100. Yılında NEP: Yeni Bir Atılım İçin Stratejik Geri Çekilme

Yazı: Erdal Bilgiç - İhsan Seddar Kaynar

Giriş

Sovyetler Birliği ekonomisini iki savaş arası dönemde iktisat tarihi açısından üç döneme ayırmak mümkündür. Ekim Devrimi’nden sonra başlayan iç savaş sürecinde uygulanan savaş komünizmi, 1921’den sonra uygulanan Yeni Ekonomi Politikaları (NEP) ve 1929’da ağır sanayiye geçiş ve tarımda kolektifleştirmeyi içeren Planlı Ekonomi bu dönemleri oluşturur. 2021 yılı, Ekim Devrimi sonrasında iç savaşın bitişiyle beraber Rusya İmparatorluğu’ndan kalan geniş coğrafyada 1921 yı lında uygulanmaya başlayan NEP’in 100. yılıdır. Bu yazının amacı NEP’i 100. yılında hatırlamak ve hatırlatmaktır.

NEP, Lenin’in 10. Parti Kongresi’nde sunduğu önlemlerdir. Savaş yıllarının yorgun ve yıkılmış devletini tekrar ayağa kaldırmak için tarım ve küçük ölçekli sanayide özel mülkiyete izin verilirken; ulaşım, ağır sanayi, bankacılık ve dış ticarette devletin tekelini korumasını içeren NEP, aynı zamanda yeni kurulan ülkenin politik kaderini de belirlemiştir. Bu yüzden aradan geçen 100 yıla rağmen Sovyet egemenliği altındaki toprakların hala hafızasında yer alan NEP hakkında özellikle Rusça literatürde yayın bulmak zor değildir. Ancak yine de Rusça dahil olmak üzere iktisat tarihi literatüründe NEP dönemini inceleyen bilimsel metinlerin sayısı oldukça azdır ve Sovyetler Birliği’nin dağılması ile beraber konuya olan ilgi daha da azalmıştır.

Lenin’in ölümü sonrasında parti içindeki liderliğin değişimi politika değişimlerini de beraberinde getirdi. Lenin’in liderliği ile başlayıp Stalin’in devleti ve partiyi kontrol etmesi ile sonuçlanan ve kapitalizme taviz olarak yorumlanan NEP dönemi her açıdan özgün bir geçiş süreci oldu. NEP’in en önemli özelliği ilkelerini Lenin’in belirlediği uygulamasını Stalin’in tamamladığı politikalar ile Lenin sonrası parti yönetiminde Stalin’in ağırlığını koyması ile şekillenen “Tek Ülkede Sosyalizm” fikrinin ortaya çıktığı ve planlı ekonominin temellerinin atıldığı süreç olmasıdır. Beş yıllık planların uygulanması ile ağır sanayiye keskin bir geçişe karar verilmesi ve tarım üretiminde kolektifleştirme uygulamalarının yaygınlaştırılması ile NEP döneminin sona erdiği kabul edilir.

1921 yılının finans raporu, Sovnarkom’un (Halk Komiserleri Konseyi) Başkanı Yoldaş Lenin tarafından sunuluyor

Nepmen Nikolay Vlasov, eşiyle birlikte Sadovaya No. 28’deki mağazasının önündeki arabasında

Savaş Komünizmi

Ekim Devrimi’nden sonra 1921’e kadar süren iç savaş nedeniyle ülke içinde oluşan kaostan çıkış kolay olmadı. Yıllarca süren savaşlar Rusya’nın nüfusunu azalttı. Tarım ve sanayideki istihdam oranları da savaş yıllarındaki nüfus kaybına bağlı olarak düştü. Tarım ve sanayi büyük zarar görürken ülkede her iki alandaki arz oranları büyük ölçüde azaldı. Savaş Komünizmi ile beraber topraklar kamulaştırıldı. Herkes işleyebildiği kadar toprakta üretim yapma hakkına sahipti ancak işçi kiralamak yasaklandı.(1) Devrimin ilk sekiz ayında sosyalist ekonomiye geçiş başarılamasa da tarımdaki feodal artıkların ve burjuvazinin ekonomik güçleri kırıldı. Kamulaştırmanın gerçekteki karşılığı, toprakların tarım amacıyla sayısız küçük işletmeye bölünmesi oldu.(2) Özel mülkiyet yasaklanmak istendi, hemen hemen bütün sanayi kolları kamulaştırıldı. Fabrikaların bütün stoklarına iç savaş nedeni ile el konuldu. Ticareti yasaklamak ise teoride olduğu kadar basit olmadı. Nihai amaç köylünün elindeki fazla ürüne el koymak ve para sisteminin ortadan kaldırılması idi. Karne ile ürün alımları ülke çapında yaygınlaştırılmak istendi.(3) Savaş Komünizmine askeri zorunlulukların, düşüncelerin ve şartların dayattığı koşullardan dolayı başvurulmuştu.(4)

