Bunu da bir düşün
İşin aslı nedir?
Cesur yeni dünya

Tüketmek, ya da daha çok tüketmek. İşte bütün mesele bu mu?

2021 yılının son Esmiyor Postası. Bu bölümü İngilizcede “consumerism” olarak anılan, Tüketimcilik konusuna ayırmak istedik. Neden mi?
Tüketmek, ya da daha çok tüketmek. İşte bütün mesele bu mu?

Eskiden birlikte “yeni yıl planları” yapardık. Bunların tavsiye edilen tüketim tarihleri genelde Ocak ayının sonunu geçmezdi. Ocak ortasında tadı bozulmaya başlardı zaten, ama olsundu, bir niyet vardı. 2020 ve 2021’den sonra bir yeni yıl planı olur mu, bilinmez. 

2019 tarihli Parazit filmini hatırlıyor musunuz? Oscar ödüllerinde ilk kez En İyi Film ödülünü ABD dışından bir film aldığı için Donald Trump’ın gazabını tadarak, iklim krizi ile küçük de olsa bir ortaklık yaşadı. 

O filmde şöyle bir sahne vardı, hani basketbol sahasında. Şöyle diyordu:

‘‘Nasıl bir plan hiç başarısız olmaz biliyor musun Ki-woo? Plansız olmak. Plan yapmamak. Neden biliyor musun peki? Bir plan yaparsan, hayat o planı hep bozar. Plan olmadığı sürece hiçbir şey ters gitmez.’’ 

Çok seviyoruz bu sahneyi. Hatta bir keresinde podcast’te bile bahsetmiştik. Sahneyi de paylaşalım: 

Yine bir tık olumsuz girdik. Ama hedefimiz bu değil. Hadi gelin yeni yıl için planlar yapalım. Bu planlarda da en ön planda tüketimcilik olsun. Tüketimcilik hakkında planları neden ön plana koyalım? 

  • Çünkü tüketimcilik COP26’da konuşulmadı. Sıfır (yani neredeyse sıfır, dikkatle baktık ama göremedik). 
  • Çünkü tüketimi azaltmakla ilgili planlar sizlere dev şirketler tarafından da sunulmayacak. Eskiden sattıkları ve pekala kullanılabilir ürünlerin yerine, sürdürülebilir olanları aldırmaya çalışacaklar. 
  • Çünkü bir devlet politikası olarak da “daha az tüketirsek aslında baya çok şey çözülecek gibi” bir durumu göremeyeceğiz.

Ama bir bakıma, iklim krizine ve çevre tahribatına karşı en büyük bireysel gücümüz tüketirken verdiğimiz kararları dikkatlice almak. 

Hadi bu Esmiyor Post!’da bunu inceleyelim. Daha çok tüketmek, manyaklar gibi tüketmek, tüketimde boğulmak sistemin içinde mi var? Peki daha çok tüketerek mutlu oluyor muyuz gerçekten? Ya da, iklim krizini kökünden çözmek için tüketimcilik konusuna gerçekten kafayı takmamız gerekiyor mu?

Hadi konuya cumburlop!

Bunu da bir düşün

Tüketerek mutlu olunur mu?

Sabah uyandınız, bir de baktınız ki; vücudunuz hep istediğiniz forma kavuşmuş, saçlar deseniz ahenkle dans ediyor, dişleriniz bembeyaz gülüşünüz ayna çatlatıyor. Sonra birden kapı açılıyor ve muhteşem uyum yakaladığınız harika partneriniz elinde sıcacık yeni demlenmiş bir kahve fincanıyla odaya giriyor. Size baktığı anda gözlerinin içi aşkla parlıyor. Tam o sırada telefon çalıyor ve telefondaki ses; yaptıkları çekiliş sonucunda size büyük ikramiyenin çıktığını haber veriyor. Muhteşem bir sabah! Çok mutlusunuz! Peki bu mutluluk ne kadar sürebilir?

Tüketerek mutlu olunur mu?

Ayna ayna, söyle bana!

Hazırsanız, hayallerinizi yıkmaya başlıyorum. 

