Türkçe bir cümlede özne ve yüklemin, kişiler bakımından, tekillik-çoğulluk ve olumluluk-olumsuzluk yönünden uyumlu olması durumuna özne-yüklem uyumu diyoruz. Sık karşılaştığımız bir anlatım bozukluğu olan özne-yüklem uyumsuzluğu üzerine...

Yazı: Suha Çalkıvik

Özne ya da eski adıyla fail, bir cümlede yüklem ile bildirilen işi, eylemi veya oluşu yerine getiren ya da yüklem aracılığıyla hakkında bilgi verilen ögedir. Özne (fail), yükleme sorulan “kim” ve “ne” sorularıyla bulunur. Gerçek özne, gizli özne ve sözde özne türleri vardır. Bazen de failin meçhul olduğu durumlarla karşı karşıya kalırız! Bir örneğe bakalım.

Bir gazetenin ekonomi sayfasında şöyle bir haber cümlesine rastladım:

“…oto sanayi sitesinin temeli Ekim ayında atılacak ve 2028’in ilk çeyreğinde faaliyete geçecek.”

Öncelikle cümlede kesin tarih bildirmeyen ay adı olduğu için “ekim”in küçük harfle yazılması gerekir. Bu cümlede “ve” bağlacıyla bağlanmış iki cümleden ilkinin öznesi, “oto sanayi sitesinin temeli”dir. “… 2028’in ilk çeyreğinde faaliyete geçecek.” Cümlesinde ayrı bir özne kullanılmadığından ilk cümlenin öznesi bu cümle için de geçerli demektir ve şöyle bir anlamsız ifade oluşur: “oto sanayi sitesinin temeli ... faaliyete geçecek". Cümlenin düzeltilebilmesi için özne eksiğinin giderilmesi gerekir: “…oto sanayi sitesinin temeli ekim ayında atılacak ve sanayi sitesi 2028’in ilk çeyreğinde faaliyete geçecek.” Ya da “sanayi sitesi” sözcüğünü yinelememek için şöyle denebilir:

“Temeli ekim ayında atılacak olan oto sanayi sitesi, 2028’in ilk çeyreğinde faaliyete geçecek.”

Feyza Hepçilingirler, Öğretenlere ve Öğrenenlere Türkçe Dilbilgisi adlı kitabında, özne-yüklem ilişkisine değinirken şu haber başlığını örnek vermişti: “Göktepe öldürmek için mi dövüldü?” Hepçilingirler, Metin Göktepe’nin “öldüren” değil, “öldürülen” kişi olduğunu hatırlatarak doğru başlığın, “Göktepe öldürülmek için mi dövüldü?” olması gerektiğini yazmıştı.

YAZININ DEVAMI