Savaş Komünizmi yıllarında hükümetin bütün önlemlerine rağmen ülkenin durumunda iyileşme yaşanmadı. Üretim neredeyse durmuştu. 1920 yılında tarımdaki üretim savaş öncesi yılın ancak yarısı kadardı. Ağır sanayideki üretim yedi kat azalmıştı. Makine üretimi ise savaş öncesinin ancak %7’si kadardı. 1913 yılında kişi başına üretilen çelik miktarı 20 kilo iken savaş sonrasında 1,5 kiloya, kişi başı üretilen basma kumaş 19 metre iken 0,77 metreye düşmüştü. Demiryollarındaki nakliye 1913 yılının ancak %27,8’i idi. Üretimdeki bu derin kriz ürün para dengesinin de bozulmasına neden oldu. 1921 yılındaki bütçe 1.8 milyar ruble açık verdi. Para basarak kapatılan bütçe açığı ise enflasyona neden oluyordu. Aylık enflasyon %1200-1800’ü buluyordu.(5)

Savaş Komünizminde küçük ölçekli üretimin yerini büyük ölçekli üretim aldı. Bölüşümün parasal biçimine son verilirken planlamanın bütün sıkıntıları çözeceği düşünüldü. Ana mal ve hizmetlere sabit fiyat uygulanmaya çalışıldı. Ekonomide yoğunlaşma ve merkezileşme çabalarına sadece büyük ölçekli sanayi cevap verebildi. Ülkenin %80’ini oluşturan köylü tarımdaki uygulamalara direndi. Devrime olan destek proletaryayla sınırlı kaldı.(6) Köylüler Savaş Komünizmi yıllarında ürünleri için iyi fiyat alamadı. Köylünün ürünlerinin fiyatları yüksek enflasyon nedeniyle tüketim ürünleri fiyatlarının çok altında kaldı. İstediği fiyatı alamayan köylüler karaborsaya yöneldi. Karaborsaya Sovyet hükümetinin tepkisinin sert olması da bir şey değiştirmedi ve piyasada gıda ürünleri krizi oluştu.(7)

NEP Kararları ve Uygulanması

Lenin NEP kararları alınmadan önce Politbüro’da köylünün ürününden zor yoluyla tahsil edilen verginin yerine bir önceki yıla göre köylünün durumunu rahatlatacak adil bir vergi alınması gerektiğini savunuyordu. Köylünün elindeki artık ürünün piyasada serbestçe satılabilmesini ümit ediyordu.(8) Rusya’da işçi sınıfına göre köylülerin daha kalabalık olması nedeniyle köylülerin sosyalizme desteğinin sağlanması Lenin’e göre zorunluydu. Çünkü küçük çiftçi ile işçilerin istekleri aynı değildi.(9) Savaş komünizmi uygulamaları ikisi arasındaki ayrımı derinleştiriyordu. NEP’in amacı köylüler ve işçi sınıfı arasında istikrarlı bir ekonomik ittifak sağlamak ve düzenli meta mübadelesi kurmaktı.(10) Sovyet hükümeti tarımda fazla ürüne el koyup ihraç ederek ülkeye döviz kazandırmak istiyordu. Elde edilen döviz ülkedeki istihdam oranlarını arttırmak için yeni fabrikaların inşasında kullanılacaktı. Ancak kâğıt üstündeki planlar gerçek hayatta karşılığını bulmadı. Köylü elindeki artık ürünü vermek istemedi. Artık ürün olmayınca ülkeye döviz sağlanması bir kenara kentleri beslemek bile oldukça güçleşti. Kır ile kent arasındaki ürün akışını sağlayacak kurumların oluşturulması ve etkin çalıştırılması gerekiyordu. Savaş Komünizminin ardından Lenin komünizmin sadece ülkedeki komünistler eliyle inşa edileceğini sananların yanıldığını söylüyordu. Burjuvanın ellerinde yükselen bir komünizmi komünistlere öğretmek gerekiyordu.(11)

