Bugün tek bir gündemimiz var. Tarihe nasıl yansıyacağı şu an için belli değil, fakat büyük bir yeri olacağı kesin, tarihte yer eden birçok salgın hastalık gibi. Bunların nasıl başladığı net olarak bilinmiyor ama avcı-toplayıcı toplumdan tarım toplumuna geçişin salgınlar için önemli olduğu söyleniyor. İnsanların bir noktada uzun süre kalması, harekete geçtiklerinde hastalığa sebep olan mikroorganizmaların kalıcı olmasına ve yayılmasına sebep oluyor. Hayvanların evcilleştirilmesi ve ekolojik dengenin bozulmasının altı ayrıca çiziliyor. Bunların ardından, elbette şehirleşme faktörü de önem arz ediyor; ki sanayileşmenin ve şehirleşmenin artmasıyla düşen yaşam kalitesinin sonuçları 19. yüzyılda görüldü. Bugün, kayıtlara eksik de olsa geçen İspanyol gribine odaklanıyoruz.İspanyol gribi,

Tarihte yer eden başka bir salgın: İspanyol Gribi

Ege Dikencik

1918-1920 yılları arasında etkin oldu. Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna denk gelen ilk dalgasıyla dikkat çekti. Savaşın yaklaşık 8,5 milyon insanın hayatına mâl olduğu söylenirken bu hastalık, en az 50 milyon insanın ölümüne sebep oldu. Hastalığın nereden çıktığı kesin olarak bilinmiyor, fakat üç teoriden bahsediliyor:

• Salgın, Çin’in Guandong kentinden Avrupa’ya limanlar vasıtasıyla bulaştı.
• Batı Avrupa’dan başlayan salgın, Fransa’nın sömürgelerinden cephelere getirttiği askerler vasıtasıyla bulaştı.
• ABD’nin Kansas eyaletindeki Haskell bölgesinde bir enfeksiyon olarak ortaya çıkıp dünyaya bulaştı.

İspanya? Bu teorilerin hiçbirinde salgının adında geçen İspanya’dan bahsedilmiyor. Hastalığın, Birinci Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan İspanya’nın herhangi bir propaganda ihtiyacının olmaması sebebiyle dünyada olan biten gelişmeleri şeffaf bir şekilde yazması ve dünyanın salgın ile İspanya “medyası” sayesinde tanışması sebebiyle İspanyol gribi olarak anıldığı belirtiliyor. Buna ek olarak İspanya Kralı XIII. Alfonso'nun gribe yakalandığının belirtilmesi de dikkatleri ülkeye çekiyor. 1918 yılının kasım ayında Sultan Vahdettin’in de hastalığa yakalandığı iddia edilmiş ama sonrasında bunun kendisini ziyarete gelen Ahmet İzzet Paşa ile görüşmek istemediği için söylendiği not edilmişti. *

Kimi ülkeler hastalığın Almanya tarafından yayıldığını iddia ederek Alman Vebası derken Almanya, gribi, hızlıca can kayıplarına sebep olmasından ötürü Yıldırım Nezlesi anlamına gelen “Blitz katarrh” olarak adlandırılmıştı.**

Dönemin gelişmeleri: Tarih boyunca grip, kolay atlatılan bir hastalık olarak belirtildiği için İspanyol gribi için hızlı önlem alınamamıştı. Savaşa aktarılan kaynaklar sebebiyle de halkların sağlıkları için en iyi koşullar sağlanamamıştı. Fakat Birleşik Krallık, aşı çalışmalarına hız verilmesini talep etmiş, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu’nda okullar tatil edilmiş ve kamuya açık alanlar kapatılmıştı. Sokakta maskesiz gezmek yasaktı ve buna uymayanlara para cezası kesiliyordu. Yine bu dönemde Arellano Grip Maskesi isminde bir ürün piyasaya sürüldü. Halkın satın alabilmesi için bunun uygun bir fiyatta sunuldu. Birleşik Krallık’ta bir pastilin üretildiği ve bunun emilmesiyle patojenlerin yok edildiği iddia edildi. Pandeminin izleri, 1921 veya 1922'de silindi fakat bunun nasıl olduğu hâlâ net bir şekilde bilinmiyor.***

Kaynak:

* Lütfi Simavi, Son Osmanlı Sarayında Gördüklerim, İstanbul, Örgün Yayınevi, 2004, s.308.

** Yolun, Murat, İspanyol Gribinin Dünya ve Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri, Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.

*** Lüleci, Abdullah, İşgal İstanbul’unda Salgın Hastalıklar (1918–1922), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.