İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?
Argo sözlüğü
Satır arasından
Bir varmış bir yokmuş
Tecessüs
Satıyoruuumm saaattım!

Yıl 1930: Su içmek için sıraya girenler #42

içmeler, 36 bardak su içtim, 13 numaranın uğursuzluğu, bir istanbul macerası
İçmeler'de sıraya girenler

İçmeler'de sıraya girenler

Hatırlıyorum, küçükken Ayvalıklıların ekşi su dedikleri çeşmeye giderdik. Her gittiğimizde de bu çeşmenin başına park etmiş bir iki araba olur, ailecek su içerlerdi. Biz de bu acı-ekşi sudan bardak bardak içer, beş litrelik şişelere doldururduk. 

Benzeri 1930'larda İstanbul'da da yaşanıyormuş. Özellikle İçmeler'deki suda şifa arayanlar, bu sudan bardak bardak içiyormuş. Bir kaynağa gidip özellikli sudan içmek çok eski bir gelenek olsa gerek. Bu sayıda su içmeye gitmenin nasıl bir etkinlik olduğu üzerine yazdık.

Oğul


Bu hafta neler var?

İstanbul’da nasıl eğleniyorduk? - İçme suyunda geçen saatler

Satır arasından - Yeniden hayat bulmak için bir bardak su için

Bir varmış bir yokmuş - 13 ile mücadele cemiyetleri

Tecessüs - “Bir İstanbul Macerası”


Zamanda yolculuğa başlıyoruz.

Bugüne döndüğünüzde tekrar görüşmek üzere

Oğul Doğa Gökşin - Göktuğ İpek

İçmeler, 1937

 Not: Sayıyı e-posta olarak aldıysanız tarayıcıdan ya da iOS uygulamasından okumanızı tavsiye ederiz.

İstanbul'da nasıl eğleniyorduk?

İçme suyunda geçen saatler

Herkesin elinde bir bardak, durup dinlenmeden su içtikleri yer

Mehmet Selahattin, 2 Ağustos 1930

Midesinden sık sık şikâyet eden bir arkadaşım var. Ha bire içer! İçtiği sudan başka bir şeydir: Limonata, gazoz, şıra, ayran, nadiren bira ve akşamdan akşama rakı.

Geçen gün bilmem ne münasebetle dedim ki:

“Ayol bir kere de şu içme sularına gitsene! Pek methediyorlar, mide hastalıklarına bire bir geliyormuş.”

Yüzüme manalıca bir bakışla baktı da dedi ki:

“Yok azizim, ben oraya gitmem.”

“Neden?”

“Baksana kardeşim ‘İçme!’ diye emrediyor. Ben doktorun bile içme demesini dinlemiyorum. Hele bir iç diyen olsun da bak nasıl giderim.”

Bizim o arkadaş gibi içki ile başımız pek hoş olmadığı için içme suyuna gittik. Tren Pendik’te henüz mola vermişti ki vagonun içinde bir yaygaradır koptu:

“Tuzlu çekirdek! Haydi İçmeler’e gidenler!”

“Tuzlu var tuzlu!”

Ne dersiniz, çekirdekler kapış kapışa gitti. Malum ya tuzlu şey yenilecek, hararet iyice bassın. Ondan sonra gelsin bardak bardak içme suyu.

***

Büyük içme suyu haznesinin başında 20 kişi kadar vardık. Herkesin elinde bir bardak. Durup dinlenmeden içiyoruz. Tuhaf değil mi? İnsana burada bir hırs geliyor. Fazla su içme hırsı.

Yanımda bir hanım davullar gibi şişen karnını tutarak pof pof edip duruyor ama çeşmenin başından da ayrılamıyor. Alman oldukları anlaşılan bir karı koca pek gayretli şeyler. Saydım erkek 25, kadın 26 bardak su içti.

İçme suyunda ben görmeyeli epey değişiklikler olmuş. Su hazneye tulumba ile geliyor. Haznenin yanındaki kaynağın etrafına küçük bir havuz yapılmış. Suyu daha taze içmek isteyenler bardaklarını kaynaktan dolduruyor.

Herkes birbirine soruyor:

“Sizin kaç oldu?”

