Bir başka Papa, ama Papa: Papa Francis'in mirası

Yoksulların ve kuşların dostu Aziz Francis'e atıfla seçtiği ismiyle ve ezilenler adına sergilediği cesur duruşla tanınan, tüm zamanların en popüler papası 88 yaşında hayatını kaybetti. Jorge Mario Bergoglio, nam-ı diğer Papa Francis, kendisinden önceki papalardan çok farklı bir söylem ve tutum geliştirmişti. Katolik Kilisesi'nin kurumsal geleneğinin sınırları göz önüne alındığında, göçten ekolojik krize, yoksulluktan savaşlara yaşadığımız dünyanın temel meselelerinde kendisinden sonra gelecek papalar için de tarihe geçmeye aday gibi gözüküyor.

Gerilimlerin ve kutuplaşmanın her geçen gün daha da derinleştiği bir dünyada, ölenlerin ardından hem karalamaların hem de ikiyüzlü saygı gösterilerinin tezahürlerini görmek şaşırtıcı değil. Yine de söylemini küçümsemeden, ancak ataerkil ve otoriter bir aygıtın içinden seslendiğini de göz ardı etmeden bu nevi şahsına münhasır Papa’nın bazı konulardaki tutumlarını hatırlamak ilginç olabilir. 

İlk seyahatini Haziran 2013'te Lampedusa limanına yapan Papa Francis, "kayıtsızlığın küreselleşmesini" ve "umuda giden bir yol" yerine "ölüme giden bir yol"a dönüşen teknelerde hayatını kaybeden göçmenlerin kaderine duyarsız politikaları kınayarak İtalyan hükümetinin öfkesini üzerine çekmişti.

Üç ay sonra, kurtuluş teolojisinin kurucusu Gustavo Gutierrez'le tanışmasının ardından Vatikan gazetesi ilk kez bu teorisyen lehine bir makale yayımladı. 2015 yılında Bolivya'da, diktatörlük döneminde katıldığı toplumsal mücadeleler sırasında hayatını kaybeden Cizvit rahibi Luis Espinal de Campos'u andı. Dönemin cumhurbaşkanı Evo Morales, ona Campos'un yaptığı, tahta çekiç ve orak üzerine yerleştirilmiş bir haç heykelini hediye etti.

Sosyolog Michael Löwy, 2023 yılında yayımladığı bir makalede, Papa Francis'in siyasi, entelektüel ve ruhsal gelişiminde başlıca ilham kaynakları Lucio Gera ve Cizvit ilahiyatçı Juan Carlos Scannone olan kurtuluş teorisinin Marksist olmayan Arjantin versiyonu "halk teolojisi"nin etkisine dikkat çeker. Bu teoloji, sınıf mücadelesinin bir parçası olduğunu iddia etmez ama yine de kendini yoksulların yanında konumlandırarak halk ile "halk karşıtı" arasında bir çatışma olduğunu kabul eder.

Yıpranan Katolik kilisesine yeni bir çehre

1936 yılında dünyaya gelen Jorge Mario Bergoglio, doğup büyüdüğü Buenos Aires’te Cizvit rahibi, yardımcı piskopos ve ardından başpiskopos olarak görev yaptı. Amerika kıtasından ve güney yarımküreden seçilen ilk Cizvit papa olarak tarihe geçti. Papa Francis’in Mart 2013’te Katolik Kilisesi'nin başına seçilmesiyle başlayan papalık dönemi, Arjantin’de diktatörlükle bağlantıları olan din adamlarının temsil ettiği muhafazakar kanadın öngörülerini boşa çıkardı.

Papa Francis, tarihsel olarak yarı devlet konumunda olan ve geçmişte hem yoksulları hem de cennete yatırım yapan zenginleri biraraya getiren, ancak gerici bir kast tarafından yönetilen Katolik Kilisesi'nin toplumdaki hegemonyasının ciddi biçimde sarsıldığı bir dönemde papa oldu. Kilise’nin toplumsal işlevinin körelmeye yüz tuttuğu, yerini geç kapitalizmin kültürel mantığına daha iyi uyum sağlayan ideolojik aygıtların aldığı bu evrede, Almanya’da Katolik Kilisesi her yıl yarım milyon mümin yitirirken, Fransa’da ise Katoliklerin yalnızca %5’i ibadetlerini yerine getirir hâle gelmişti.

