artan hatalı kullanımlara ilişkin farkındalığı artırmak amacıyla başlattığımız bu yazı dizisinin ilk bölümünde uyumlama ve noktalama işaretlerinde gördüğümüz hataları örnekler üzerinden inceledik. Ek olarak ülkemizde neredeyse genelgeçer haline gelen ve küçük harf fetişizmi olarak adlandırdığımız harflerin anatomisine yönelik yanlış müdahaleleri değerlendirdik. Okurların tipografi ile kurduğu ilişkiyi sorgulamasına ve yazı kültürüyle kurduğumuz bağı güçlendirebilmemize vesile olmasını diliyoruz.
Yazıtipi (Font)
Tipografi kültürünün yerleşmesi için ortak terminolojinin önemli olduğunu düşünüyoruz. Bu amaçla her ay tipografi sözlüğümüzden bir sözcüğü sizlerle paylaşacağız. Bu ayın sözcüğü, yazıtipi…
1. Taşınabilir Yazıtipi: Sayısal (dijital) tipografi ve masaüstü yayıncılık öncesinde; belirli bir yazıyüzünün, belirli bir ölçü, ağırlık ve biçemde bir araya gelmesiyle oluşan; döküm, kabartma, kesme gibi yöntemlerle ortaya çıkarılan (metal, tahta, seramik vb.) çeşitli materyallerdeki karakter grubuna verilen ad.1
Örnek: “Dizgi ustası, Baskerville yazıyüzünün bulunduğu yere giderek Baskerville Kalın Eğik 12 punto çekmecesini, dikkatlice dışarı çıkarttı.”
2. Bilgisayar Yazıtipi: Sayısal (dijital) tipografide; belirli bir yazıyüzünün, belirli bir ölçü, ağırlık ve biçemde ya da birden fazla ölçü, ağırlık ve biçemde bir araya gelmesiyle oluşan bilgisayar yazılımı.2
Günümüz teknolojisinde birden fazla biçem ve ağırlığın bir arada toplanabildiği bilgisayar yazılımları (örn. değişken fontlar) nedeniyle, yazıtipi terimi ile yazıyüzü terimi sıkça karıştırılmaktadır. Yazıtipi ve yazıyüzü terimi arasındaki temel fark, yazıtipinin yazının tasarımını kullanıcıya sayısal (ya da taşınabilir ise fiziksel) olarak aktarma mekanizması olmasıdır. Bu mekanizmaya ayrıca dilimize yerleştiği kabul edilerek font da denilebilir. Font, kodlaması yapılmış ve nihai ürüne dönüşmüş bir yazılımdır. Yazıyüzü ise bu mekanizmaları yani yazıtiplerini (fontları) barındıran, birden fazla biçemin bir araya gelmesiyle oluşan aileyi tarif eder.
[1] İng. Fonts, Movable Type ↑
[2] İng. Computer Fonts ↑
Kasım ayında görüşmek üzere!
