Avrupa'nın en uzun süre hapiste tutulan siyasi tutuklularından biri, 25 Temmuz günü sabahın erken saatlerinde, hem kendi kişisel tarihinde hem de Fransız hukuk tarihinde derin yaralar bırakarak tahliye edildi. Georges Ibrahim Abdallah, Fransa'da 41 yıldır tutulduğu hapishaneden önce Paris'e, oradan da memleketi Lübnan'a sınır dışı edildi.1984'te sahte kimlik belgesi bulundurmaktan tutuklanan, 1987'de "taksirle adam öldürmeye iştirak" suçundan ömür boyu hapis cezasına çarptırılan ve 1999'dan bu yana serbest bırakılma hakkı bulunmasına rağmen ancak 12. tahliye talebinin ardından serbest bırakılan Abdallah, 1982 yılında düzenlenen iki suikasta katıldığı iddiasıyla tutuklanmıştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mahkeme boyunca ABD Büyükelçiliği Askerî Ataşesi Charles Ray'i ve Paris'te görevli İsrail gizli servisi Mossad üyesi Yacov Barsimantov'u öldürdüğünü reddetse de eylemlerin arkasındaki komünist direniş grubu Lübnan Devrimci Silahlı Fraksiyonları'na (FARL) desteğini ifade etmiş; "Ben bir savaşçıyım, suçlu değil" sözüyle tarihe geçmişti.</li></ul>Abdallah'ın tutuklandığı yıl İsrail, Filistin Kurtuluş Örgütü'nü (FKÖ) yok etmek ve Filistin direnişinin lideri Yaser Arafat'ı öldürmek veya yakalamak amacıyla Reagan yönetiminin onayıyla Lübnan'a saldırmıştı. FARL'ın gözünde Paris'te işlenen iki suikast, askerî bir saldırıya karşı silahlı bir direniş eylemiydi. Abdullah, Şubat 1987'de Ağır Ceza Mahkemesi'ndeki duruşması sırasında şöyle demişti:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Halk, bana sizin bana atfettiğiniz bu anti-emperyalist eylemlere katılma onurunu vermediyse de en azından mahkemeniz tarafından suçlanma ve onların meşruiyetini cellatların cezai meşruiyetine karşı savunma onuruna sahibim.”</blockquote>41 yıl geçirdiği hücresindeki son günlerinde çektirdiği fotoğrafta halen duvarda bir Che Guevera bayrağı, etrafında gazete ve kitaplardan oluşan yığınlar görülüyordu. Bir hafta önce kendisini ziyarete gelen AFP milletvekiline “Kırk yıl uzun süre, ama bir mücadele dinamiği olduğunda bunu hissetmiyorsunuz” demişti.Beyrut'a ayak bastıktan sonra yaptığı açıklamada ilk sözleri de “Direniş bu topraklarda kök salmıştır, sökülemez”&nbsp;oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kaynayan Ortadoğu</h2>Georges Ibrahim Abdallah, 1951 yılında Lübnan’da Hıristiyan Maruni bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmişti. Eğitimini tamamladıktan sonra 1972’de Bekaa’da öğretmenliğe atandı ve 1979’a kadar burada kaldı. Siyasi faaliyetine ise Suriye Ulusal Toplumsal Partisi'nde başladı. Filistin davasına angaje olarak George Habaş’ın Filistin Halk Kurtuluş Cephesi’ne katıldı. 1976’da Lübnan’da ABD Elçisi Francis Meloy’un öldürülmesinde rolü olduğundan kuşkulanıldı.Ardından Güney Lübnan'daki gerilla hareketine katıldı. 1978’de İsrail’in Güney Lübnan’ı işgali sırasında yaralandı. FHKC’nin feshinden sonra, kendini Marksist, komünist, Suriye yanlısı, anti-emperyalist ve İsrail karşıtı olarak takdim eden Lübnan Devrinci Silahlı Fraksiyonu’na (FARL) katıldı ve bu örgütün bir üyesinin ifadesiyle “düşmanı neredeyse orayı vurmayı” hedefleyerek Avrupa’da da eylem yapma hedefiyle Fransa’ya geldi. Örgüt, Fransa’da Action Direct, İtalya’daki Kızıl Tugaylar ve Alman Kızıl Ordusu (RAF) ile bağlantı kurdu.1982 yılında FARL, Paris'teki Amerikan askerî ataşesi Yarbay Charles R. Ray'in