Amerikan Plastik Cerrahi Derneği’nin 2018 verilerine hızlıca bir bakıp gülümseyelim:

  • 313,735 göğüs büyütme operasyonu (önceki yıla oranla %4 artış), 
  • 258,558 liposuction işlemi (önceki yıla oranla %5 artış), 
  • 1,3 milyon kimyasal peeling işlemi, ve
  • 7,4 milyon botoks işlemi (2004 yılı verilerine göre bu işlem 2,8 milyon).

Naaptınız ya? 

Aynı kurumun 2004 verilerine bakınca sadece botoks işleminin 2,8 milyon olduğunu söylemekle yetineceğim. Ama derdim sizinle bu sayıları paylaşmak değil tabii ki. Çoğu insan hayalindeki ideal vücuda kavuşmakla mutlu olacağını düşünüyor. Ancak araştırmalar güzelleşmek için estetik operasyon olanların operasyon sonrası görünümünden dolayı -gerçekten de- mutlu olduklarını ancak bu mutluluğun uzun sürmediğini gösteriyor. Burnunu ya da göğüslerini yaptıran biri her sabah uyandığında burnuna ya da göğsüne bakarak, “ahh ne kadar güzel oldu” diye düşünüp mutlu olmuyor. 

Bu mutluluk geçici! Tükeniyor… 

“İşte biz o gün tükeneceğiz”

Hikayemizdeki ikinci kısma gelelim: Aşk. 

Âşık olmak sizi kesinlikle mutlu ediyor. Midenizde kelebekler uçuşuyor, -40 derece soğuk suda bile yüzebilecek noktaya geliyorsunuz, dünya tüm pisliklerinden arınmış şahane ötesi bir yer oluyor.  Esmiyor’u, postayı, iklimi miklimi bir kenara bırakın. Aşık olmak gerçekten çok efsane bir olay. 

Yapılan bilimsel çalışmalar da benzer sonuçlar veriyor. Ama (tahmin ettiğiniz gibi, kocaman bir ama geliyor) AMAAAA aşkın ilk zamanlarındaki tutkulu hali ve yüksek enerjisi zamanla, yavaş yavaş sönen bir balon gibi, (ortalama olarak 2 yıl) düşüyor ve siz öz hakiki mutluluk seviyenize geri dönüyorsunuz. Yani; tükeneceğiz. 

Şimdi bir sonraki maddeye gelelim; kahve. Onun verdiği mutluluk hiç bitmez… 

“Para Para Para”

Şaka bir yana kazandığınız büyük ikramiye kısmına geldiğimizde de elde ettiğimiz sonuç pek değişmiyor. 1970’lerde yapılan klasikleşmiş çalışmaya göre büyük ikramiyeyi kazanan şanslı kişilerle, ödülden bir sene sonra görüşme gerçekleştiriliyor. 

Piyango talihlilerinin sıradan insanlardan daha mutlu olmadıkları hatta böyle bir olay yaşamayanlara göre televizyon izlemek, yemeğe çıkmak gibi sıradan aktivitelerden bile daha az keyif aldıkları görülmüş. 

Yani, bir kez daha: Tü-ken-miş!.

Bunu ilk kez okumadınız. Ama tahmin ediyoruz ki aklınızdan “ehe ehe, tabiiiii canııııııım, ver bana zibilyon milyon dolar, bak nasıl mutlu olurum” gibi bir ifade geçti. 

İlginç bir örneği referans gösterelim. Biz bunu yazarken dünyanın bir numaralı ağır siklet boksörü Tyson Fury. Hayatını biraz dinlemek, okumak, izlemek faydalı olabilir. Dünya yıldızıyken depresyon ile çöküş, ve sonra inanılmaz bir geri dönüş. 

Bakın ne diyor: 

Peki ben bu kadar şeyi neden anlattım?

Çünkü bu örneklerin hepsi psikolojide; hedonik uyum/ adaptasyon, olarak geçiyor. Yani; insan dediğimiz canlı türü, yaşadığı olumlu -ilk etapta mutluluk getiren- olaylara uyum sağlar ve bir süre sonra ilk anda aldığı haz ve mutluluk kaybolur. Püfff! Bye!