Goznak mağazası, 1925

Aleksandrovskiy pazarının organizasyonu ile ilgilenen komite, 1926

1921 yılı hem hükümet hem de tüm toplum için zor bir yıl oldu. Devlet kamulaştırdığı sanayinin masraflarını karşılamakta büyük güçlük çekti. Maaşlar nakit ödenmeye başlandı ve karne uygulamaları bir kenara bırakıldı. Halkın yaşadığı zor koşulları protesto amacıyla Kronştadt deniz üssünde bulunan bahriyeliler 1921’de 10. Parti Kongresi sırasında ayaklandı.(12) Kongrede alınan kararlarla gıda ürünlerine el konulmasına son verildi. Plana göre NEP piyasanın gizli güçlerini ve görünmez eli harekete geçirecekti. Böylece köylülerin tüketebileceklerinden fazlasına sahip olmasına izin verilmeye başlandı. Kırdan kente gıda ürünleri ve kentlerden kıra ise mamul ürünler ve tüketim maddeleri akacaktı.(13) 1921 yılı boyunca köylüye taviz üstüne tavizler verildi ve yiyecek karnesi hakkını yitirme ve işsiz kalma tehdidi altındaki sanayi işçisinin durumu gittikçe sarsıldı.(14)

1921 ve 1922 yıllarında ülkenin tahıl ambarı sayılacak bölgelerinde yağan doludan kaynaklanan kıtlık zamanlarına fabrikaların erimiş stokları ve tröstle rin elindeki nakit azlığı eklendi. Finansman ihtiyacını karşılamak için elindeki ürünleri yok bahasına piyasalara süren tröstler maliyetine yakın satışlar yaptı. Maliyetine yapılan satışlar istihdam oranlarını düşürdü. Şehirlerde işsizler ordusu oluştu.(15) Bütçe kısıtlamalarından dolayı 1921 yılında 5.7 milyon olan devlet istihdamı 1924 yılında 1.1 milyona düşecekti. Kızıl Ordu’dan yapılan tasfiyeler devletten maaş alan sayısını önemli oranda azalttı.(16) NEP ile beraber fiyat kontrollerinin ortadan kalkışına piyasa yüksek enflasyon ile cevap verdi. Kentlerin kırsaldan akacak gıda ürünlerine olan ihtiyacı köylünün sanayi ürünlerine olan talebini geride bıraktı. Sanayinin stoklarını eriterek finansman ihtiyacını karşılama isteği sanayi ürünlerinin fiyatlarını neredeyse maliyetine kadar indirdi. Böylelikle 1922 yılında ülke büyük bir istihdam krizi ile karşı karşıya kaldı.(17)

NEP ile beraber bazı kısıtlamalar kaldırıldı, tüccarlara bankalarda hesap açma ve tasarruflarını değerlendirme hakkı tanındı. Tüccarlar böylelikle kredi kullanma imkanı da buldular. Her isteyen vatandaş imalathane açma hakkı kazandı. Buralarda üretilenler piyasalarda alınıp satılabilecekti. NEP ayrıca özel kişilere bazı devlet fabrikalarını kiralayıp üretim yapma hakkı da tanıdı. Ancak dış ticaret ve ağır sanayi üretimi özel girişimcilere yasaktı. NEP döneminde bahsi geçen hakları kullananlara kısaca Nepmen’ler denildi.(18)

