Asgari Ücret Görüşmeleri, EYT ve Kıdem Tazminatı İlişkisi

2023 yılı asgari ücret tutarına hangi oranda zam yapılacağı temmuz ayından bu yana kamuoyunun gündeminden düşmedi ve beklenen aralık ayı geldi. 

Enflasyonist bir dönemden geçiyoruz ve asgari ücrete yapılacak zam yakından takip ediliyor. Bu hafta odağımızda, asgari ücretin tanımı ve belirlenmesine ilişkin genel bilgiler, işçi ve işveren tarafının açıklamaları ile asgari ücret, EYT ve kıdem tazminatı ilişkisi var.

Yeniden değerleme oranı geçen hafta %122,93 seviyesinde açıklandı. Buna göre çalışma hayatına ilişkin idari para cezaları aynı oranda artacaktır. Asgari ücret artışı ile birlikte işçilik, üretim maliyetleri, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ile İŞKUR tarafından yapılacak ödenekler ve SGK tarafından uygulanacak idari para cezaları da doğrudan etkilenecek. Asgari ücretin aralık sonuna kalmadan belirleneceği tahmin ediliyor.

Aralık ayı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı ve Hazine ve Maliye Bakanı ile yapmış olduğu toplantı ile başladı. Toplantıda çalışma hayatının gündeminde olan EYT ve asgari ücret çalışmasındaki son durum ele alındı. Ardından, Çalışma Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı ile TİSK ve TÜRK-İŞ yetkilileri arasında Asgari Ücret Tespit Komisyonu'nun çalışma takviminin belirlenmesine yönelik toplantı gerçekleştirildi. Toplantı sonrası açıklama yapan Türk-İş Başkanı Ergün Atalay ilk toplantının 7 Aralık saat 14.00’te, ikinci toplantının 14 Aralık saat 14.00’te yapılacağını açıkladı.

Konuya başlamadan önce işçi ve işveren tarafının açıklamalarına göz atalım.

İşçi tarafı olan Türk- İş Başkanı Ergün Atalay, şunları söyledi:

• "Geçen sene bu vakitlerde peynirin kilogramı 35 liraydı, şu anda peynirin ortalama kilogram fiyatı 140-150 lira,”
• "EYT gündemde. Ardından geçici işçiyle ilgili sıkıntımız var, taşeronun sıkıntısı var, vergiyle ilgili sıkıntımız var. İş yerleriyle ilgili bizim şu anda promosyonla ilgili özel sektörün bir bölümü veriyor, bir bölümü vermiyor, bunlarla ilgili sıkıntımız var. Bunların tamamının ocak ayının ortasında ya da sonunda çözülmesi gerekiyor."
• "Biz evvelden aralık ayının sonunda giriyorduk yüzde 27'ye, şimdi mayısın sonunda, haziranın başında yüzde 27'ye giriyoruz. Bununla ilgili bir düzenleme gerekiyor. Kamuoyunun beklentisi, işçinin beklentisi, benim beklentim bu."
• “Asgari ücret, yeni işe başlayanlarla ilgili... Ama öyle bir noktaya geldi ki asgari ücret maalesef geçim ücreti oldu bu ülkede. 10-20 yıldır çalışan teknik eleman, uzmanların bir konumu var."

İşveren tarafı olan TİSK Başkanı Özgür Burak Akkol açıklamasında şunları söyledi:

• "İşverenlerimizin razı olduğu, işçi tarafının memnun olduğu aynı zamanda da işletmelerimizi koruyan dengeli, istikrarlı bir rakam için biz de elimizi taşın altına koyacağız."
• "Anket çalışmalarından çıkan rakam var ama bunu zikretmek sürece de çok saygısızlık olacaktır. Komisyonun bu rakamları detaylı şekilde paylaşacağını öngörüyoruz."

Asgari Ücret Nedir?

Asgari ücretin belirlenmesine yönelik çalışmalar Asgari Ücret Yönetmeliğine göre yapılıyor. Yönetmelik asgari ücreti “İşçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve işçinin gıda, konut, giyim, sağlık, ulaşım ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarını günün fiyatları üzerinden asgari düzeyde karşılamaya yetecek ücret” olarak tanımlıyor.