Tüketimde de -barınma, yeme, içme, güvende olma gibi temel ihtiyaçlar dışında (ki bu kısım bile kişiden kişiye göre çoooookça değişir)- ilk etapta ihtiyaç olarak gördüğümüz, delice isteyip aldığımız bir eşyanın bize verdiği haz ve mutluluk çok kısa bir süre görünmez hale gelir. Ve insan, bazen sadece yeni bir şeye sahip olma hazzını yaşamak için tekrar tekrar almak ister.

Bazense tüketim, kontrolden çıkmış bir alışkanlık haline gelebilir (günümüz ülke şartlarında bu çok mümkün olmasa da kapitalizmin denizinde yüzerken çok “normal”). Düşünün ki, sabahın ilk ışıklarıyla girdiğiniz ve gecenin bir vakti çıktığınız bir plazada, pek de hoşlanmadığınız bir işte çalışıyorsunuz. Para kazanmak için günün geçişini, mevsimlerin değişimini fark etmeden yaşıyorsunuz. Ve diyorsunuz ki; madem bu kadar çalışıyorum, kendimi ödüllendirmeliyim. Yerinizden bile kalkmadan, madde olarak elinize alıp dokunmadığınız paranızı; kafa karıştırıcı, sonsuz sayıda ürünün satıldığı internet sitelerinde, kendinizi ödüllendirmek / şımartmak için harcıyorsunuz. Ve bir de bakıyorsunuz ki, aslında ihtiyacınız olmayan hatta belki de kullanmayacağınız pek çok şey almışsınız. Yani hipnotize olmuş gibi, kontrolsüzce  tüketmişsiniz.

Tüketim ve insan davranışı; son dönemde ekonomi alanında daha sık çalışılmaya başlayan bir konu haline geldi. Ama reklamcılar bu alanı çoooook daha önce fark edip, insani zaaflarımızdan ya da bug’larımızdan -ne derseniz artık- girerek tüketmek ve daha çok tüketmek konusunda bizi ziyadesiyle teşvik ettiler. “Sen buna değersin”, “Sen en iyisini hak ediyorsun”, “Daha fazlasını iste” ve daha niceleri, tanıdık geldi mi? 

Bir kısmımız adeta Charlie ve Çikolata Fabrikası’ndaki Veruca Salt gibi; ayaklarımızı yere vurup, “İstiyorum! İstiyorum! İstiyorum” diye diretirken; kalanlarımızsa Charlie gibi elindekilerden mutluluk devşirmeye çalışıyor. 

Burada niyetim “hiçbir şeyimiz olmasa da mutluyuz” tarzı Yeşilçam cümleleri kurmak değil asla. İlla çift taraflı b.kunu çıkartmaya gerek yok. Yani ya tüketimde boğulayacağız ya da ayakkabısız yürüyeceğiz gibi bir kafa yok. Yok arkadaş! Bunu ne olur bir kabul edin ya, her şeyin bir ortası olabileceğini bir kabul edelim. DENGE! 

Tüketmek, tükenmek eşyanın tabiatında mı vardır; yoksa günümüz dünyasının bir sonucu mudur, bilemiyorum. Tek bildiğim; böyle deliler gibi, bilinçsiz bir şekilde tüketmeye devam edersek, dünyanın daha fazla dayanamayacağı ve 6. yok oluşa doğru yokuş aşağı gitmeye devam edeceği. 

Neyse efenim sözü fazla uzattım. Yukarıda bahsettiğim konular ilginizi çektiyse daha detaylı okumalar için; Dan Ariely ve Sonya Lyubomirsky kitaplarını tavsiye edebilirim. 

Hikâyeyi paylaşmak için:
İşin aslı nedir?

Hepsine hükmedecek tek bir sayı…

Olabildiğince basit konuşalım, çok detaya girmeyelim. Tüketimcilik demişken “büyüme aşkından” bahsetmemek olmaz. Büyüme demişken de, 20. yüzyıldan beri sözüm ona ‘gelişmişliğin sembolü’ olan gayri safi yurtiçi hasıladan (GSYH) ve bunun fetişist bir şekilde büyümesi peşinde koşmamızdan bahsetmemek olmaz.