ve İsrail büyükelçiliğinde ikinci danışman olan Yacov Barsimantov'un suikastını üstlendi. Barsimantov'un suikastı, Paris'teki ofisinin makineli tüfekle taranmasından üç gün sonra düzenlendi. Bunları başka eylemler izledi.24 Ekim 1984’de Abdallah, Lyon’da tutuklandı. Kendisini izleyen Mossad ajanlarına karşı koruma talep etmek için bir karakola gittiğinde, pasaportlarının sahte olduğu gerekçesiyle tutuklandı. Daha sonra "patlayıcı ve silah bulundurmak" ve "örgüte üye olmak" suçlamalarıyla yargılandı. Aynı kentte 10 Temmuz 1986’da mahkum edildi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bitmeyen mahkumiyet</h2>14 Ağustos 1885 tarihli Bérenger Yasası'ndan bu yana Fransız hukuku, asgari cezanın sonunda veya müebbet hapis cezası durumunda 15 yıllık hapis cezasının ardından "şartlı tahliye" şeklinde ceza indirimi imkanı sağlamıştı.&nbsp;1984 yılında kendisine herhangi bir asgari ceza verilmeden hapse atılan Georges Ibrahim Abdallah, 1999 yılından beri şartlı tahliye hakkına sahipti. O tarihten bu yana, 11 şartlı tahliye talebi reddedilmiş ve bu durum, "adli taciz" olarak nitelenebilecek bir seviyeye ulaşmıştı.&nbsp;Kasım 2003'te, Pau Mahkemesi'nin bölgesel şartlı tahliye yetkilisi, Georges Ibrahim Abdallah'a şartlı tahliye hakkı vermişti. Savcılık, kararı temyize götürmüş ve bozulmasını sağlamıştı. Bu durumun tekrarlanmasını önlemek için hükümet, mevzuatı değiştirmekten de çekinmedi. 23 Ocak 2006 tarihli Terörle Mücadele Yasası, "Paris Ceza Hâkimi'nin, Paris Ceza Mahkemesi'nin ve Paris Ceza Dairesi'nin münhasır yargı yetkisi" konusunda karar verdi.&nbsp;Georges Ibrahim Abdallah’ın serbest bırakılması için çeşitli gösteriler düzenlenirken onun yalnızca emperyalizm ve siyonizme karşı mücadelenin bir sembolü değil, aynı zamanda siyasi bir mahkum olarak görüldüğü de giderek daha geniş çevrelerce kabul edildi. Nitekim Şubat 2012’de Lübnan Başbakanı Necip Mikati, Paris’e yaptığı resmî ziyarette Abdallah’ı “siyasi mahkum” olarak tanımlamış ve serbest bırakılması çağrısında bulunmuştu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu arada Fransa’da bazı belediyeler, kendisini "fahri hemşeri" olarak kabul ettiler. Fransız hükümetleri ise hukukla Atlantik İttifakı arasındaki çatışmada Sam Amca'yı tercih etti.</li></ul>2013’te Abdallah’ın serbest bırakılması için karar verilmişti. Ancak ABD elçisi kararı kınamış, savcılık itiraz etmiş ve ABD baskısıyla İçişleri Bakanı, sınır dışı etme kararını uygulamayı reddedince Georges Ibrahim Abdallah hukuken serbest, fiilen hücresinde&nbsp;kalmıştı. Tahliye taleplerine karşı hukuk dışı uygulamalarla yanıt verilmesinden usanan Abdallah, 2016’da avukatından bu talepleri durdurmasını istemiştiSon olarak Ceza Mahkemesi, 15 Kasım 2024'te "Fransız topraklarını terk etmesi ve orada tekrar görünmemesi" koşuluyla 6 Aralık 2024'ten itibaren şartlı tahliyesine karar verdi. Lübnan, Georges Abdallah'ın topraklarına geri gönderilmesi konusunda diplomatik kanallar aracılığıyla taahhütte bulundu.&nbsp;Abdallah'ın avukatına göre bu "hukuki ve siyasi bir zafer." Terörle mücadele savcılığı itiraz etse de 17 Temmuz 2025'te Paris Temyiz Mahkemesi, 25'inde Lübnan'a derhal sınır dışı edilmesiyle birlikte serbest bırakılmasına karar verdi."Geçmiş bir dönemin kahramanı" olarak nitelense de Filistin’deki soykırımın sürdüğü bu günlerde ayakta kalanların olduğunu bilmek de moral bir güç verebilir.

Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

Türkiye'yi yakala, dünyayı anla.

Spektrum

Sabahın ilk saatlerinde bulunduğu hapishaneden Paris’e ve oradan memleketi Lübnan’a sınır dışı edilen Georges Ibrahim Abdallah, Fransız hukuk tarihine derin bir yara bırakarak 41 yıl sonra özgürlüğüne kavuştu. "Geçmiş bir dönemin kahramanı" olarak nitelense de Filistin’deki soykırımın sürdüğü bu günlerde ayakta kalanların olduğunu bilmek de moral bir güç verebilir.

41 yıl sonra gelen özgürlük: Georges Ibrahim Abdallah'ın hikayesi

Portekiz’de 18 Mayıs’ta yapılan erken seçim, siyasi tablonun radikal biçimde değişmesine sahne oldu. Seçim sonuçları, yaklaşık 50 yıllık demokratik ve toplumsal ilerlemenin sonunu getirebilecek tarihî bir anayasa değişikliğinin önünü açtı. 1976’dan bu yana ilk kez Sosyal Demokrat Parti, Chega ve Liberal Girişim’den (IL) oluşan sağcı çoğunluk, merkez partiler arasındaki geleneksel mutabakata ihtiyaç duymadan Anayasa’yı değiştirme yetkisini elinde bulunduruyor.Sol partiler&nbsp;ise toplamda tarihlerinin en düşük oy oranına geriledi. Aralarından yalnızca Yeşiller bir miktar artış kaydederken geçmişte toplam oyları %15’e kadar çıkan radikal soldaki Sol Blok ile Komünist Parti'nin oy oranı %5’e kadar düştü.Öte yandan: Neofaşizm çizgisindeki Chega, oyunu %18’den %23’e çıkararak hem oy oranı hem de sandalye sayısı bakımından ülkenin ikinci partisi konumuna yükseldi. Böylece Sosyalist Parti, yaklaşık 50 yıl sonra ilk kez üçüncü parti durumuna düştü.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Democratic_Alliance_(Portugal,_2024)" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Demokratik İttifak</a>&nbsp;(AD), daha güçlü bir yetkiyle yeniden seçildi; oyların %31,8’ini alarak 91 sandalye kazandı. Ancak tek başına çoğunluğu sağlayamadığı için önünde iki seçenek bulunuyor: Sosyalist Parti veya Chega ile koalisyon hükümeti kurmak ya da yeni bir azınlık hükümeti oluşturmak.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Chega_(political_party)" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Chega</a> (CH), 2024 seçimlerindeki başarısını artırarak 60 sandalye ile Parlamento'daki ikinci büyük parti oldu; demokrasi tarihinde ilk kez ne Sosyalist Parti ne de Sosyal Demokrat Parti iki büyük partiden biri olabildi.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Socialist_Party_(Portugal)" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Sosyalist Parti</a>, demokrasi tarihinde ilk kez üçüncü oldu. Oyların sadece %22,8'ini ve 58 sandalyeyi alarak partinin 52 yıllık tarihindeki en kötü sonuçlardan birini elde etti.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sol <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Left_Bloc_(Portugal)" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Blok</a> (BE) oyların %2'sini ve bir sandalye aldı. Bu, partinin en kötü performansıydı. <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Portuguese_Communist_Party" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Portekiz Komünist Partisi</a> ve <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Ecologist_Party_%22The_Greens%22" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ekolojist Parti "Yeşiller"</a>den oluşan <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Unitary_Democratic_Coalition" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Demokratik&nbsp;Birlik&nbsp;Koalisyon</a> (CDU), oyların %2,9'unu aldı.