NEP’in planlandığı gibi işlemesi için ülkenin istikrarlı bir para birimine ihtiyacı vardı. Savaş Komünizmi zamanında uygulanan fiyat kontrollerinin sonlandırılması ülke ekonomisini yüksek enflasyon oranları ile yine baş başa bıraktı. Birkaç yıl önce paranın adının anılması bile mümkün değilken NEP döneminde ekonominin düzelmesi için para anahtar kavram oldu.1921 yılında dolaşımda bulunan para artışının gerisinde kalan fiyat artışları paranın gerçek değerini düşürmüştü. 1921 ve 1922 yıllarında iki ayrı devalüasyon oldu.(19) Paranın istikrara kavuşması için belli oranlarda altın ve dövize endeksli yeni bir para birimi Çervonets 1922’de piyasaya sürüldü. 1924 yılında Para Reformu tamamlanıp tek paranın kullanıldığı sisteme geçene kadar Sovznak ile beraber Çervonets kullanılmaya devam etti.(20)

Rusya,1920’ler, Fotoğraf: Frank G. Carpenter Library of Congress

NEP piyasa ekonomisini yeniden kurarken, ekonominin değişik öğeleri arasındaki karşılıklı bağımlılığı kapitalist düzenin bilinen esasları üzerine oturtmuştu.

1922 yılında yaşanan kuraklıkta 36 milyon insanın kıtlıkla karşı karşıya kaldığı ve 5 milyon civarında insanın hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Bu nedenle Politbüro, 50 milyon pud (yaklaşık 16 kg’lık ağırlık birimi) tahıl ithalatı kararı alırken, birçok ülkeden gıda yardımı yapıldı. 1921 yılında tarım ile ilgili alınan kararların etkisi 1922’nin sonunda görülmeye başlandı. 1923 yılında tarım ürünleri üzerine hem mal hem para karşılığında vergi uygulanıyorken, bir sonraki sene tarımdan alınan vergiler sadece para olarak tahsil edilmeye başlandı.(21) NEP’in ağır sanayi üzerindeki etkisi daha olumsuzdu. NEP uygulamaya konulunca kırsaldaki hafif sanayinin harekete geçeceği biliniyordu. Çünkü köylülerin kullandığı tüketim mallarının üreticileri, kırsaldaki küçük sanayi idi.(22)

Devrimden sonra ilk defa köylüler ürün fazlasını piyasalarda serbestçe satma hakkına kavuşurken, kentlerin artık yarı aç yarı tok geçen günleri artık sona ermişti. Sanayi, ürün stoklarını eritirken 1922 sonbaharında fiyatlarda sanayinin aleyhine gelişmeler oldu.(23) NEP’in tarıma yönelik politikaları sanayi kesimini yalnız bıraktı. İç ticaretin canlanması önemliydi. Ağır sanayinin canlanması için önce kü çük sanayinin ayağa kalkması gerekliydi. Ancak büyük sanayi için iyi geçmeyen yıllar oldu. NEP tüketim malları talebini arttırırken sanayi sektöründeki dengeler bozuldu.(24) NEP piyasa ekonomisini yeniden kurarken, ekonominin değişik öğeleri arasındaki karşılıklı bağımlılığı kapitalist düzenin bilinen esasları üzerine oturtmuştu. Ağır sanayiye devletin doğrudan müdahalesi yeni kurallara aykırıydı. Sanayinin kaderini ve üretimin yönünü belirleyecek olan çekişme ticari ve mali politika alanlarında olacaktı.(25)

Glavspirt mağazası önünde votka sırası, 1925

NEP Döneminden insan tipleri https://gusev-a-v.livejournal.com/1204205.html

Mali müfettişler ve Nepmen, Moskova, 1928

NEP’le beraber fabrikalar kredi, hammadde ve tüketim ürünlerinden mahrum kaldılar. Devrimden geriye kalan altyapı oldukça yıpranmış haldeydi ve yenilenmesi gerekiyordu. Fabrikalar bu halde iken acil finansman ihtiyaçlarını karşılamanın tek yolu stoklardaki ürünleri hızlıca eritmekti. NEP döneminde Savaş Komünizminde olduğu gibi devletin elindeki sanayi tek bir elden yönetilmedi. İşletmelerin acil finansman ihtiyacından dolayı büyük bir rekabet yaşandı ve sanayi ürünleri fiyatlarında önemli bir düşüş yaşandı.(26)

