Levha 5*

Ophrys speculum Link. (Salepotu)

Orchidaceae

1.

Mart-Mayıs aylarında çiçek açan, 10-30 cm yükseklikte, yumurta biçiminde 2 kök-yumruya malik çok senelik bir bitkidir. Mavimsi yeşil renkteki yapraklar uzunca oval biçiminde olup, gövdenin alt kısmındakilerin uçları küt, üst kısmındakilerin ise sivridir (Şek. 1). Sayıları 2 ile 6 arasında değişen çiçekler bitkinin tepesinde gevşek başak durumunda toplanmıştır. Her çiçek yumurtalığın boyunu aşan bir braktenin koltuğundan çıkmaktadır. Çiçekörtüsü iki daire üzerine dizilmiş, serbest perigon yapraklarından ibarettir. Dıştaki 3 perigon yaprağı yeşilimsi renkte olup, yandaki ikisi uzunca oval, ortadaki kubbe biçimindedir (Şek. 2). İç dairedeki perigon yapraklarından yandaki ikisi koyu mor renkte olup, dıştaki yan yaprakların aşağı yukarı yarı uzunluğunda ve üç köşemsidir. İç dairedeki orta yaprak üç parçaya ayrılmış olup tümsek yüzlü bir dudakçık yan lopları uzunca şerit biçimli olup orta loptan çok küçüktür. Dudakçığın orta lopu ise nihayeti tam veya hafifçe ikiye bölümlü oval biçimlidir. Bazı diğer Ophrys türlerinde görülen dudakçığın aşağı doğru uzayarak meydana getirdiği mahmuz bu türde bulunmaz. Dudakçığın tüysüz, parlak mavi renkteki orta kısmıyle, yün gibi tüylü, esmer renkli geriye kıvrılmış kenar kısmı birbirinden dar, sarı bir şeritle ayrılmıştır. Erkek organ olarak yalnız dış dairenin ortasındaki bir tek verimli erkek organla, bunun iki yanında iç daireye ait iki verimsiz erkek organ (staminod) kalmıştır (Şek. 3). Verimli erkek organ dişi organın stilus ve stigmasıyle birleşerek bir sütuncuk meydana getirir. Alt-durumlu, 3 meyvayaprağından ibaret, tek gözlü yumurtalıkta çok küçük birçok tohum-taslağı marginal durumda 3 çift sıra dizilmiştir (Şek. 4). Fazla sayıda, çok küçük tohumlara malik olan meyvaları kapsül tipindedir.

2.

3.

4.

Yayılışı: Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde bulunur.

Kullanılışı: Memleketimizde fazla miktarda bulunan muhtelif salep türlerinin (Orchidaceae) yumrularından salep elde edilmektedir. Salep gıdaî kıymetinden ötürü sütle kaynatılarak içildiği gibi, tıpta bilhassa çocuklarda ishale ve barsak zarı iltihabına karşı verilmektedir. Sanayide kumaşlara apre yapmakta kullanılmaktadır. Türkiye’nin ihraç maddelerindendir.

*Renkli Türkiye Bitkileri Atlası, Dr. Nebahat Yakar, Matbaa Teknisyenleri Basımevi, İstanbul 1964.