</li></ul>Portekiz demokrasisi 1974’te yeniden kurulduğundan bu yana ilk kez, en büyük iki parti birlikte Parlamento’daki koltukların üçte ikisinden azını elde etti. Ancak sağ eğilimli partiler birleşerek Parlamento’daki koltukların üçte ikisini kazandı. Anayasa değişikliği yapmak ve <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Constitutional_Court_(Portugal)" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Anayasa Mahkemesi</a> dahil kamu kurumlarına atama yapmak için üçte iki çoğunluk gerekiyor.Seçim sonuçları, Washington liderliğinde yürütülen savaş politikalarının Avrupa siyasetinde belirleyici rol oynadığının da işareti olarak görülüyor. Seçim kampanyalarına göçün yanı sıra militarist söylemler de damga vurdu. Partilerin büyük çoğunluğu, NATO’ya sadakat, askerî harcamaların artırılması ve silahlanmanın tırmandırılması konularında ortak bir çizgide buluştu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Güven oyu talep eden azınlık hükümeti</h2>Bir yıldan kısa süredir iktidarda olan Sosyal Demokrat Parti (PSD) liderliğindeki iki partili ittifak, 230 sandalyeli yasama organında yalnızca 80 sandalyeye sahip. Hükümet, Başbakan Luís Montenegro’nun&nbsp;merkezinde olduğu giderek derinleşen siyasi krizin ortasında, kendi geleceğiyle ilgili “belirsizliği gidermek” amacıyla güven oyu talep etti. Tartışmalar, Montenegro’nun şirketinin ticari işlemlerinde olası çıkar çatışmaları üzerine yoğunlaşırken muhalefet milletvekillerinin büyük çoğunluğu, buna karşı oy kullanacaklarını önceden bildirdi.Montenegro, güven oyu alamayarak istifa etti. Böylece Portekiz normal şartlarda Ocak 2028’de seçime gidecekken üç yılda üçüncü kez&nbsp;genel seçimlere gitmek zorunda kaldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kahverengi dalga</h2>Bugün Portekiz, toplumsal yapıda ve işçi sınıfının profilinde derin bir dönüşüm yaşıyor. Yabancı çalışan sayısı son birkaç yılda on katına çıkarak toplam çalışan nüfusun yaklaşık üçte birine ulaştı. Bu yeni işçi sınıfının önemli bir bölümü ise Portekizce konuşulan ülkelerden gelmiyor.Bu bağlamda, kabul ve düzenleme hizmetlerindeki yetersizlik ile barınma, kamu hizmetleri ve dil erişimi konularında ayrılan kaynakların eksikliği, aşırı sağın söylemini güçlendirdi. Hükümetin yeni yasa tasarısını meşrulaştırmak için bu söylemi kullanması ve Sosyalist Parti’nin bu konuda geri adım atması da duruma meşruiyet kazandırdı. Ayrıca, bazı medya kuruluşlarının sansasyonel yayınları ve özellikle sosyal medyada kitlelerin manipüle edilmesi de söylemin yayılmasına zemin hazırladı. Sonuç olarak aşırı sağ, konut ve sağlık gibi temel sorunların sorumlusu olarak göçü gösterme konusunda başarılı oldu.Başbakan’ın bizzat kendisinin yarattığı bu kriz ortamında sağ,&nbsp;göç sorununu tartışmaların merkezine yerleştirmeyi başardı. Bu durum da yabancı düşmanı söylemin öne çıkarak oy kazanmasına zemin hazırladı. Göçmenler, spekülasyonların tetiklediği konut krizinin ve özel çıkarların saldırıları altında yeterince finanse edilmeyen sağlık, eğitim ve kamu hizmetleri sorunlarının günah keçisi hâline getirildi. Üstelik, Sosyalist Parti’yi sağa kaydıran bir kültür savaşının da odağına oturdular.Böylece aşırı sağ, solun geleneksel kaleleri olarak görülen güney bölgelerinin büyük bir bölümünü ele geçirdi ve önceki seçimlerde sola oy veren seçmenlerin desteğini de alarak nüfuzunu artırdı. Chega, göçmen karşıtı politikalarıyla oy tabanını harekete geçirmeyi başararak en çok desteği kırsal kesimler ile eski sanayi bölgelerinde topladı.Kesin olan bir şey var ki Chega artık iktidar yarışının içinde. Bu durum, hem partinin yıllardır tartışma ve ifade özgürlüğünü kısıtlama stratejisi izlediği parlamentoda hem de toplumda demokrasinin zayıflamasına; ırkçı, maço, transfobik, homofobik ve genel olarak faşist şiddetin ciddiyetle ele alınmamasına yol açacak gibi görünüyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Koalisyon mu azınlık hükümeti mi?</h2>Yeni parlamento yapılanmasında üç büyük partinin hiçbiri küçük partilerle çoğunluk oluşturamıyor. Ancak Sosyalist Parti’nin sağındaki partiler, ilk kez Anayasa’da değişiklik yapmak için gereken üçte ikilik oranı aşmayı başardı. Bu durum, mevcut siyasi ortamda büyük önem taşıyor.&nbsp;Sağdaki Sosyal Demokrat Parti’nin sicili göz önüne alındığında ister Avrupa Birliği, Merkez Bankası ve IMF’nin dayattığı kemer sıkma planları kapsamındaki emekli maaşlarına yönelik saldırılar, ister seçim yasasının revize edilmesi önerileri, isterse grev hakkıyla ilgili son açıklamalar olsun; anayasal sistemde geriye dönük bir değişiklik yapılması gerçek bir risk olarak ortaya çıkıyor.