Alınan cevaplar hayret verecek derecede:

“29.”

“36.”

“Dün 40 bardak içtim ama bugün 25’ten yukarı çıkamadım.”

Düşünün bir kere. 36 bardak su ne demek! İnsanın bu kadar suyu bir arada görmekle göz doyar. Bari şu bildiğimiz memba suları gibi içtikçe içeceği gelen tatlı bir su olsa neyse. Tuzluca, mayhoşça bir lezzeti var. Alışkın değilseniz 3-4 bardaktan fazla içmezsiniz. Fakat el oğlu şifa niyetine bu sudan gaz tenekeleri dolusu içiyor.

Şurasını da söyleyeyim ki burada asıl mesele suyu içmesi değil boşaltmasıdır. Eskiden karnını şişiren çalılar arasına dağılırdı. Şimdi yüzlerce ayakyolu var. Birkaç bardak sudan sonra ben de bunlardan birinin kapısına dayandım. Baktım biri elinde bir sürü anahtarla geldi. İşim bitinceye kadar kendi başıma sahip olduğum helayı açıp girdim. Dışarıda bir müşteri anahtar beğenmiyor.

“Baksana oğlum, bana başka anahtar ver.”

“Neden efendim?”

“Numarası iyi numara değil. 13 numarayı hiç sevmem.”

İçeride gülmemek için kendimi zor zapt ediyorum. Ellerimi yıkarken biraz evvel anahtar veren adam yanıma geldi.

“Efendim 20 kuruş vereceksiniz.”

Sabahtan akşama kadar bu kadar berbat hizmette çalışan bir adama 20 kuruşluk bahşişi çok gördüğümden değil fakat mesela insan hâli, yanında 20 kuruşu olmayan adam bu suyu içtikten sonra nereye gider ve ihtiyacını nerede defeder acaba? Ayakyolu için alınan parayı duhuliyeye eklemek bana kalsa daha kestirme olur.

İçme suyunda geçen günü üç fasla ayırabiliriz: 1. İçme faslı, 2. Temizlenme faslı, 3. Doldurma faslı.

Üçüncü fasıl hepsinden tatlı. Masaların etrafında tavuk suyundan yapılmış çorbayı gövdeye atanların hâli sahiden görülecek şey. Hele bir tanesi var, Ermeni şivesiyle öyle bir haykırıyor ki hiç sormayın.

“Zo, beni boynuna aldığının farkındasın? Açlıktan ölüorum dedisem inanmoorsun?”

Adamcağızın hakkı var. İnsan suyu içip de rahatladıktan sonra dehşetli acıkıyor. Doktorların içme suyunda mühim vaziyetleri var. İtidali kaçırıp birkaç bardak fazla su içen hemen doktora koşuyor.

“Karnın şişti, idrar da sökmüyor. Ne yapayım?”

“Üst üste 20 bardak içtim daha zuhurat yok. Ne yapayım?”

“Su gelmeye başladı. Yeter mi yoksa daha içeyim mi?”

Sorunlar hep böyle tuhaf tuhaf şeyler. İçmeler’den dönüş de hoş oluyor. Trenin düdüğü işitilince çalılıklar arasından istasyona doğru bir koşuşturmadır başlıyor. Dikkat ediyorum, hemen bütün yolcular bir vagona toplanıyor. Öteki vagonlara rağbet eden yok. Sebebini kulağıma fısıldadılar:

“Öteki vagonların şeyi yok da. Şayet sıkışılırsa…”


*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Argo sözlüğü

Yaygara kopması: Gereksiz yere bağırıp çağırmak.

Ayakyolu: Tuvalet, kenef.

Zuhurat: Hiç düşünülmediği, beklenmediği hâlde ortaya çıkan olgular, hesapta olmayan, olağandışı olarak gerçekleşen şeyler.


Duhuliye: Giriş ücreti.