Hepsine hükmedecek tek bir sayı…

Alıntı ile başlayalım... 

Uzun süredir kullanmak istediğim bir alıntı ile başlayalım: 

Çok uzun süredir kişisel gelişim ve topluluk değerlerinden, yalnızca maddiyat için vazgeçtik.  

GSYH denilen rakam, hava kirliliğini, sigara reklamlarını ve otobanlarda yaşanan faciları temizleyen ambulansları da kapsar. Bireysel olarak kapılarımıza taktığımız özel kilitleri ve bu kilitleri kırdıkları için hapsedilmiş insanları da kapsar. Katledilen kızılçamları ve kaotik bir şekilde yayıldığımız çevrenin içindeki doğa harikalarımızın tahribatını da içinde barındırır. GSYH, napalm bombasını, nükleer silah başlıklarını, polisin şehirlerdeki ayaklanmalarla mücadele etmek için kullandığı zırhlı araçları ve çocuklarımıza oyuncak satmak için şiddeti yücelten televizyon programlarını da içinde barındırır. Bunların hepsinin üretimi, pazarlanması, satışı GSYH’nin içindedir…  

Yine de GSYH çocuklarımızın sağlığını, eğitimlerinin kalitesini ve oynadıkları oyunlardan aldıkları mutluluğu barındırmaz. Şiirlerimizin güzelliğini ya da evliliklerimizin sağlamlığını, toplumsal tartışmalarımızın bilgeliğini veya kamu görevlilerinin dürüstlüğünü kapsamaz. Ne ne cesaretimizi, ne espiritüelliğimizi, ne bilgeliğimizi, ne de eğitimimizi hesaplıyor. 

Kısacası GSYH, hayatı yaşamaya değer kılan şeyler dışında her şeyi hesaplar.

Bunu Esmiyor yazsaydı beğenirdiniz, ama değil. 

Bu, Bobby Kennedy’nin 1968 yılının Mart ayında Kansas Üniversitesi’nde yaptığı konuşmadan alıntı. ABD başkanlığına adaylığını açıklarken yaptığı bu konuşma, suikaste kurban gitmeden yaklaşık 3 ay öncesine ait. 

Peki hepsine hükmedecek tek sayı olan GSYH’nin bizim için önemi nedir? 

Bu benzetmeyi alelade bir şekilde yapmıyoruz. Gerçekten de, 

  • GSYH ile toplumsal ilişkimiz saplantılı. Bir fetişizm olmuş durumda. Bunu eline alanı veya yakınına yaklaşanı bozuyor. 
  • Bu sayı ile olan ilişkimizi sonlandırmak ve başka bir alternatif bulmak, bunu küresel bir şekilde yapıp Orta Dünya'yı bu bataktan kurtarmak Hüküm Dağı'na tek yüzüğü atmaktan daha zor. Harbiden daha zor. 
  • Frodo... Neredesin yüzük taşıyıcısı? Neredesin GSYH'ı tarihe gömecek kişi? 

Burada kartal martal da yok. 

(Umarım Yüzüklerin Efendisi ile bir ilişkiniz vardır...)

Nobel ödüllü ekonomist Joseph E. Stiglitz'in "GDP Fetishism" isimli güzel bir makalesi var, buyrunuz:

Sistem neden kökten çarpık?

Tek bir rakamı, genel olarak bir toplumun refahı ile eşleştirmek oldukça rasyonel. Bunu ekonomik ve politik aktörler pekala savunur. GSYH'ı kısa vadede yükseltmek (özellikle adalet, eşitlik, cari açık, bütçe dengesi gibi diğer faktörleri dikkate almadan) çok ama çok da zor değil. "Dünya bu kadar büyüdü, biz ise ŞU KADAR büyüdük" diyerek "as bayrakları, as" yaklaşımı sadece Türkiye'de değil, bir çok yerde seçim kazandırıyor.  Politik aktörler koltuğuna kök salmasın, alt soyuna devretmesin derken 4 - 5 yılda bir seçim yaptığınız zaman da böyle sıkıntılar ortaya çıkıyor. 