Portekiz'de 18 Mayıs'ta yapılan erken genel seçimlerin ardından kesinleşen resmî sonuçlara göre aşırı sağcı Chega partisi, ülkenin tarihinde ilk kez ikinci büyük parti olarak ana muhalefet konumuna geldi. Sağ eğilimli partiler birleşerek Parlamento’daki koltukların üçte ikisini kazandı ve Anayasa değişikliği yapmak için gereken çoğunluğa ulaştı.

Aşırı sağ ana muhalefette: Portekiz seçimlerini nasıl okumalı?

8 Ekim 1969'da, Uruguay'ın küçük kasabalarından&nbsp;Pando, yas kıyafetlerinin içinde bir cenaze alayına katılan bir gerilla grubunun eylemiyle karıştı. Polis karakolunu, belediye binasını ve telefon santralini ele geçiren grup birkaç bankayı soyduktan sonra güvenlik güçleriyle karşı karşıya geldi. Çatışmada beş kişi hayatını kaybetti.&nbsp;O gün o eyleme imza atan Ulusal Kurtuluş Hareketi-Tupamaros'un (MLN-T) liderlerinden José Mujica, nam-ı diğer "El Pepe", hapishanede ağır işkenceler altında yaşadığı yıllardan Uruguay'ın devlet başkanlığına, oradan krizantem çiftçiliği yaparak geçirdiği sade emeklilik yıllarına uzanan 89 yıllık bir yaşamın sonunda kansere yenik düştü.Pepe Mujica, Güney Afrika’da ırkçılığı karşı mücadelenin simgesi olan Nelson Mandela, Brezilya’da Lula’dan sonra başkan olan Dilma Rousseff gibi gerilla geçmişinden siyasetin tepesine giden uzun yoldan geçen ender insanlardan biriydi.Tupamaros gerillaları, 60'lı yıllarda Küba devriminin etkisiyle geleneksel soldan ayrılan Arjantin'deki ERP ve Şili'deki MIR gibi radikal bir sol akım olarak ortaya çıkmış; yüzlerce kilometrelik tarım yürüyüşlerinden işkencecileri ifşa kampanyalarına ve yüksek profilli diplomatların kaçırılmasına genellikle kan dökmekten uzak duran eylemleriyle halkın sempatisini kazanmıştı. 1968'de işçi ve öğrenci hareketlerindeki radikalleşme üzerine ilan edilen olağanüstü hâl döneminde grup, el konulan ürünleri yoksul halka dağıtma gibi eylemlere de imza atmıştı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Amerikan emperyalizminin karşısında duran MLN-T, 1973'te ABD'nin Latin Amerika'ya dayattığı Condor planıyla başlayan insan avının da hedefleri arasına girmişti. O dönemde ülkede yalnızca Tupamaros'tan 3 bini aşkın insan tutuklanmış; bunların üçte biri öldürülmüştü.</li></ul>1971'de Uruguay'ın İngiltere Büyükelçisi Geoffrey Jackson'ın kaçırılması sonrası iyice yükselen gerilim döneminde Mujica da tutuklanmış, ancak 12 Yıllık Gece (La noche de 12 años)&nbsp;filminde de anlatılan büyük firarda, 106 Tupamaros gerillasıyla birlikte hapishaneden kaçmıştı. Onunla birlikte kaçanlardan bazıları da yeniden yakalanmış ve 12 yıl boyunca sürecek ağır işkenceler altında hapishanede kalmışlardı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aralarından Mauricio Rosencof ve Eluterio Fernandez Huidobro, 1985'e kadar süren bu dönemde birçoğunu akıl sağlığını yitirme noktasına getiren işkenceleri Duvardaki Sarmaşık Gibi&nbsp;adlı kitapta anlatmıştı.</li></ul>2009’da Uruguay Devlet Başkanı olacak Pepe Mujica, böylesi sert bir geçmişten geliyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gerillalıktan başkanlığa giden yol</h2>Mujica, 1985 yılında tahliye edildikten 4 yıl sonra yoldaşlarıyla birlikte Halk Katılım Hareketi'ni (MPP) kurmuş; kendisini ilerici, anti emperyalist, ırkçılık karşıtı olarak tanımlayan ve Sosyalistler, Komünistler, Troçkistler, Hıristiyan Demokratlar'dan oluşan Franta Amplio’ya (Geniş Cephe) katılmışlardı.2005 yılında Geniş Cephe, Ulusal Parti ve Colorado Partisi'nin geleneksel iki partili sistemini delerek Tabaré Vázquez'i başkan yapmıştı. 