Toplumlar anlam karşılığını bulamadığı soyut kavramları deyimler yoluyla dile dökmüştür. Öte yandan gerek gündelik dilde gerekse medyada sık sık deyimlerin yanlış kullanıldığını görüyoruz. Deyimlerin çoğu, yapısı bozularak ya da anlamının dışında yanlış yerlerde kullanılabiliyor.

Yazı: Suha Çalkıvik

Deyimlerin yanlış kullanımına gerek gündelik dilde gerekse medyada sıklıkla rastlıyoruz. Yıllar önce bir TV kanalında yarışma programının sunucusu kendisi için şaka yollu şu deyimi kullanmıştı: “Ele verir talkımı, kendi yutar salkımı.” Deyimde kullandığı “talkım” sözcüğü, ana sapın bir çiçekle sonuçlandığı, büyümeyi yan sapların sürdürdüğü bir tür uzama biçimi anlamını taşır. Sunucunun kullandığı deyimde geçen sözcüğün doğrusu “talkın”dır. “Talkın” gömülme işleminden sonra mezar başında din görevlisinin ölüye hitaben söylediği sözler ve dualar demektir. “Talkın”ın bir anlamı da “telkin”dir.

Deyimlerin yanlış kullanılmasına dair örnekleri çoğaltabiliriz. Örneğin, bir tartışma programında öfkelenen bir politikacı şöyle bağırıyordu: “Deveyi hamuduyla yuttular.” Oysa Farsça “deve semeri” demek olan sözcük “hamut” değil, “havut”tur. Eline geçen ve hakkı olmayan şeyleri kendi menfaati için kullanmak anlamındaki deyimin doğrusu, “deveyi havuduyla yutmak” veya “deveyi havuduyla götürmek”tir.

• Bir kanalın gündüz kuşağı programında sunucudan şu deyim değişikliğini işitmiştik: “İstisnayı kaide bozmaz, derler.” Oysa sunucu şöyle seslenmeliydi: “İstisnalar kaideyi bozmaz, derler.”

Bir gazeteci köşe yazısında şöyle döktürmüştü: “Bunların hepsinin köküne kibrit suyu ekmeli.” “Ekmek” eylemi, bir bitkiyi üretmek için toprağa tohum atmak anlamını taşır. Deyimin doğru kullanımı, “ekmek” eyleminin tersine, “bir şeyin kökünü kurutup onu yok etmek” anlamında, “köküne kibrit suyu dökmek”tir. Suyun ekilemeyeceğini gazetecinin düşünememiş olması ayrı bir sorun elbette.

Radyoda bir müzik programında sunucu, konuğu olan sanatçıya “Nevi şahsına münhasır bir kişisiniz” diyeceği yerde “Şahsına münhasır bir kişisiniz” demişti.

Bu yanlışlıkların öğrenim süreçlerinde deyimlerin özgün yapıları ve nerelerde kullanılabileceğinin tam anlamıyla kavranmamasından kaynaklandığını söyleyebiliriz. Bunun sonucunda da deyimlerin çoğu, yapısı bozularak ya da anlamının dışında yanlış yerlerde kullanılabiliyor.

YAZININ DEVAMI