Asgari Ücret Tespit Komisyonu kimlerden oluşur? Nasıl çalışır?

Komisyon, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nı temsilen 5 kişi, bünyesinde en çok işçiyi bulunduran en üst işçi kuruluşunun değişik işkolları için seçeceği beş temsilci, bünyesinde en çok işvereni bulunduran işveren kuruluşunun değişik işkolları için seçeceği beş temsilci olmak üzere 15 kişiden oluşur.

Komisyon, bakanlık çağrısı üzerine toplanır ve bakanlıkça hazırlanan gündeme göre çalışır. Komisyon, en az on üyenin katılımı ile toplanır ve oylarının çoğunluğu ile karar verir. Karara katılmayan üye, isterse katılmama gerekçesini belirtir. Oyların eşitliği hâlinde başkanın bulunduğu taraf çoğunluğu sağlamış sayılır. Komisyonun her toplantıda aldığı kararlar karar defterine yazılır ve başkan ve üyelerce imzalanır.

Asgari ücret nasıl belirleniyor?

Asgari ücreti bütün işkollarını kapsayacak şekilde belirlenir. Ücretin, bir günlük olarak belirlenmesi esastır. Aylık, haftalık, saat başına, parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen durumlarda gerekli ayarlamalar bir günlük ücret dikkate alınarak yapılır. Komisyonun ücretin belirlenmesine ilişkin kararı kesindir. Asgari ücret belirlenmesine ilişkin karar, toplanan bilgi ve belgelere göre hazırlanacak bir gerekçeye dayandırılmak zorundadır.

Günlük asgari ücret belirlenirken ülkenin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik durum, ücretliler geçinme indeksleri, bu indeksler yoksa geçinme indeksleri, fiilen ödenmekte olan ücretlerin genel durumu ve geçim şartları dikkate alınır.

Yönetmelikte asgari ücretin en geç iki yılda bir belirleneceği ifade edilse de asgari ücret uzunca süre yılda iki defa belirlenmiş olup, 2016 yılından itibaren yıllık olarak belirlenmeye başlandı. 2022 yılına kadar yıllık olarak belirlenen asgari ücret 2022 yılında enflasyon oranının yüksek olması nedeniyle iki defa belirlendi.

Komisyonca belirlenen ücretler Resmî Gazete’de yayımlanır ve komisyon kararında başka bir yürürlük tarihi belirtilmediği takdirde yayımlandığı tarihten itibaren yürürlüğe girer. İşçilere, komisyonca belirlenen ücretlerden düşük ücret ödenemez. İş sözleşmelerine ve toplu iş sözleşmelerine bunun aksine hükümler konulamaz. İşverenler tarafından, işçilere sağlanan sosyal yardımlar sebebiyle asgari ücretten herhangi bir indirim yapılamaz.

2022 yılı açlık ve yoksulluk sınırı, enflasyon oranı ve anketler ne durumda?

İşçi tarafını temsil eden Türk-İş tarafından her ay düzenli olarak açlık ve yoksulluk sınırı açıklanıyor. 2022 yılı Kasım ayında açlık sınırı 7.785 TL ve yoksulluk sınırı ise 25.365 TL olarak açıklandı. TÜİK Başkanı açlık sınırının altındaki bir artışın kabul edilmeyeceğini, aksi durumda masada olmayacaklarını belirtti.

İşveren tarafını temsil eden TİSK’te çeşitli anket çalışmaları yaptırdığını, bunların görüşmeler sırasında değerlendirileceğini açıkladı. Öte yandan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin komisyon görüşmelerinde değerlendirilmek üzere anket çalışması yaptırdığını açıkladı. TÜİK enflasyon verileri henüz açıklanmadı. Kasım ayı enflasyon oranına ilişkin en güncel veri olan İstanbul Ticaret Odası Ücretliler Geçinme İndeksine göre 2022 Kasım ayında İstanbul'daki perakende fiyatlardaki artış oranı aylık bazda yüzde 3,10, yıllık bazda ise yüzde 105,55 olarak gerçekleşti.