2010'da ise Mujica'nın başkan olmasıyla daha da ilerici adımlar atılmaya başlandı. Bu dönemde kürtaj ve eşcinsel evlilikler yasallaştırıldı; Uruguay, dünyada esrarın devlet denetimi altında satılabildiği ve tüketilebildiği ilk ülke oldu. Öte yandan "esrar turizmi"ne karşı ise tavizsiz bir tutum izlendi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Mujica, bu dönemde eşcinsel evlilikler konusunda esprili bir şekilde&nbsp;“Bunun modern dönemin eseri olduğunu söylüyorlar ama aslında hepimizden daha eski”&nbsp;diyordu.&nbsp;</li></ul>Mujica döneminde 3,5 milyonluk Uruguay, 21. yüzyılın ilk on yılında Latin Amerika'da esen rüzgara paralel olarak dış politikada da aktif bir rol oynadı. Kıtanın diğer ülkelerindeki çeşitli çalkantılara rağmen Geniş Cephe, içerideki istikrarını korudu.&nbsp;Mujica, diğer ilerici rejimlerdeki sapmaları, birçok liderin kendilerini iktidara getiren hareketlerden ve toplumsal tabanlarından kopmasına bağlıyordu. Bu nedenle Chavizm’den kopuş olarak değerlendirdiği Maduro’yu, Nikaragua’daki Danile Ortega’yı ve kenara çekilmesini bilmediği için Bolivya’daki Evo Morales’i eleştirmişti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yoksul başkan</h2>Mujica’yı siyasetin yanı sıra, hatta belki ondan da çok hatırlanmaya değer kılan, yolsuzluklarla anılan siyasetçilerin at koşturduğu bir dünyada, gündelik hayatını alabildiğine bir sadelikle sürdürmesiydi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Başkanlık döneminde bile eşiyle birlikte başkent yakınlarındaki bir çiftlikte yaşamış; maaşının yüzde 90'ının sosyal çalışmalara, yüzde 5’ini ise mensup olduğu siyasi harekete ayırmıştı. Tarlasını traktörüyle kendisi sürmüş ve ürünü de kendi satmıştı.</li></ul>El Pepe, sade yaşamının yanı sıra konuşmasındaki yalınlık, yolsuzluk ve israfa karşı mücadelesi, siyasi liderlerle ve halkla kurduğu iletişimle de tüm dünyanın ilgisine mazhar olmuştu. Hoşgörüsü ve mutabakat arayışı, siyasi muarızları nezdinde bile saygınlık kazanmasına neden olmuştu. “Düşündüğün gibi yaşamak” ilkesini savunan Pepe Mujica, herhalde 21. yüzyılda bunu söyleyebilecek ender insanlardan biriydi.Elbette eski yoldaşlarından bazıları, eskiden eleştirdiği sistemin içinde sıkıştığını da iddia ettiler. O ise 2007’de gerilla geçmişini reddetmeden “Yetersiz bir yetenekle silaha sarıldığım ve böylece Uruguay’ı diktatörlükten kurtaramadığım için derin pişmanlık duyuyorum” dedi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2019 yılında feministleri pek de hoşnut etmeyecek açıklamalarda bulundu. Ataerkilliği kınamakla birlikte feminizmin sınıf mücadelesinde yer alamayacağını söylemesinin ardından&nbsp;“Kadın her &nbsp;zaman annedir” diye de ekledi.</li></ul>Ayrıca:&nbsp;Uruguay’daki askerî diktatörlük döneminde rejimin işlediği suçlarla ilişkili olarak Geniş Cephe’den farklı bir tutum alarak “Yaşlı insanların hapiste olması için savaşmadım”&nbsp;da diyecekti.&nbsp;Son yazılarından birinde ise belki de vasiyetinden bir parça sunuyordu:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Benim jenerasyonum safça bir hata yaptı. Toplumsal değişimin yalnızca toplumdaki üretim ve dağıtım biçimlerine meydan okuma meselesi olduğuna inanıyorduk. Kültürün muazzam rolünü anlamadık. Kapitalizm bir kültürdür ve biz kapitalizme farklı bir kültürle karşılık vermeli ve ona direnmeliyiz. Bunu başka bir şekilde ifade etmenin bir yolu: Dayanışma kültürü ile bencillik kültürü arasında bir mücadele içindeyiz.”</blockquote>

Ulusal Kurtuluş Hareketi-Tupamaros'un liderlerinden José Mujica, nam-ı diğer "El Pepe", hapishanede ağır işkenceler altında yaşadığı yıllardan Uruguay'ın devlet başkanlığına, oradan krizantem çiftçiliği yaparak geçirdiği sade emeklilik yıllarına uzanan 89 yıllık bir yaşamın sonunda kansere yenik düştü.

Dünyanın en fakir başkanı: José 'Pepe' Mujica'nın ardından

Hindistan ile Pakistan arasında 22 Nisan'dan bu yana yükselen gerilim, ABD'nin Cumartesi günü duyurduğu ateşkesin ardından ki taraftan da gelen ihlal iddialarına rağmen bir nebze olsun yatışıyor gibi görünüyor. Pazartesi günü her iki ülkede de borsada yükseliş görüldü, havaalanları yeniden açıldı. Hindistan ve Pakistan askerî yetkilileri kamuoyuna açık olmasa da temaslarda bulundular.&nbsp;Öte yandan iki ülke arasındaki çekişmenin tamamen sona ereceğine dair bir emare şimdiye kadar görülmedi. Özellikle de Keşmir'in kontrolü, tartışmalı bir mesele olarak kalmaya devam edecek ve çatışmalar sona erse de gerilimi yükseltmeye devam edecek.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Neler oldu?</h2>22 Nisan’da Keşmir’de 26 turistin hayatını kaybettiği terör saldırısının ardından Hindistan, baş düşmanı Pakistan’a yönelik suçlamalarda bulundu. Yeni Delhi, saldırıya dair doğrudan bir kanıt sunmadan ithamlarını dile getirirken, Başbakan Narendra Modi, 24 Nisan’da isim vermeden "şiddetli bir misilleme" yapılacağını ve "teröristlerin kalelerinin yerle bir edileceğini" açıkladı.Saldırının hemen ardından Hindistan ordusu Keşmir’de geniş çaplı bir operasyon başlattı; yüzlerce kişi tutuklandı. Yeni Delhi ayrıca, Pakistan’ın tarım açısından hayati öneme sahip topraklarını besleyen İndus Nehri’nin suyunu kesme tehdidinde bulundu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1960 yılında imzalanan ve "İndus Suları Anlaşması" olarak bilinen mutabakat, nehir sisteminin iki ülke arasında nasıl paylaşılacağını düzenlemişti. Daha önce iki ülke arasında yaşanan savaşlarda bu suların bir tehdit aracı olarak kullanılması gündeme gelmemişti.</li></ul>Pakistan, terör saldırısıyla bağlantısının olmadığını belirtirken Hindistan, 8 Mayıs’ta "askerî hedefler" olduğunu öne sürerek sivillerin de etkilendiği saldırılar düzenledi; uluslararası kuruluşların da dahil olduğu 8 binden fazla X hesabını engelledi. Bunun üzerine Pakistan, Keşmir’deki havaalanı, askerî üsler, füze deposu gibi hedeflere saldırdı ve İsrail yapımı 77 adet İHA düşürdüğünü iddia etti.<h2 data-end="451" data-start="121" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İki nükleer güç karşı karşıya</h2>Nükleer silahlara sahip iki ezeli düşman ülkenin (1998’de her ikisi de nükleer devlet hâline geldi) çatışmasının nereye varacağına dair tartışmalar yalnız bu iki ülkeyi ilgilendirmiyor. Keşmir, her iki ülkenin de bağımsızlığına kavuştuğu 1947’den beri “çözümsüz” bir alan olarak varlığını sürdürüyor.Ancak bu kez, özellikle ABD ile Çin arasındaki rekabetin dünya politikasını şekillendirmeye başladığı bir dönemde, Çin’in gücünü sınırlayan bir ülke olarak ABD’nin müttefiki görülen Hindistan ile, her ne kadar ABD ile ilişkilerini sürdürse de Pekin’le ekonomik ve siyasal ilişkiler geliştiren Pakistan arasındaki gerilimin uluslararası bir mahiyeti de bulunuyor.&nbsp;Bu sırada, Keşmir çatışması, Pakistan ile Hindistan arasında bir paylaşım savaşı olarak görülürken Keşmir halkının iradesi ise iki devlet tarafından da hiçe sayılıyor. İngiliz emperyalizminin altı kıtayı sömürgeci bir mantıkla bölmesinin ürünü olarak Keşmir, bir yandan mezhepsel bir bölünme bir yandan da çözülmemiş bir ulusal sorun olarak varlığını sürdürüyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Pakistan’da ordu ve radikal İslamcılar</h2>Pakistan’ın, 1978’den itibaren Afganistan’daki radikal dinci grupları ABD emperyalizminin çıkarları doğrultusunda desteklediği geniş çevrelerce kabul edilen bir gerçek. Ancak 2022’de Başbakan İmran Han’ın güvenoyunu kaybederek görevden ayrılmasının ardından, ülkenin askerî yapısı ile bu gruplar arasındaki geleneksel bağların zayıfladığı gözlemleniyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="497" data-start="176" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Taliban’ın Afganistan’da yeniden iktidara gelmesinin ardından, Pakistan’da radikal grupların devlet kurumlarına yönelik saldırılarında belirgin bir artış yaşandı. Afgan Talibanı'nın, Pakistan Talibanı’nın iktidarı ele geçirmesine örtülü destek verdiği yönündeki iddialar da bu tabloyu daha karmaşık hâle getiriyor.</li></ul>2024 yılında Pakistan son on yılın en şiddetli saldırılarından birini yaşadı. Radikaller, özellikle Pahtunhva eyaletindeki birçok bölgenin kontrolünü ele geçirdi. Tahrik-i Taliban Pakistan adlı örgüt, sık sık ülkenin silahlı kuvvetlerine yönelik saldırılar düzenliyor. Keşmir’de ise Pakistan’daki radikal gruplardan birinin turist katliamına imza atmış olabileceği yönündeki tahminler ağırlık kazanıyor.Pakistan ise Keşmir’i tarihsel olarak kendi toprağı olarak görmekte ve bu iddiasını bölge halkının ezici çoğunluğunun Müslüman olmasına dayandırmaktadır. Bu yaklaşım, İslamabad’ın uzun süredir benimsediği resmî devlet politikasıdır.