Döngüsel merkezlerden bahsetmiş ve hayallere dalmışken bir düşünelim, sizce bu oluşumlara en çok han

Döngüsel merkezlerden bahsetmiş ve hayallere dalmışken bir düşünelim, sizce bu oluşumlara en çok hangi ürün çeşitlerinin yolculuğu gerçekleşir? Bizce listenin başlarında elektronik ürünler yer alacaktır. Kimimiz tarafından ütopik sayılacak bu döneme geçene kadar farkında olmamız gereken bir şey vardır ki o da elektronik ürün atıklarımızın oranının ciddiyeti. Son yıllarda, elektrikli ve elektronik ürünler (e-ürünler); artan talepleri, kritik kaynakların kullanımı ve ortaya çıkan atık akışının (e-atık) yönetimindeki zorluklar nedeniyle kaynakların sürdürülebilirliği tartışmasının merkezinde yer almaktadır. Bu nedenle, daha iyi ürünler, uygulamalar ve iş modelleri ile atıkları "ortadan kaldırmayı" amaçlayan döngüsel ekonomi kavramının e-ürünler için çok uygun olduğu kabul edilmektedir.

Elektrikli ve elektronik ürünler (e-ürünler), temel olarak
-artan talepleri,
- kritik kaynakların kullanımı
-kullanım ömrünü tamamlayan e-ürünlerin, uygun şekilde atık yönetimi süreçlerindeki zorluklar nedeniyle kaynak sürdürülebilirliği tartışmasının odak alanlarından biri olmuştur.

E-atık, küresel olarak büyük hızla büyüyen atık çeşitlerinden biridir ve mevcut eğilimle 2045 yılına kadar iki katına çıkması beklenmektedir. E-ürünler, gelişen teknolojilerin bir sonucu olarak günlük yaşantımızda her yerde karşımıza çıkmaktadır. Fakat bu ürünlerin yaşam sonu yönetimi, yani e-atık toplanması ve uygun şekilde işlenmesi süreçleri aynı hızda gelişmiyor. E-atıkların aynı zamanda değerli kaynakların ve dikkatli kullanım gerektiren toksik maddelerin bir karışımı olduğunu düşündüğümüzde bu durum, potansiyel kaynak kaybı risklerini, insan ve çevre sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri de beraberinde getirmekte. İş böyle olunca da hükümet ve diğer karar alıcılar, büyüyen e-atık sorunuyla mücadele etmek için harekete geçmeye başladı. Örneğin Avrupa'da, Atık Elektrikli ve Elektronik Ekipman (WEEE) Direktifi, malzeme geri kazanımı için e-atıkların toplanması ve ardından işlenmesi için hedefler belirler (European Parliament, 2003). Yönerge, Avrupa Birliği'nin tüm üye devletlerini e-atıkların ayrı toplanmasını ve e-atıklardan kaynak geri kazanımını kolaylaştırmakla görevlendirir. Daha da önemlisi, Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (EPR) ilkesine dayalı sistem, geri dönüştürülebilirliği iyileştirmek ve ürün tasarımı sırasında ürünün kullanım sonrası atık yönetim süreçlerine entegrasyonunu teşvik etmek amacıyla üreticileri e-ürünlerinden sorumlu hale getirir.

Karmaşık malzeme bileşimi ve tasarımı nedeniyle birçok e-ürün, malzeme geri dönüşüm süreçleriyle uyumlu değil ve bu da kaynak kayıplarına neden olmakta. Geri dönüşüm teknikleri sürekli gelişen ürün tasarımını yakalamaya çalışırken, 'EoL (yaşam sonu) için Tasarım' maalesef bir öncelik olarak görülmüyor. Döngüsel ekonomi özellikle ‘kelebek diyagramında’ yer alan teknik döngüler sayesinde, e-atık sorununa doğru çözümler sunmakta. Döngüsel ekonomi, ürünleri ve malzeme döngülerini en yüksek fayda ve değerde tutup (Ellen MacArthur Foundation, 2019), süreç optimizasyonu yoluyla atıkları daha temiz ve yenilenebilir teknolojiler, yenilikçi iş modelleri ve destekleyici politikalar yardımıyla "ortadan kaldırmayı" amaçlar. Böyle bir optimizasyon,
-ürün ömrünün uzamasına,
-ürünlerin ve bileşenlerin yeniden kullanılmasına ve
-EoL ürünlerinden verimli malzeme geri kazanımına olanak tanıyan daha iyi tasarlanmış ürünler ve iş modelleri aracılığıyla gerçekleştirilebilir.