Aşırı sağın yükselişiyle paralel olarak Evanjelizm güç kazanırken Katolik Kilisesi'nin, 1960'larda Latin Amerika’daki radikal hareketleri besleyen Kurtuluş Teolojisi gibi kanatları da eski etkisini büyük ölçüde yitirmiş durumdaydı. Peronizm’e sempati duyan ve öncekilere göre ilerici bir söylemi benimseyen Papa Francis’in Latin Amerika’dan seçilen ilk Papa olması biraz da kilisenin gerilemesine bir takoz koymak içindi. 

Geride bıraktığı miras

Papa Francis döneminde Katolik Kilisesi'nde kadınların konumunda büyük bir değişiklik yaşanmasa da Papa, kadınları üst düzey görevlere atamaktan çekinmedi. Ancak, kadınların Katolikliğin ataerkil teolojik özünü değiştiremeyeceği konusunda kendinden önceki papalarla hemfikirdi; yani kadınların rahip olamayacağı kesindi. 

• Öte yandan, 2013’te yapılan Uluslararası Katolik Kadınlar Anketi, kadınların %84’ünün Kilise reformunu desteklediğini, üçte ikisinin kadınların rahip olarak atanabileceğini düşündüğünü ve %78’inin de kadınların ayinlerde vaaz vermesini istediğini ortaya koyuyordu.

Kilise içinde ciddi bir sorun hâline gelen LGBTQ+'lar konusunda önemli bir adım atan Papa Francis, eşcinsel çiftler için medeni birlikteliklere onay verdi. Ancak eşcinselleri dışlamayı reddederken, bir yandan da psikiyatristlerle "yapılabileceklerin" altını çizerek çelişkili bir tutum sergiledi.

Çocuklara yönelik cinsel istismar vakaları, Kilise tarafından ilk kez Papa Francis döneminde—yetersiz de olsa—ele alındı; Papa, bu tür olayların üstünü örtmek yerine papalık gizliliğini kaldırdı, bir ihbar sistemi kurdu ve bazı din adamlarını da görevlerinden azletti.

Gazze konusunda oldukça örtük bir dil kullanan Papa Francis, İsrail apartheid’inden söz etmeden yalnızca “barış” çağrısında bulundu. Ama silah ambargosu ya da boykot çağrısı yapmadı; meseleye insani açıdan yaklaşarak adaletsizliğin kaynağına değinmeden sadece insanların yaşadığı acılara dikkat çekmekle yetindi.

Papa Francis’in belki de en çok öne çıktığı alan iklim krizi oldu. Ona göre ekolojik kriz ve iklim felaketleri yalnızca bireysel davranışların değil, aynı zamanda mevcut üretim ve tüketim kalıplarının da bir sonucuydu. 2015’te çevresel krizi "ahlaki ve manevi bir kriz" olarak gördüğünü ilan etti; bu da geleneksel muhafazakarları ve sermaye temsilcilerini rahatsız etti. Tüketim ve üretim kalıplarıyla kastettiği ise açıkça "yapısal olarak çarpık bir ticaret ve mülkiyet ilişkileri sistemi"ydi. 

Hatta bir adım daha atarak ekolojik yıkımı yoksulların çektiği acıyla ilişkilendirdi ve iklim adaletiyle sosyal adalet arasında kopmaz bir bağ olduğunu vurguladı.

Ve şimdiyse, 1274 yılından kalma bir fermana göre, Aziz Petrus Meydanı’nda “Habemus Papam” (“Bir papamız var”) denene kadar yaklaşık 250 kardinalin 138’inin (80 yaşını geçenler oy kullanamıyor) Sistine Şapeli’nde tecrit edilerek yeni papayı seçme süreci var.