Asgari ücret artış oranına enflasyon oranına refah payı da eklenerek belirleneceği birçok kez tekrarlandı. TÜİK’in kasım ayına ilişkin enflasyon oranını, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile TİSK tarafından yaptırılan anket sonuçlarının açıklanması ile birlikte zam oranı netleşecek.

Asgari Ücret, EYT ve Kıdem Tazminatı İlişkisi

Emekli çalışanın işveren maliyeti normal bir çalışandan fazladır. Normal sigortalılar için uygulanan 5 puanlık prim indirimi emekli olup çalışanlara uygulanmıyor. Asgari ücretin artması durumunda SGK prim tutarları da aynı oranda artacaktır. Dolayısıyla emekli bir çalışanın işverene olan maliyeti katlanacaktır.

Öte yandan emeklilik nedeniyle işten ayrılmak kıdem tazminatına da hak kazanma nedeni. Normalde emekli olması olması beklenmeyen, yıllardır çalışan çok sayıda sigortalının aynı ayda emekli olması bu kişilere aynı dönemde kıdem tazminatı ödenmesi sonucunu doğurur. Kıdem tazminatı tabanı asgari ücret kadar olup, tavanı Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından genelge ile duyuruluyor. 2022 yılı Temmuz-Aralık döneminde geçerli olan kıdem tazminatı tavanı 15.371,40 TL’dir. Bu tutar 2023 yılı için yapılacak memur zamlarıyla birlikte daha da yükselecektir. 2023 yılı Ocak ayında kıdem tazminatının taban tutarı ve tavan tutarı artacaktır.

Bu çerçevede, EYT kapsamında 1,5 milyon kişinin emekli olacak olması işveren tarafında hem maliyet hem de nitelikli işgücünün kaybedileceği endişelerini beraberinde getirdi. Asgari ücretin artması hem emeklilerin kıdem tazminatı ödemesini ve emeklilerin çalıştırılması durumunda ortaya çıkacak işveren maliyetini doğrudan etkiliyor. Emekli olup çalışmayan kişilerin bulunması da işverenler açısından nitelikli işgücü kaybı anlamına geliyor.

Bu nedenlerle işveren kesimi asgari ücret artışının dengeli olması, emekli çalışanlara yönelik 5-puanlık indirim sağlanması ve yüksek tutarlardaki kıdem tazminatlarına ilişkin KGF desteği sağlanmasının üzerinde duruyor.

Değerlendirme 

Asgari ücret zam oranı çalışma hayatının paydaşları arasında yer alan işçi, işveren ve kamu kesimini etkiliyor. Asgari ücret TÜRK-İŞ tarafından açıklanan açlık sınırının altında kalıyor. Enflasyonist bir dönemden geçtiğimiz düşünüldüğünde asgari ücrete gelecek zam, işçilerin satın alım gücünü artıracak bir düzeyde olmalı.

Kamu kesimi açısından değerlendirdiğimizde, işveren maliyetlerinin artması kayıtlı istihdamı azaltarak, kayıt dışı istihdamı arttırabilir. Öte yandan, EYT kapsamında emekli olup çalışma hayatından ayrılanların sayısının çok fazla olması durumunda hâlihazırda 1,8 düzeyinde olan SGK aktif/pasif dengesi de olumsuz bir şekilde etkilenecektir. Bunu önleme adına emekli olup çalışanların sosyal güvenlik sisteminde kayıtlı olarak çalışma hayatında yer almalarına ilişkin tedbirler Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlı tarafından alınmalı.

İşveren açısından ise kıdem tazminatı ödemeleri nedeniyle finansal sorun, nitelikli işgücü kaybı ve EYT kapsamında emekli olup çalışacaklar nedeniyle SGK primleri nedeniyle işçilik giderlerindeki artış söz konusu olacaktır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve işveren tarafından açıklanan 5-puanlık indirim ve kıdem tazminatı ödemelerine ilişkin KGF desteği sağlanacağına yönelik değerlendirmeler ve İşçi kesimi tarafından açıklanan açlık sınırının altında bir asgari ücretin kabul edilmeyeceği vurgusu önemlidir.