Satır arasından

Yeniden hayat bulmak için bir bardak su için

Bu yayınla İstanbul’un eski eğlence hayatını daha yakından görme fırsatı bulmaya başladıkça beni şaşırtan pek çok konu ile karşılaştım. Bunlar arasında beni en çok şaşırtan su içerek eğlenilmesi oldu sanırım. Benim gibi birçok kişi için eğlencenin eşlikçisi her zaman alkol olmuştur. Bu nedenle su içerek eğlenildiğini ilk duyduğumda anlam veremediğimi itiraf etmeliyim. Sadece su içerek nasıl eğlenilebilir ki? Hem de bardak bardak, âdeta çatlayana kadar su içerek.

İstanbul’un eskiden pek çok içme suyu vardı. (Bunlardan bazılarına 38. ve 41. sayılarımızda kısaca değinmiştik.) Bunlar şehrin su ihtiyacını karşılamanın yanı sıra bir sağlık ve eğlence aracıydı da. Zaten işin eğlence kısmını belirleyen bu suların çeşitli hastalıklara iyi geldiğine inanılmasıydı. Bu yüzden Mehmet Selahattin’in yazısında anlattığı gibi insanlar tatil günlerinde şehrin bir ucundan bir ucuna su içmeye gidiyordu. Tabi bu suların çevresinde mesire yerleri, gazinolar vs. de vardı. Sadece su içip dönülmüyordu. Yanına yemeğini, gramofonunu, içkisini alan halk bir cuma ya da pazar gününü burada geçiriyordu. Çekirdek satan seyyar satıcılar gibi içme suyunun kendi ekonomisi bile oluşmuştu.

Osmanlıca “Tuzla İçmeleri” yazılı bölgeyi gösteren bir kartpostal


İşte bu sulardan biri de Tuzla’daki İçmeler’di. Burayı benzerlerinden ayıran en önemli özelliği İstanbul’un tek termal kaynak suyu olmasıydı. Geçmişi 5 bin yıl öncesine dayanan bu suyun MÖ VIII. yüzyıldan beri içildiği söylenir. Suların şifalı olduğu ise Türklerin bölgeye gelmesinden sonra anlaşılmıştır. Türkler Rumeli’ye yaptığı seferlerde bu bölgeden geçerken hasta atları buradaki otlaklara bırakırmış. Dönüşte atların eskisinden de sağlıklı olduğu görülünce buradaki suyu inceleyen hekimler suyun şifalı olduğunu görmüş. İstanbul’un fethinden sonra Fatih de buraya büyük önem vermiş.

1600’lerde suyun ününü duyan Evliya Çelebi burayı ziyaret eder ve Seyahatnâme’sinde âdeta bir ritüeli anlatır:

“Her sene temmuz ayında, yâni kiraz mevsiminde, bütün İstanbul’dan ve diğer bölgelerden binlerce insan gelip burada toplanırlar. Çadırlarını kurduktan sonra saz söz meclisleri tertip ederler, eğlenirler ve içerler. Böylece kırk gün kırk gece deniz kıyısında top, tüfenk ve fişek şenlikleri ve eğlenceleri olur ki dillerle söylemek ve sözlerle anlatmak mümkün değildir. Dert sâhibi olup da hasta edici ve sağlığı bozucu rahatsızlıklara yakalanmış olanlar, burada üç gün üç gece bu içme suyundan içince Allâhu Teâlâ’nın emriyle ve izniyle kusmaya başlarlar. Sarı sarı ve yeşil yeşil safra, kara safra, balgam ve diğer usâreler çıkarırlar ki pis ve kötü kokusundan insan ölüm mertebesine varır. Bâzı insanların da alt tarafından safra, sevdâ, usâreler, kara balgam, namazbur (abdestbozan), okran ve sıranca isimli çeşitli hastalıkların sebebi olan şeyler çıkar ki insan yeniden hayat bulur…”

Önceden “Yunak” adıyla anılan bölgede tesisat inşa etme çalışmalarına 20. yüzyıl başlarında girişilmiş. 1923’te burayı Fransızlar işletirken, 1927 yılında imtiyaz hakkı Kâmil Abduş Bey isimli bir iş insanına verilmiş ve kendisi dört doktor ile birlikte Tuzla İçme Maden Suları Türk Anonim Şirketi’ni kurmuş. 1920’lerin sonunda ağaçlandırılan alan, 1934’te Grand Otel isimli bir konaklama yeri, revir ve personel yatakhaneleri yapılarak bir kaplıca tesisine dönüştürülmüş. Hatta Atatürk de 1934 yılında buradaki otelde konaklamış.

