İstanbul, bitkileri ve kokularıyla geçmişin ve bugünün birlikte yaşadığı bir hafıza bahçesidir. Kimileri meşhur bir lavanta kolonyasının ferah kokusuyla büyümüştür; kimileri Tokatlıyan Han’ın önünden geçerken tanıdık bir lavanta esintisini bugün hâlâ duyar. Ve bazen, İstanbul sadece kokusuyla hatırlanır.

Yazı: Gözde Keskin

İstanbul’a bahar geldiğinde önce renkler değişir, sonra koku. Leylaklar açar. Erguvanlar Boğaz kıyısını mora boyar. Nemli toprak, ısınan hava ve çiçeklerin kokusu birbirine karışır. İstanbul bazen böyle hatırlanır.

• Koku, diğer duyularımızdan farklı olarak beyinde talamusa uğramadan doğrudan limbik sisteme, hafıza ve duyguların merkezine ulaşır. Bu yüzden koku, düşünceden önce gelir; bir anda bir anıyı, bir mekanı ya da çoktan geride kalmış bir duyguyu geri çağırır.

Koku aynı zamanda bir arınma ve kutsalla temas biçimidir. Ateşte yanan otların dumanıyla havaya yayılan koku, ilk çağlardan itibaren arınmanın ve korunmanın aracı olarak görülür. Herodot’un aktardıkları da bunu doğrular. Duman, tıpkı su gibi, bir arınma aracıdır; göğe yükseldiği için ilahi olana ulaşmanın bir sembolüne dönüşür.

Bu inanç, günümüzde hâlâ çeşitli dinî ve kültürel pratiklerde yaşamaya devam eder: Mevlidlerde yakılan tütsülerde, farklı ibadethanelerde kullanılan kokulu dumanlarda... Bir bitkinin kokusu bu yüzden yalnızca hoş bir esinti değil; tarih, kültür ve inançla örülü bir hafızadır.

Bu hafızanın izleri şehirde de sürülebilir. Çarşılarda, aktarlarda, manastırlarda, darüşşifalarda; taş duvarların ve kubbelerin altında koku kültürü sessizce varlığını korur. İstanbul, bu anlamda katman katman bir şehirdir. Bitkiler, geçmişle bugün arasında görünmez köprüler kurar.

Bodrum Camii'nin mür kokuları

Yüzyıllar arasındaki ilk durağımız Laleli’deki Bodrum Mesih Paşa Camii; eski adıyla Myrelaion Manastır Kilisesi… Avlunun hemen dışındaki bilgilendirme panosunda bizi karşılayan yazı şöyle der:

"Doğu Roma döneminden kalma dinî bir yapıdır. Yapıyı İmparator I. Romanos'un, M.S. 920'li yıllarda Kadınlar Manastırı’nın kilisesi olarak yaptırdığı bilinmektedir. 'Mür yağı yeri' anlamındaki Myrelaion isminin nasıl verildiği konusunda açık bir bilgi yoktur."

Myrelaion ve mür yağı yeri... Bu yapının adında bir bitkinin saklı olması tesadüf değildir. Teknik adı ile commiphora myrrha, yaygın adıyla mürrüsafi ya da mür; binlerce yıldır hem şifa hem de kutsallıkla özdeşleştirilmiş bir bitkidir. Balzamik, sıcak ve baharatlı kokusuyla tarihin en eski ritüellerinden tıbbi uygulamalarına kadar pek çok alanda kendine yer bulmuştur.

YAZININ DEVAMI