Fabrikaların NEP kararları sonucunda hammadde sağlamada güçlük çekmeye devam etmesi 1922 yılında Makas Krizi adıyla anılan sorunun ortaya çıkması ile sonuçlandı. Birçok sanayi kuruluşu özellikle hammadde sağlamadaki devlet desteğini kaybetmiş, piyasa koşulları ile baş başa kalmıştı. Özellikle tröstler emek gücü eksikliğini dolduramıyordu. Piyasanın yeterli düzeyde çalışmaması sonucunda sanayi istediği hammaddeye ulaşamamaya ve ürettiği ürünleri satmada güçlük çekmeye başladı. Hal böyle olunca piyasada sert satışlar başladı. Sanayi kesimi stoklarını eritmek için yok pahasına mallarını elinden çıkarmaya çalışırken aslında elindeki kaynakları çarçur ediyordu. Tröstlerin çoğu mal stokunu eritmek için satışların düşük olacağı yerlere bile mağaza açmıştı. Ama piyasada nakit bulma sıkıntısı ticaretin değiş tokuş üzerinden yürümesini zorunlu kılıyordu. Şeker Tröstü örneğin 1921-22 hesap yılında 3 milyon pud şeker üretmişti. Satışlarını ancak hammadde sağlamak için köylülerle pancar değiş tokuşu yapmak suretiyle devam ettirebiliyordu.(27)

Ticaret Bakanlığı sanayideki iyileşmenin hızlanması ve ürünlerin daha organize satılması için 1921-1922 hesap yılında sendika kurmaya başladı. Sendikaların ürünlerin çoğunun tek satıcısı konumuna ulaşmaları daha yüksek fiyatlar talep etmelerine neden oldu. Devletin elindeki sektörler hantal, verimsiz ve maliyetli çalışıyordu. Emek verimliliği savaş öncesinin bile altındaydı. Toptan ve perakende satışları çok verimsizdi. Marjlar savaştan önce %17 civarında iken NEP döneminde %60’ın üzerine çıktı. Yeni paranın piyasada dolaşıma çıktığı andan itibaren devalüasyona maruz kalması köylünün sırtına binen yükü arttırdı. Tarım ürünlerinin ve sanayi ürünlerinin arasındaki fiyat farkı giderek açıldı. Ekim 1923’te Makas Krizi en üst noktasına ulaştığında sanayi mallarının fiyatı tarım ürünlerinin ortalama üç katıydı.(28) 1923 yılında tarladaki tahıl fiyatların düşüşüne yol açacak kadar iyiydi. Sanayi mallarının fiyatı beceriksiz yönetim, verimsiz çalışma ve iyi bir dağıtım sisteminin olmamasından dolayı yükseldi. İki fiyat eğrisi arasındaki makas iyice açıldı.(29)

Makas Krizinde hükümet tröstleri, maliyetlerini ve fiyatları azaltmaları için zorladı. İç piyasadaki fiyat artışı baskısına rağmen hükümet ısrarla fiyat kontrolüne devam etti. Baskılar 1925’in ortasında piyasalarda ürün kıtlığı ortaya çıkardı.(30) Makas Krizi tüketim malları fiyatı üzerindeki denetimi geri getirdi. Öncelikle kitlesel tüketim ürünlerinin fiyatı üzerindeki denetimler arttı. Artık tuz, şeker ve gazyağı gibi ürünlerde maksimum piyasa fiyatlarını hükümet belirliyordu.(31) Tröstlerin ve Sendikaların ürünlerinin fiyatlarının düşürülmesi üç yolla sağlandı. Öncelikle bu kurumlara devlet bankası tarafından verilen kredi kesildi. Böylelikle stokları eritmenin yolu aranacaktı. İkinci olarak belirlenen fiyatın üzerinde satış yapılması yasaklandı. Üçüncü olarak ise sıklıkla başvurulmasa da fiyatları yüksek olan bazı ürünlerin ithalatına izin verilerek ülke içinde Tröstlerin fiyat düşürmesi zorunlu kılındı.(32) Makas Krizi boyunca uygulanan fiyat denetim mekanizmaları krize geçici çözüm sunsa da, 1925 sonrası iç piyasadaki ürün kıtlığı krizi artarak devam etti.(33) Köylüler fazla ürünlerini devletten ziyade tüccarlara satmak istiyorlardı. Yüksek fiyat talep etmelerinin sebebi ellerindeki yükselen hayvan stoğuydu. Sorunun çözümü 15. Parti kongresinde daha varlıklı köylülere uygulanan vergilerin arttırılması oldu. 15. Parti kongresinden asıl istenen ise kollektifleştirmenin yayılmasıydı.(34)