1935 tarihli İçmeler reklamı


1969 yılında Kâmil Abduş Bey ölünce tesis atıl vaziyette kalır. 1990’da hisselerin çoğunu bir inşaat mühendisi alınca tesisin kaderi de değişmeye başlar. Nihayet 2016 yılında bölgede oldukça büyük bir termal tesis yeniden faaliyet geçer. 

Hikâyeyi paylaşmak için:
Bir varmış bir yokmuş

13 ile mücadele cemiyetleri

1930’larda 13’ün uğursuzluğuna ilişkin birçok haber bulmak mümkün. Hikâyelerin kimi 13 kapı numaralı pansiyonun 13 numaralı odasında, bazıları ayın 13’ünde evlenen yeni çiftlerin balayında geçiyor. Bu haberler, 13’üncü kişi olarak sofraya oturmak istemeyenlerin çıkardığı arızalar veya 13 numaralı tuvalette girmekten imtina edenlerle devam ediyor. Tersi de yazılmış kimi zaman: “Büyük ikramiye ayın 13’ünde satın alınan, sonu 13 ile biten bilete çıktı!” Haberin alt başlığı “Sonunda 13’ün uğursuz olmadığına dair bir kanıt ortaya kondu” şeklinde devam ediyor. 

Bütün bu tartışmanın arasında Avrupa’da batıl inançlarla mücadele eden cemiyetlerin haberleri de medyaya yansımış. Bunlardan birinin adı: Batıl İtikad Düşmanları.

23 Nisan 1935 tarihli Tan gazetesinde Berlinli bu grupla yapılan söyleşi çevrilerek tam sayfa olarak yayımlanmış.


Batıl İtikad Düşmanları, batıl inanışların tersini yaparak uğursuzluk getirmediğini ispatlamaya çalışıyorlar. Söyleşiye göre, hayatlarının büyük bir parçasını uğursuzluk getireceğine inanılan olguları yaparak geçiriyorlar. Bu da Alman muhabir tarafından eleştirilmiş: Batıl itikatlara inanmak lüzumsuz bir şey. Fakat inanmamak gibi bir mezhep icat etmeği de böyle hastalık şekline sokmakta ne fayda var?

Batıl inançların uğursuzluk getirmediğine dair bir diğer cemiyet de İngiltere’den. Haberin Türkçe medyaya yansıdığı tarih 4 Haziran 1935. Bu kısa haberde, İngiltere’deki “manasız inanca karşı” ‘Kulüp 13’ isimli bu cemiyet, “13 Mayıs saat 13:00'te 13 kişiden üç grup London otelinin yemek salonuna girerek üç masaya oturup 13 türlü yemek yemişler ve 13 türlü içki içmişlerdir.”

27 Haziran 1938 tarihli Haber gazetesi, uğursuzluğa karşı mücadele eden cemiyet haberinde bu sefer ABD’ye uzanıyor. İki tam sütundan oluşan haberin yarısından fazlası, 13’ün uğursuzluğuna inanan ünlülerden ve 13’ün uğursuz olduğunu iddia eden haberlerden oluşuyor. Ancak sonrasında “13’e karşı harp açan” cemiyetin yaptıklarından bahsetmeye başlıyor.


Habere göre, “İngiltere'de ve ABD'de bu uğursuzluğa itiraz eden bir takım kulüpler görülür. Bunlar yalnız ayın 13'üncü günleri toplanır. Hatta geçenlerde bunlardan birisi her ayın 13'üncü günü, saat 13'ü 13 geçe, 13 kişilik masalar başında toplanmayı, 13 çeşit yemek yedikten sonra 13 dakika istirahat etmeye karar vermişler. Bu toplantı kulübün 13 numaralı odasında yapılacak ve celseyi 13 numaralı aza açacaktır.”

Bu kulübün diğerlerinden bir farkı bulunuyor. Kulüp üyeleri bir inanışın ancak diğer bir inanışı yaymak sureti ile ortadan kaybolabileceğini ileri sürüyorlar. Aslında karşı oldukları batıl inançlar değil, 13’ün uğursuzluğu. 13’ün şans getirdiğine inanıyorlar. 