Bir çok ülkede şu söylem çok tutmuyor:

Bizzzzzzzzzzzz eğitim sistemine abandık. 25 yıl sonra pırıl pırıl gençler yetişmiş olacak. Bir de iklimi çok önemsedik, doğaya çok değer verdik. 20 - 25 sonra bize daucı olacaksınızzzz. 

İnanılmaz bir basitleştirme içindeyiz tabii ki. İnanılmaz. Bu konuda okuyabileceğiniz oldukça fazla kaynak var. 

Tüketimcilik, GSYH fetişizmi ve büyüme saplantısı kronik bir hastalık olarak dünyayı yavaş yavaş yiyor. Kıtlıyor dünyayı. The Guardian bu konuyu çok iyi özetlemiş, onlara kulak verelim: 

Yalnız bütün bu büyüme maalesef çevre, iklim ve doğayı pek de sallamadan yapılıyor. Hatta bir adım ileri götürelim, Bobby Kennedy'nin söylediklerine, 2021 yılında pekala şunları ekleyebiliriz: 

  • Gözlerimizin önünde cayır cayır yanan ormanlar için kullanılan helikopterler, uçaklar ve sonrasında dikilen ağaçlar, 
  • Kasırgalardan, sellerden, hortumlardan sonra yok olan şehirlerin ve yapıların tekrar inşa edilmesi, 
  • Ormansızlaştırma neticesinde açılan alanlarda tek tip ürün yetiştirilmesi, 
  • İnsan emeği ve çevresel faktörleri hiçe sayarak üretilen en basit ürünün on binlerce kilometre yol yaparak size ulaşması.

Bu örnekleri çoğaltmak mümkün. 

İnanması güç, ama bu örneklerle üretilen ekonomik "fayda" ile büyüme kaydedilince, bu bir çok kesim tarafından coşkuyla karşılanıyor. Bu sayının çarpıklığı da burada.  

Bu büyüme için kullandığın enerjiyi tamamen kömür kullanarak üretsen de, sadece rüzgar ve güneş enerjisi ile üretsen de, GSYH hesaplaması için pek bir şey değişmiyor. 

Peki alternatifler var mı?

Tabii ki! Hem de çok alternatif var. 

Bunlar şu anda genel olarak teori aşamasında. Ama olsun, şunlara bir göz atın deriz (direkt YouTube aramasının bağlantı linkini ekledik): 

Herkes gider Mersin'e, biz gideriz tersine...

Eskiden gazetelerde başlık altına karikatür koyarlardı. 

"Boşluk doldurmaya çalışmayın yeaaaaaaaaa" diye yaklaşırdım, ama şimdi ben yapacağım. Konuyu kelimelerle bu kadar iyi özetleyemezdim: 

Bu bölümün kapanışı yaparken, COP26'dan ayrılmak üzere olan bir Joe Biden'ın konuşması aklıma geldi.  Glasgow'a güle güle derken Joe Biden iklim krizini bir "fırsat" olarak gördüğünü ve yapılacak yatırımlarla "büyüme" olanaklarının değerlendirilmesi gerektiğini söyledi. Bunu söylerken de gözleri gerçekten parlıyordu. 

Gerçekten de iklim krizi bir çok canlının ve ekosistemin varoluşumunu etkileyebilir. Ancak sistemsel makineler yalnızca "ekonominin" etkilenmesi halinde seferber ediliyor. Covid-19'da aynı şeyi gördük...  

Hikâyeyi paylaşmak için:
Cesur yeni dünya

Yeni tarz bir tüketimcilik iklim kriziyle mücadeleye yardım edebilir mi?

Şimdi size daha iyimser bir senaryodan bahsedeceğim. Kesinlikle şahsen bu konuda iyimser olduğumdan değil, ama böyle de bir alternatif var ve dünyayı kurtarabilir diye düşünürsünüz ve beni de ikna edebilirsiniz belki diye. Her yaptığımız tüketim tercihi, sandıkta oy verir gibi bir ideoloji veya pratiği onaylan bir oylama/onaylama aslında. İşte tam bu yüzden yeni tarz bir tüketimcilik - en azından sınırları aşmayan tüketim tercihlerimiz - iklim krizinin çözümünü ve nihai olarak 1.5 derecenin altında kalmamızı sağlayabilir mi?