Başlangıç olarak sistem içerisinde, EPR (üretici) tabanlı e-atık yönetim metodu izlenmekteydi ve bu sistem döngüsel ekonominin vizyonuyla uyumlu kabul ediliyordu. Çünkü bu yöntem ile üreticileri EoL toplama ve işlemeden sorumlu kılarak iş modellerini ve ürünleri yeniden organize etmeye ve EoL maliyetlerini azaltmak için tasarımlar yapmaya teşvik edeceklerine inanıyorlardı. Bununla birlikte, uygulama, bireysel aktörlerin kaynak geri kazanımını iyileştirmeleri için hiçbir teşvik sunmayan malzeme geri dönüşüm süreçleriyle sınırlandırılmıştı. Çevresel sürdürülebilirlik ile ilgili yapılan araştırmalarda, ürün yaşam döngüsünün tüketim tarafı, üretim tarafı kadar her zaman eşit ilgi görmediği defalarca vurgulanmaya başladığından sistem yeniden gündeme getirildi. En yaygın karbon yönetimi çerçeveleri, tüketime dayalı muhasebe yerine üretime dayalı muhasebe kullanırken, döngüsel ekonomi vizyonu yeniden değerlendirildi (Sudmant ve diğerleri, 2018). Döngüsel bir ekonomide amaç, kaynakların faydasını en üst düzeye çıkartmak olduğundan, yapay ürünlerin tüketimine (veya kullanımına) en az üretimi kadar odaklanmaktadır. Sürdürülebilirlik tartışmalarında olduğu gibi, döngüsel bir sistemdeki son kullanıcıların davranışlarının rolü, motivasyonları ve itici güçleri eşit olarak incelenmesi oldukça önemlidir. Tüketimle bağlantılı sosyal ve davranışsal unsurlar ve bunların döngüsel bir sistemin başarısını kolaylaştıracak şekilde nasıl uygulanması gerektiğinin araştırılması, döngüsel sistemde işleyen toplumların oluşturulması için oldukça önemlidir.

E-ürünler için de daha döngüsel bir ekonomiyi kolaylaştırmak bağlamında, gelecekteki araştırmaların özellikle tüketici davranışının aşağıdaki yönlerine odaklanılması gerekli görülmektedir.

-Daha döngüsel iş modellerinin benimsenmesine, onarım/yeniden kullanım uygulamalarına ve e-atıkların uygun şekilde toplanmasına katılımlarını teşvik etmek için zorlukları (tüketici davranışının içsel ve dışsal nitelikleri) ampirik olarak anlamak.

-Arzu edilen tüketici uygulamalarını teşvik etmek için etkili davranışsal müdahale araçlarını tasarlamak ve test etmek için sistematik ve metodolojik bir yaklaşım oluşturmak. 'Dürtme' stratejisinin umut verici beklentileri göz önüne alındığında, daha iyi seçim mimarisinin tasarımı ve test edilmesi odak noktası olabilir.

-Davranışsal unsurları e-atıkla ilgili ulusal/bölgesel politikalara entegre etmek ve EoL yönetim altyapısının (örneğin toplama sistemleri) ve e-ürünlerin yeniden kullanımını ve onarımını kolaylaştırmayı amaçlayan iş modellerinin tasarımında davranış stratejilerini kullanmak.