Ancak büyük rezaletli bir olaydan sonra üyelerden biri ayın 13'ünde evlenmiş olduğu karısından ayrılıyor. Olay tüm şehirde dedikodu olarak yayılıyor. 13’ün uğursuzluğunu savunanlar için büyük bir propaganda şansı. Habere göre kulüp bu dedikoduyu örtbas etmek için elinden geleni yapıyor.

Bir diğer cemiyet ise Paris’ten. 6 Mart 1939 tarihli Haber gazetesine göre, 13'ün uğursuzluğuna inanmayan gençler "hurafelere inanmayanlar klübü" isimli bir kulüp kuruyor.


Bu kulübün Fransız edebiyat veya sinema akımları gibi bir de manifestosu var:

  1. Bu kulüpte her ayın 13'üncü günü kulüp mensuplarına bir ziyafet verilir. Her sofrada 13 kişi oturur. Sofranın üzerinde 13 mum yanar.
    2. Kulüp içtima başlarken reis masanın üzerine konmuş bir buz parçasına çekiçle vurarak celsenin açıldığını bildirir.
    3. Burada çalışan garsonlar içki dağıtırken şişeyi sol elleriyle tutmaya mecburdur.
    4. Başında şemsiye olduğu hâlde içki taşımak birçoklarınca uğursuz telaki olduğundan burada garsonlar salonda dahi başlarında açık şemsiye ile dolaşır.
    5. Yemek verilirken tuzluk düşürülür.
    6. Sofra üzerinde makaslar açık tutulur.
    7. Şaşı bakmak Frenklerce uğursuzluktur. Onun için şaşıların bu kulüpte itibarı çoktur.
    8. Burada üç kişi bir kibritle sigara yakar.
    9. Kulübe yeni girene ağzı açık çakı hediye edilir. 
Hikâyeyi paylaşmak için:
Tecessüs

“Bir İstanbul Macerası”

Şimdiye kadar bu kanalda hep araştırma ve anı kitapları paylaştık. İlk defa bir roman önereceğiz. İstanbul’da geçen, İstanbul’u anlatan sayısız roman var şüphesiz. Bizim önereceğimiz de bunlardan sadece biri. Böylece İstanbul’un romanları için açılışı yapmış olalım dedik (Şehirle ilgili güncel kitaplara da mutlaka yer vereceğiz.)

Bu ayın kitabı tarihi bir roman olan “Tatlı Sular”. Kitabı -en azından benim açımdan- ilginç kılan ise yazarı Harold Nicolson’ın 1912-1914 yılları arasında İstanbul’da yaşamış bir İngiliz diplomat olması. 

Zaten romanda da eşi Vita ile İstanbul’da yaşadıklarını anlatır. Kendisine Angus adını verirken eşine Eirene der. İlk defa 1928’de İngilizce olarak “Sweet Water” adıyla yayımlanan kitapta tam da kendisinin İstanbul’da olduğu yıllarda yaşanan Balkan Savaşları sırasında İstanbul’daki yabancı elçiliklerin Osmanlı aleyhindeki entrikaları anlatılır.

Söz konusu tarihlerde bizzat İstanbul’u görmüş olması kitapta Galata, Şişli, Beykoz, Eyüp, Büyükçekmece, Tarabya gibi yerlerin anlatılışını daha değerli ve anlamlı kılıyor. 

Satıyoruuumm saaattım!

İçmeler için hazırlanmış bir broşür 


Haftaya Göksu ve Küçüksu'ya gideceğiz. Flörtleşirken mendil vermek nereden çıktı, bunu öğreneceğiz. Fırıldak oyununun kökeni, Göksu'nun kağıt helvalarını ve "Mavi boncuk" şarkısı üzerine konuşacağız. Görüşmek üzere...

E-posta: [email protected]
Instagram: İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk?

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

İstanbul'da Nasıl Eğleniyorduk?

1920 ve 30'ların İstanbul eğlence hayatını bir gazetecinin röportajlarından takip eder, her salı yayımlanır.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir