2024'te Teknolojiler

Yazar: Kâmil Kazım Sarı, Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı

Baş döndürücü inovasyonların ve küresel çalkantıların damgasını vurduğu bir yıl olan 2023'ü geride bıraktık. Baş döndürücü ifadesini belki de ilk kez Pandemi sonrasında dile getirdik. Fütüristlerin 15-20 yıllık olarak hesapladıkları süreçler Pandemi sonrası 5-7 yıllara gerilerken, 2022’den sonra bu süreler 2-3 yıllarla ifade edilir halde. Özellikle yapay zekanın (Türkçe karşılık olarak da Fütüristler Derneği tarafından 2023 yılında yayımlanan Gelecek Bilgisi Terimler Sözlüğü’nde “Yapay Anlayış” olarak bahsedilmektedir.*) sağladığı imkanlarla kitleler, ilk kez merak ve şaşkınlıklarını gizleyemiyor ve heyecanla bir sonraki son dakika haberini bekliyorlar.  Büyük olasılıkla herkes şunu merak ediyor: 2024'te en çok hangi teknoloji gelecek için devrim yaratacak?  İşletmeler yatırım yaptıkça, ABD ve AB'deki düzenleyiciler çerçeveler ve yönergeler yayımlandıkça ve geliştiriciler binlerce yeni sistem oluşturdukça “üretken yapay anlayış” ana akım haline geldi ve en önde koşacak…

1. YA (Yapay Anlayış) yine yeni eğilimler konusunda en başta koşuyor. Her geçen gün yaşantımıza katılan bir yenilik, üstel hareketle katlamalı olarak hayal edebileceğimizden daha hızlı gerçekleşiyor. Başka bir deyişle soyut hayallerimiz, somuta dönüşebiliyor. Bu açıdan bakıldığında bu gelişmeler “soyuttan somuta yapay anlayış” diyebileceğimiz bir inovasyon dalgasını ortaya çıkarıyor. Bu süreci kullanarak fikir oluşturmayı ve geliştirmeyi basitleştiren yeni yapay anlayış imkanları hakkında çok şey duyacağız. Çok geniş, genel bir konseptten başlayarak bir kişi ya da ekip, somut bir çerçeve, teknik spesifikasyon ya da benzer türde bir çıktı elde edilene kadar sürekli olarak onu tasarlamak ve geliştirmek için bir yapay anlayış sistemiyle çalışır. Kullanıcılar, yalnızca temel bir soyut fikirle kurguya başlayarak zengin bir hikâye ve ilgi çekici bir görsel deneyim oluşturmak için yapay anlayış imkanlarıyla kolayca çalışabilecekler. Örneğin: Bir spor salonundaki kapalı egzersiz makinelerinin ürettiği enerjiyi şebekeye geri satılabilecek elektriğe nasıl dönüştüreceğinize dair belirsiz bir fikriniz olduğunu hayal edin. Soyuttan somuta bir sistem kullanarak bu fikirle başlarsınız ve başka hangi girdilere ihtiyacınız olacağını, üretilen elektriği elektrik şebekesine nasıl geri getireceğinizi ve elektrik satmanın fizibilitesini bulmak için yapay anlayış imkanları ile çalışabileceksiniz. Bu çalışma hızlı ve derin mühendislik gerektirmeyecek şekilde evrilmekte. 2030’lara doğru yeni bir iş ünvanı olarak görebileceğiz.

2. Kripto kışı başlıyor dersek çok yanılmış olur muyuz? Kripto sektörü için çalkantılı bir yıl yaşandı. Evet, Bitcoin bu yıl %150'den fazla artış göstererek yaklaşık 44.000 dolara ulaştı, ancak genel olarak kripto para hala değişken. Önde gelen güvenlik uzmanları, bankacılar ve yasa koyucular, kripto paranın izini sürmenin zor olduğunu, tekdüze bir düzenlemeye tabi olmadığını ve birden fazla finansal çılgınlığa/dolandırıcılığa neden olabileceğini söylüyorlar. Kripto paranın uzun vadede hayatta kalabilmesi için hem kurumsal desteğe hem de kritik sayıda benimseyen kitleye ihtiyacı olacak. İleriye yönelik odak noktamız para biriminin kendisi olmamalı; önemli olan altyapıdır. Para birimini dijitalleştirmek (sayısallaştırmak) yerine tamamen yeni bir değer değişimi türünün devreye alınmasını görebileceğiz. Kalıcı adımlar ile bankacılığı demokratikleştirmek ve kontrolü büyük bankalardan ve hükümetlerden uzaklaştırmak olduğunun daha yoğun tartışıldığını göreceğiz.

3. Sürdürülebilirliği sürdürülebilir kılmak… Dünyanın en büyük şirketleri 2030 için agresif net sıfır hedefleri belirlediler ancak hala sürdürülebilirliği sürdürülebilir hale getirmeleri ve sürdürmeleri gerekiyor. İklim girişimleri kazanç getirmeyen bir maliyet merkezi haline geldiğinde liderlerin sera gazı emisyonlarının azaltılmasına öncelik vermediğini görüyoruz. Bir şirketin karbon ayak izini iyileştirmek genellikle uzmanlık gerektirir, ancak burada da şirketler profesyonel hizmetlere harcama yapma konusunda isteksizler. Belki de toplamda dünyanın en büyük şirketlerinin 2018'den bu yana küresel ısınmayı sınırlama konusunda çok az ilerleme kaydetmesinin nedeni budur. Önümüzdeki yıllarda çok şey kurgulanacak ve hayata geçirilmeye çalışılacak: Şebekenin dağıtılamayan enerjisi kaynaklarına uyum sağlayacak şekilde dönüştürülecek; piller, güneş pilleri ve rüzgâr türbinleri için alternatif malzemeleri artan hızla araştırılacak/geliştirilecek; karbonun yakalanması ve depolanması daha etkin sağlanacak; karbon piyasalarına şeffaflık ve geçerlilik kazandırılacak. Yapay Anlayış tüm imkanları ile iş akışı tasarımını, finansal planlamayı ve proje yönetimini hızlandırmaya yardımcı olacak.

4. Algoritmalar bizim iş gücümüz oldular. Bu şekilde gelişme ve işe dahil olma, profesyonel lisanslara ihtiyaç duyacak. Beyaz yakalı çalışanların (sekreterler, veri giriş memurları, müşteri hizmetleri temsilcileri, çağrı merkezleri gibi…) yerini uzunca zamandır otomatik sistemler aldı. Algoritmalar artık her yerde ve şekilde bir tür görünmez çalışan gibi kullanılmakta. Nerede başladığımızı düşünün: 1954'te TIME dergisindeki bir makale, (insan) sekreterleri birden fazla dil konuşabildikleri ve iki ellerini kullanarak aynı anda iki ayrı hikâyeyi dikte edebildikleri için övüyordu (şaka değil!). Yapay anlayış sistemleri beyaz yakalıların daha zorlu işlerini üstlendikçe, düzenleyiciler, bu sistemlerin işlerini yapabilmeleri için profesyonel lisansa sahip olmalarını talep edecek. Bazı alanlar insanlar için profesyonel lisanslar gerektirse de şu ana kadar algoritmalar standart bir testi geçmeden çalışabiliyor. İnsanlara müşterileri adına hisse senedi, yatırım fonu ve tahvil gibi menkul kıymetleri satın alma ve satma konusunda yasal yetki veren ölçme, değerlendirme ve sınavlarını geçmek zorunda olan finansal tavsiyeler vermek üzere oluşturulmuş bir yapay anlayış algoritması hayal edin. Oluşturmamız gereken, yapay anlayış algoritmasının nasıl dürüst ve ilkeli bir karar vereceğini sağlayacak etik bazlı sistem olacak. Orta vadede Genel Yapay Anlayış (Artificial General Intelligence AGI) konusunda etik/ ahlak/hukuk başlıklarının düzenlenmesinin konuşulması ilk adımlar olacak. Çünkü birkaç hafta önce OpenAI'nin GPT-4'ü üzerinde eğitilmiş bir yapay anlayış botu yasa dışı finansal ticaret yapmaya çalıştı ve ardından eylemleri hakkında yalan söyledi. Bunu yapan bir aracıyı hapse gönderebiliriz ama algoritmalar çalışmaya devam edebilecekler mi?

5. Giyilebilir ürünler geri döndü. Görsel ve sesli yanıtlarda yeni bir çağ başladı ve bu, akıllı telefonların sonu ve her yerde bulunan giyilebilir cihazların başlangıcı olacak. Çoklu cihaz ekosistemine geri dönüyoruz. 2024'te, kişiselleştirilmiş derin öğrenme modellerinden yararlanmak üzere tasarlanan yeni cihazlar dalgası piyasaya sürülecek ve bunlar, görsel ve sesli yanıtlarda yeni bir çağ başlatacak. Bir fincan kahve gibi bir nesneye baktığınızı ve bunun kafeinsiz olup olmadığını öğrendiğinizi hayal edin. Tech şirketleri, görsel ve sesli yanıtlama amacıyla yapay anlayışı içeren akıllı gözlükleri uzun zamandır geliştiriyor. Kullanıcıların soru sormasına ve yanıt almasına olanak tanıyan akıllı gözlükleri için şimdiden deneysel görsel aramayı başlattılar. Yeni nesil giyilebilir cihazlar, görüntüleri ve diğer veri türlerini metinle birleştirip birden fazla moddan yanıtlar oluşturabilen çok modlu yapay anlayış sistemleri tarafından desteklenecek. Sonuçta bu, vücudunuza takacağınız ve gerçek zamanlı tepki verecek yapay anlayış ile son derece kişiselleştirilmiş deneyimler anlamına gelecek.

6.Organoidler (organ işlevi gösterebilen, doğrudan doku ya da kök hücrelerden elde edilen üç boyutlu hücre grupları) bilişimi yeniden şekillendirecek. Bilim insanları Organoid Intelligence (OI) (Organoid Anlayış) adı verilen ve biyobilgisayarın bir sonraki sınırı olarak kabul edilen yeni bir alan oluşturdular. Eşzamanlı bilgi depolama ve işlemeyi verimli bir şekilde yöneten, beynin yapısından ilham alan nöromorfik hesaplamayla çalışıyorlar. Araştırmacıları, bilgi işleme için biyolojik materyalleri (çoğunlukla insan beyin hücrelerini) kullanan ve silikon bazlı sistemlerin ötesinde doğuştan gelen yeteneklerinden yararlanan yeni bir alan olan "organoid anlayışı" yaratmaya yönlendiren budur. Bu, yapay anlayış uygulamaları için beynin doğal verimliliğinden yararlanma konusunda önemli bir adımı temsil ediyor olacak.

7. Büyük teknoloji şirketleri için yasal zorluklar yine geliyor. Dünyanın en büyük teknoloji şirketleri, kullanıcı içeriği söz konusu olduğunda yasal sorumluluktan uzak kalmayı başardı. Özellikle, Texas ve Florida bu konuda başı çekiyor ve Üretken Yapay Anlayış (Generative AI) içerik üretiminde önemli bir rol oynadığı için teknoloji şirketlerinin bunların "sadece diğer insanların konuşması için bir platform" olduğunu iddia etmesi artık zor olacak. Şimdiye kadar içerik zararlı olsa bile bu şirketler, platformlarını denetlemek için çaba göstermeleri koşuluyla yasal olarak yalnızca barındırma ya da aracı olarak görülüyordu. Geleneksel kullanıcı tarafından oluşturulan içeriğin aksine GenAI, herhangi bir harici yazar veya yaratıcı olmadan arama sonuçları, sosyal medya gönderileri ve diğer içerik türlerini üreterek aracı rolünü ortadan kaldırdı. Büyük teknoloji şirketleri, yapay anlayış araçlarından elde edilen çıktıların yeni, benzersiz çalışmalar olarak değerlendirilmesi gerektiğini tartışmaya başlıyor; bu da yepyeni bir bakış açısı olarak önümüzdeki yıllarda karışılacağımız değişimin ilk sinyalleri olacak.

8. Biyoteknoloji yanlışlıkla yeni bir genetik kast sistemi yaratıyor. 2023 yeni tedavi yöntemlerini kitlelere ulaştıracak yeni keşifler ve yenilikleri içeren biyoteknolojik atılımlar açısından inanılmaz bir yıldı. ABD’nde Food and Drug Administration (FDA) (Gıda ve İlaç İdaresi) insan hastalıklarını tedavi etmeyi amaçlayan ilk gen düzenleme terapisini onaylayarak önemli bir atılım gerçekleştirdi ve orak hücre (sickle cell) hastalığının en şiddetli türüyle mücadele eden 12 yaş ve üzeri kişiler için iki gen terapisine yeşil ışık yaktı. Ayrıca gen düzenlemeyi kullanarak daha fazla tedaviyi teşvik edecek yolu açtı. Ticarileştirme cephesinde, ilaç şirketleri, insanların kilo vermesine yardımcı olan, büyüyen yeni ilaç alanına dünya çapında talep yarattı. Biyoteknoloji benzeri görülmemiş bir hızla ilerleyecek ve önümüzdeki yıl sağlık tedavileri ve teknolojilerinde önemli atılımlarla öne çıkacak. Ancak, Stratejik uzgörü olmadan yapıldığında bu son teknoloji biyoteknolojik yeniliklerin sağlık hizmetleri alanındaki eşitsizlikleri daha da kötüleştirmesi kaçınılmaz olacak. Bu yeni tedaviler ve teknolojilerle ilgili yüksek maliyetler, bunların nüfusun önemli bir kısmı için erişilemez kalabileceği anlamına geliyor. Bu durum, sağlık hizmetlerine erişimde halen sahip olduğumuzdan daha derin bir bölünme yaratma riski taşıyacak. Bu gelişmiş tedavileri karşılayabilenler en etkili ve modern sağlık hizmetlerine erişebilecekken bunu yapamayanlar geride kalacak ve farklı sosyo-ekonomik gruplar arasındaki sağlığa erişim farkı daha da büyüyecek.