Yeni tarz bir tüketimcilik iklim kriziyle mücadeleye yardım edebilir mi?

Öncelikle bu teori konusunda neden iyimser olmadığımı açıklamak istiyorum. Çünkü geçen haftaya Deutsche Welle’nin Planet A kanalındaki aşağıdaki  videosunu izleyerek başladım:   

Video, adını videoyu izlemeden önce duymadığımız, SHEIN isimli Çin merkezli bir hızlı moda markası hakkında. Malumunuz markalar üzerinden hızlı modanın çevre üzerindeki tahrip edici etkisini biliyoruz. H&M’den aldığımız o tişörtün gerçek maliyeti maalesef etiketi üzerinde yazan fiyatı değil. 

Biz bir yandan sürdürülebilir ve yerel modanın yükseldiğini inanmak isterken, SHEIN “ultra hızlı” moda anlayışıyla 10 milyar dolarlık kar açıklayarak neredeyse H&M ve Zara gibi büyük kardeşlerine yetişmek üzere. TikTok’da markanın ismiyle taglenen videolar toplamda 16 milyar izlenmeye ulaşmış. Instagram sayfasında da 22 milyon takipçisi var. Nasıl olur da bu markayı hiç duymadım, diyorsanız büyük ihtimalle benim gibi bir milenyumsunuz. Z kuşağı arasında marka oldukça popüler! C’mon Gen Z! Tüketmemenin ya da ikinci el giymenin “cool” olması gerekmiyor muydu? 

Esmiyor Podcast’de Reflect Studio’nun kurucusu sevgili Eray,  Lokal Hareket ve Lokal Mağaza’nın kurucusu sevgili Nil ile hızlı moda hakkında konuşmuş, ve eskiden senede iki sezon koleksiyon çıkaran markaların artık her ay yeni ürünleri mağazalarına taşıdığından ve bunun çılgınlığından bahsetmiştik. SHEIN bu bir aylık süreyi 1 haftaya indirmiş durumda!  

Bu konuları bir değil, tam iki podcast'te işlemiştik: 

Bu konudaki negatif enerjimi size de aktarmayı başarabildiysem, şimdi iyimser senaryodan bahsedelim. 2018 yılında Nature dergisinde yayınlanan bir makalede daha az enerji harcayan verimli ve uzun ömürlü ürünlere olan tüketim ilgisinin enerji tüketimimizi, dolayısıyla da iklim değişikliğine olan etkimizi azaltabileceği öngörülmüş. 

Tabi bu kesin bir senaryo değil. 

Bu makalenin yazarları, acaba 1 haftada üretilen ve Çin’den dünyanın dört bir yanındaki TikTok influencerlarına gönderilen SHEIN ürünlerinden haberdar olmuşlar mıdır şimdi?  

SHEIN’i bir kenara bırakalım, aşırı moral bozan bir örnek. 

Makaledeki örneklerden biri telefon kullanımının artması - diğer cihazlara göre enerji açısından daha verimli, mesela 72 ekran LCD TV’ye göre. Netflix’i telefondan izleyin dostlar, daha az enerji tüketiyor. Ya da akıllı ev teknolojileri ve elektrikli araçlardaki gelişmeler. Enerji verimliliği odaklı bu tür tüketim ürünlerine talebin arttığını analiz eden bilim insanları yaptıkları modelleme ile birlikte, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ve Paris Sözleşmesi’ndeki 1.5 derece hedefine ulaşılabileceğini söylemekte. 

Yani yeni tarz bir tüketimciliğin, hem gelişmiş ülkelerdeki hem de gelişmekte olan ülkelerdeki tüketici alışkanlıklarının bu ürünlere evrilmesinin iklim açısından olumlu sonuçları olabilir. Bu senaryoya inanmak mümkün mü, pek bilmiyorum. Çünkü o az enerji tüketen telefonlarımızı SHEIN’den sipariş vererek ve ne siparişi verdiğimizi TikTok’a postlayarak kullanıyor gibiyiz şu anda. 

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir