Sigara firmalarının kirli ticareti

Organize Suçlar ve Yolsuzluk Raporlama Projesi'nin (OCCRP) çalışmasına göre, çoğu British American Tobacco (BAT) ve Imperial Brands tarafından üretilen milyarlarca sigara, Kuzey Afrika'daki gri pazarlara ulaştırılması için her yıl Mali üzerinden kuzeye kaçırılıyor. Sigara kaçakçılığından elde edilen bu kazançlar, kuzey Mali'yi kanunsuz bir savaş alanına dönüştürerek, cihatçılar, silahlı milisler ve yozlaşmış askerler arasındaki kanlı mücadeleyi körüklüyor.

Gerçekleştirilen onlarca mülakata göre BAT, kuzey Mali militanların eline geçmesinin sonucunda ürünlerinin insan tacirleri için yem olacağını bildiği halde; Mali'ye daha fazla ürün tedarik etmeye başladı. Görüşmeler ile elde edilen belgeler BAT'ın Batı Afrika'daki muhbirleri, yasadışı ticareti takip etmek için kullandığını gösteriyor. Kamyonetlerin içinde saklanan ve silahlı milisler tarafından korunan milyarlarca sigara, her yıl kuzey Mali'nin kanunsuz çöllerinde yol alıyor. Bu yolculuklar neticesinde militanların elde ettiği kazançlar; Mali'nin kuzeyindeki birçok silahlı çatışmayı körüklüyor, El Kaide ve IŞİD ile bunların yan oluşumlarının yanı sıra, yerel milislerin ve yozlaşmış yetkililerin ceplerini dolduruyor. Bu kanlı ticaretin sonucunda şiddet Batı Afrika'ya yayılıyor ve daha şimdiden Burkina Faso, Çad, Nijer ve Mali'de iki milyondan fazla insanı yerinden etti.

Mali hükümeti ise, militanların yönettiği topraklarda sigara dağıtan devlet tütün şirketinin hissedarı olan Imperial Brands'ın yıllar boyunca yanlış vergi beyanlarını görmezden geldi. OCCRP raporu, Mali hükümetinin yalnızca BAT’nin sigaralarını dağıtmaya yardımcı olmadığını, aynı zamanda ortağı Imperial’daki büyük muhasebe usulsüzlüklerine ve ticaret sahtekarlıklarına göz yumduğunu da ortaya çıkardı.

Sızan belgelerde yer alan ticaret verileri ve yapılan düzinelerce görüşme ile desteklenen iddialar, şirketlerin kuzeydeki kaçakçılara yem olacağını bildiği halde, Mali'yi temiz etiketli sigaralarla aşırı tedarik etmeye başladığını gösteriyor. Yıllar boyunca şirket, isyancı milislerin kontrolündeki bölgelerde ve ülke genelinde sigara dağıtmak için Mali’nin Imperial Brands'in bir yan kuruluşu olan devlet destekli tütün şirketi ile ortaklık kurdu. Kaynaklar, ordunun ve polisin yardımıyla kuzeye taşınan bu sigaraların; yozlaşmış görevliler yüzünden cihatçıların ve milislerin eline geçtiğini söylüyor.

Hatta bir belge, BAT'ın Batı Afrika'daki muhbirleri yasadışı ticaretin işleyişini takip etmek için kullandığını gösteriyor. Kamu verileri ve uzman görüşleri, BAT ve Imperial'ın ülkeye ihtiyaç duyduğundan milyarlarca daha fazla sigara tedarik etmeye devam ettiğini gösteriyor. Bu kirli taktikler sayesinde olmalı, BAT'ın 2019'daki yıllık geliri, Mali ve Burkina Faso'nun toplam GSYİH'sinin üzerinde gerçekleşti. Cape Town Üniversitesi'nden ekonomist Hana Ross, bu kirli ticaret hakkında şunları söylüyor: "Bu onların oyun alanı. Yanlarına kar kalacaklarını biliyorlar. Rüşvet vermek çok kolay. Sistemi aldatmak daha kolay. Buradaki hükümetler genellikle zayıf, Avrupa'da yapmaya cesaret edemedikleri şeyleri burada yapıyorlar."

Mali hükümeti bu makale için yorum taleplerine yanıt vermedi. BAT sözcüsü, şirketin "ciddi ve yüksek düzeyde organize suç" olarak adlandırılan yasadışı tütün ticaretine karşı olduğunu; Imperial kanadı ise, "şirketin suçlulardan başka kimseye fayda sağlayan kaçakçılığa tamamen karşı olduğunu" söyledi.

Kaçakçılık, silahlı isyancıların sürekli değişen topraklardan oluşan bir yamaya sahip olduğunu iddia ettiği geniş ve büyük ölçüde boş Sahel bölgesinde uzun zamandır hayatın bir parçası. El Kaide ve IŞİD ile bağlantılı cihatçı hareketler, ayrılıkçı Tuareg yerlileri ve diğer yerel milisler yol boyunca yolları ve kontrol noktalarını sırayla kontrol ediyor.

Japan Tobacco International’da yasadışı tütün ticaretine karşı mücadele programını oluşturan David Reynolds ise, Güney Afrika’daki BAT’ın bölgeyi aşırı tedarik etmesiyle "kötü bir şöhreti" olduğunun altını çiziyor: “Kural her zaman aynıdır: Arz fazlası ve zayıf yerel kontroller, kaçakçılığa ve gri pazarlara yol açar. Yıllardır BAT ve benzeri diğer sigara şirketlerinin iş modelinin büyük bir parçası bu.”

Ne yazık ki bu kötü şöhretli markaların ilk icraati değil. Guardian tarafından yapılan soruşturmanın ardından başlatılan yasal kovuşturmaya göre, British American Tobacco ve Imperial Brands ikilisi, Doğu Afrika'da yer alan Malavi'deki tütün çiftliklerinde sömürü, çocuk işçiliği ve tehlikeli koşullardan kazanç sağlamıştı.