2. Dünya Savaşı’nın gölgesinde, savaş koşullarında artan mali yükü dengeleme, olağanüstü kazançları vergilendirme bahanesiyle Varlık Vergisi Kanunu, tam 83 yıl önce, 11 Kasım 1942'de TBMM'de kabul edildi ve bir gün sonra 12 Kasım 1942'de yürürlüğe girdi. Tarihçi Emre Can Dağlıoğlu, bu dönemi anlatırken tarihî konulardaki toplumsal yüzleşme yetersizliğinin altını çiziyor.

Yazı: Vartan Estukyan

1942 yılının sonlarına doğru, 2. Dünya Savaşı’nın gölgesinde, savaş koşullarında artan mali yükü dengeleme, olağanüstü kazançları vergilendirme bahanesiyle Varlık Vergisi Kanunu çıkarıldı. Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte, ülkenin dört bir yanında oluşturulan komisyonlar vatandaşların mal varlıklarını değerlendirmeye başladı.

• Bu değerlendirmeler, herhangi bir gelir ölçümüne, belgeye veya objektif kıstasa dayanmadı. Komisyonlar, kişilerin isimlerine ve kimliklerine bakarak keyfî rakamlar belirlediler. Kanun, asıl amacına da böyle ulaştı.

Listelerde, vatandaşların isimlerinin yanına birer harf eklendi: Müslümanı belirten "M", Gayrimüslimi ifade eden "G", Dönmeyi temsil eden "D" ve Ecnebiyi simgeleyen "E" harfleri, bir anda kimin "makbul vatandaş", kimin "yük" görüldüğünü açıkça gösterdi.

Dönemin Başbakanı Şükrü Saracoğlu, CHP grup toplantısında yaptığı konuşmada şöyle diyordu:

“Bu kanun aynı zamanda bir Türk ekonomisini Türklerin eline verme kanunudur.”

Aşkale’ye giden trenler

Gayrimüslim vatandaşlardan istenen vergiler, çoğu zaman ödenemeyecek kadar yüksek; ödeme süresiyse yalnızca iki haftaydı. Süre dolduğunda, borcunu kapatamayanlar için yeni bir yaptırım yürürlüğe girdi: Bedenle ödeme.

Yüzlerce Ermeni, Rum ve Yahudi vatandaş, trenlerle Erzurum yakınlarındaki Aşkale’ye, çalışma kamplarına gönderildi. Buna karşın, vergileri ödeyemeyen Müslümanlar, Aşkale’ye yolculuktan muaf tutuldu. Kışın dondurucu soğuğunun, açlık ve ağır iş koşullarının hüküm sürdüğü kamplarda yaklaşık 2.000 kişi çalıştırıldı; onlarcası hayatını kaybetti.

Resmî makamların "kaza" ya da "hastalık" olarak açıkladığı kayıpların gerçek nedeni açıktı. Aileler zaten sevdiklerini ölüm yolculuğuna uğurlamıştı.

Ekonomik transferin sessizliği

Varlık Vergisi, kısa sürede gayrimüslimlerin sahip olduğu işyerlerinin, dükkanların ve evlerin el değiştirmesine yol açtı. Birçok kişi mallarını yok pahasına satmak zorunda kaldı. Alıcılar çoğu zaman, savaş yıllarının fırsatçısı ya da devletle yakın ilişkileri olan Müslüman-Türk tüccarlardı.

Bu süreç, Cumhuriyet’in "millî ekonomi" projesinin somut bir ayağına dönüştü. Ekonominin gayrimüslim unsurlardan arındırılması hedefi, fiilen hayata geçirilmişti. Bugün Türkiye’nin önde gelen bazı ticaret ailelerinin servetlerinin temeli, bu dönemde el değiştiren mallara dayanıyor.

YAZININ DEVAMI