9. Yeni malzemelerden oluşan bir dünya. DeepMind, 2023'te sessizce başka bir aracı daha piyasaya sürdü ve bu malzeme keşfinde devrim yaratacak. Malzeme Araştırması için Grafik Ağlar (GNoME) olarak bilinen derin öğrenmeye dayalı bir araç ve 2,2 milyon yeni malzemenin yapılarını kestirebildi. Etkileyici bir şekilde, bu malzemelerin 700'den fazlası laboratuvarlarda sentezlendi ve şu anda testlerden geçiyor. Buna paralel bir gelişme olarak, Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı, insan müdahalesini en aza indirerek yeni malzemeleri otonom bir şekilde tasarlamak için GNoME ile çalışan otonom bir laboratuvarın açılışını yaptı. İnsanları uzaya neden gönderebildiğimizi açıklayabiliyoruz ama bir iPhone pilinin bir günden fazla dayanmasını sağlayamıyoruz, hiç merak ettiniz mi? Malzeme bilimi gerçekten çok zordur ve yeni malzemelerle bir şeyler tasarlamak, test etmek ve inşa etmek hem maliyetli hem de tehlikelidir. GNoME, bir malzemenin kararlı olup olmayacağını doğru bir şekilde kestirmek için simülasyonlar çalıştırabilir. Ayrıca, yeni bir malzemenin verimli bir iyon iletkeni gibi davranıp davranmayacağını da kestirir; örneğin bu, piller için önemli bir özelliktir. Önümüzdeki yakın gelecekte pek çok yeni malzeme seçeneğimiz olacak. Pek çok alt uygulama, buluş ve çözümün birbiri ardına haberlerini alacağız.

10. Seçimler ve kasıtsız (!) yanlış bilgilendirme. 2024 yılında 70’ten fazla seçim yapılacak ve yaklaşık 4,2 milyar kişi oy kullanacak. Bu gezegenin neredeyse yarısından fazlası. Yüksek kaliteli sentetik içerikle (deepfake) oluşturulan yanlış bilgileri kullanarak seçmenleri kasıtlı olarak manipüle etmek ve bunları tüm web'e yaymak her zamankinden daha kolay olacak. Bu kasıtlı bir yanlış bilgilendirmedir. Diğer yandan, kasıtsız yanlış bilgilendirme ne olacak? Teknoloji şirketleri anında yanıtlara yönelik yüksek isteğe ayak uydurmak için, verilerin etiketlenmesi gibi önemli görevler için, işleri doğru şekilde etiketleyecek kültüre sahip olmayacak çalışanları dış kaynak olarak kullanıyor. Bu da yanlış bilgilendirme riskinin artmasına neden olacak ve kamuoyundaki bilgilendirme kasıtlı mı, kasıtsız mı birbirinden ayırt edilemeyecek. Bu noktada da yukarıdaki listede 4. sırada yer alan konunun her geçen gün gereği ve önemi artacak.

*Yazının içinde geçen yepyeni ya da bildiğiniz terimler okudunuz, gelecek gelirken kendi yeni terminolojisini de birlikte getiriyor. İşte bu nedenle, Fütüristler Derneği, Kasım 2023 tarihinde “Gelecek Bilgisi Terimleri Sözlüğü” adlı sözlüğü yayımladı. Sadece teknoloji ile değil gelecek ile ilgili olan herkesin merakla okuyacağı ve bir referans el kitabı olarak kullanabileceği kaynak olarak kitapçılarda yerini aldı.

Sevgili Okuyucularımız,

Fütürist Bülten hakkındaki görüş ve önerilerinizi [email protected]'a e-posta atarak bizlere iletebilirsiniz.