Nikolay Buharin (Pravda Yayın Yönetmeni), İvan Skvortsov-Stepanov (Maliye Bakanı (Komiseri)), Lev Karakhan (Dışişleri Bakanı (Komiseri) Yardımcısı), 1928

NEP Rusya’sından sosyalist Rusya’ya (Lenin), sanatçı: Gustav Klutsis

Lenin’in 10. Parti kongresine sunuşu sonrasında uygulama alanı bulan NEP’in, en büyük destekçisi Buharin olmuştu. Temmuz 1921’deki 3. Komintern toplantısında NEP’i dünyaya tanıtan kişi Buharin’di. Konuşmasında NEP’in daha iyi anlaşılabilmesi için 1921 yılının bahar aylarında Rusya’da yaşanan ekonomik ve sosyal krizlerin göz önünde bulundurulması gerektiğini söylemişti. Buharin’e göre devrimci gelişmeye kapitalist sistemin bazı aparatlarının kullanılması fayda sağlayacaktı.(35) Buharin ilerleyen yıllarda da NEP’e destek yazıları yazmaya devam etti. İkti sadi değişimin yavaş olmasını savunan Buharin, tarımdaki kollektifleştirmenin ve hızlı sanayileşmenin karşısında oldu. Köylülüğe verilen tavizler nedeniyle Troçki, NEP’i desteklemedi. Lenin’den sonra Partinin başına geçen Stalin ise başta çekimser kalsa da, sonrasında NEP’i bitiren kişi oldu.

NEP’in Sonu

NEP, Ekim Devrimi’nin ülke içinde kapitalizme tavizler verip tarım ve sanayi arasındaki dengeyi gözeterek sosyalizmi kurma çabasıdır. Sanayileşmekten ödün vererek tarımın teşvik edilmesi, kırsalda Çarlık döneminden kalma üretim ilişkilerini tekrar canlandırdı. Kentlerde Nepmenler olarak adlandırılan yeni bir kapitalist sınıf oluştu. NEP uygulamalarının yürürlükte olduğu yılların parti içinde farklı görüşlerin ortaya çıktığı, Lenin, Stalin ve Troçki’nin takipçilerinin birbirinden ayrıştığı süreç olduğu da görülmektedir.

NEP’in nasıl sonlanacağını Lenin’in ardından Stalin ve Troçki arasındaki ayrışma belirledi. Stalin, Troçki’yi 1927 yılında tasfiye etmeyi başardı.(36) Ardından Stalin’in 1928 yılında aldığı kararlarla köylünün fazla ürününü almak için verilen taban fiyatlar düşürüldü. Ağır sanayinin finansmanı artık düşük fiyattan alınan tahıl ürünlerinin ihracatı ile karşılanacaktı.(37) Seçilen düşük fiyat politikası sanayi, ticaret ve tarım için düşmancaydı. Hükümet, devletin elindeki sanayiyi geliştirmeyi ve güçlendirmeyi seçti.(38) NEP’in en büyük katkılarından biri ülke içinde tüketim mallarının üretiminin artması oldu. Devletin kurduğu satış ofisleri Nepmen olarak adlandırılan özel müteşebbislerin kurdukları ağ ile piyasa koşullarında rekabet etmeyi öğrendi. NEP’in bütçeden aldığı bazı destekler neticesinde ağır sanayinin kurulması için gerekli olan kaynakların dolaylı yoldan köylülere geçmesi sağlandı.(39)

NEP dönemi sonra ererken planlı ekonominin temelleri atılmaya başlamıştır. NEP’in bittiğine dair yayınlanan herhangi bir yönetmelik yoktur. Kolektif tarıma geçiş ve ağır sanayi planları arasında kaybolup gitmiştir.(40)

Yazının dipnotlarına buradan ulaşabilirsiniz.