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Keşmir sorunu</h2>Chandrashekhar Dasgupta, Keşmir'de Savaş ve Diplomasi: 1947-1948 adlı kitabında Keşmir’i şöyle tanımlıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Keşmir’in merkezindeki Srinagar şehrini çevreleyen vadide, hem Müslüman çoğunluk hem de Hindu azınlık tarafından konuşulan Keşmirce hâkim dildi. Bölgenin güneyinde ise, Jammu eyaleti yer alıyordu; burada da Dogri dili konuşuluyor, batıda çoğunlukla Müslümanlar, doğuda ise Hindular yaşıyordu.&nbsp;Kuzeydoğudaki yüksek rakımlı bir bölge olan Ladakh, komşu Tibet ile güçlü dinî ve dilsel yakınlıkları olan Budistler tarafından meskun edilmişti. Ladakh'ın batısındaki Baltistan, benzer bir etnik gruptan, ancak çoğunlukla Şii Müslüman inancına sahip bir halk tarafından işgal edilmişti. Daha kuzeyde, seyrek nüfuslu Gilgit vadileri, şaşırtıcı çeşitlilikte yerel kültürlere ve lehçelere ev sahipliği yapıyordu. Son olarak, eyaletin batısında, Pakistan ile etnik ve dilsel bağları paylaşan bir toprak şeridi uzanıyordu. Bu alanların nüfusu, özellikle Mirpur'da önemli Hindu ve Sih azınlıklarla birlikte, çoğunlukla Müslümandı."&nbsp;</blockquote>Bu dağınık, çoğunluğu Müslüman olan topraklarda tek birleştirici unsur, Hindu bir hükümdardan başkası değildi.İki ülke bağımsızlığını kazandığında Keşmir ikisine de ait değildi. Devletlerin iddialarının ötesinde Keşmir halkı bölünmemiş bir siyasal ve tarihî bir varlık olarak kendi geleceğini belirleme hakkına sahip olamadı. Her iki devlet de halkın taleplerine kulak vermek yerine kendi çözümlerini dayattılar.&nbsp;İngiliz emperyalizmi ayrılırken Keşmir’in prensi ilk başta değilse de kısa süre sonra Hindistan’a bağlanmayı kabul etti. 1947’deki çatışmadan sonra dönemin Hindistan Başbakanı Cevahirlal Nehru'nun Birleşmiş Milletler'e (BM) başvurması üzerine BM, 13 Ağustos 1948'de Pakistan ve Hindistan'dan askerlerini çekmelerini ve ardından kendi kaderlerini tayin hakkı için referandum düzenlemelerini istedi. Pakistan'ın işgal ettiği topraklardan çekilmeyi reddetmesi üzerine Hindistan da askerlerini orada tuttu ve referandum hiçbir zaman yapılamadı.Keşmir için çatışmalarda 1947’den bu yana 40-70 bin kişinin öldüğünü belirtilmekte.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Keşmir savaşları</h2>Ekim 1947’de, Pakistan’daki Peştun kabilelerinden oluşan 2.000 kişilik bir grup, Cammu ve Keşmir’e girdi. Bu olayın ardından Hindu ve Sihlerden oluşan gruplar, Müslüman köylere saldırılar düzenledi. Bu gelişmeler üzerine, Keşmir Prensi Hindistan’a bağlanma kararı aldı. Nihayetinde bölge, Hindistan federasyon devletine bağlı Cammu ve Keşmir ile Pakistan’a bağlı Azad Cammu ve Keşmir olarak ikiye ayrıldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="345" data-start="97" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1951’de Çin’in Tibet’i ilhak etmesiyle bölgede stratejik gücünü artırmasının ardından, 1962’deki Çin-Hindistan savaşı sonucunda Çin, Keşmir’in bir kısmını işgal etti. Ardından Pakistan, kontrolündeki bölgenin bir kısmını Çin’e devretme kararı aldı.</li></ul>Keşmir’in bu parçalı hâli 1965’teki ikinci Hindistan-Pakistan savaşına yol açtı.&nbsp;2014 yılında Hindistan’da BJP’nin iktidara gelmesinin ardından, Keşmir’in anayasal özerkliği kaldırıldı. Bu gelişme, bölgede geniş çaplı protestolara yol açtı. Anayasa'daki iptal edilen madde, Keşmirli olmayanların bölgede gayrimenkul edinmesini veya kamu görevi yapmasını yasaklıyordu ve iptal, yerel demografiyi değiştirmeyi hedefliyordu. Anamuhalefet partisi Kongre’nin sözcülerinden Manish Tewari, bu durumu “Keşmir’in Filistin’e dönüşmesini istemiyoruz” sözleriyle eleştirdi. Keşmir’in önde gelen siyasetçileri ise bu kararın Hindistan’ı Cammu ve Keşmir’de işgalci bir güç hâline getireceğini savundu.Böylece Keşmir, iki devlet milliyetçiliğinin arasına sıkışmış oldu. Hindistan, Pakistan’dan farklı olarak bir din devleti değil laik bir devlet olarak kurulmuşken Narendra Modi’nin iktidarındaki son on yıllık gelişmeler, bunun epeyce törpülendiğini gösteriyor.&nbsp;Örneğin Modi, yeniden seçilmesini ardından 1,9 milyon kişiyi vatandaşlıktan çıkararak demografi mühendisliğine girişmiş durumda.

ABD ile Çin arasındaki rekabetin dünya politikasını şekillendirmeye başladığı bir dönemde, Çin’in gücünü sınırlayan bir ülke olarak ABD’nin müttefiki görülen Hindistan ile Pekin’le ekonomik ve siyasal ilişkiler geliştiren Pakistan arasındaki gerilimin uluslararası bir mahiyeti de bulunuyor. Peki Keşmir halkı bu gerilimde nerede duruyor?

İki dünya arasında, parçalı bulutlu bir bölge: Keşmir

Yoksulların ve kuşların dostu Aziz Francis'e atıfla seçtiği ismiyle ve ezilenler adına sergilediği cesur duruşla tanınan, tüm zamanların en popüler papası 88 yaşında hayatını kaybetti. Jorge Mario Bergoglio, nam-ı diğer Papa Francis, kendisinden önceki papalardan çok farklı bir söylem ve tutum geliştirmişti. Katolik Kilisesi'nin kurumsal geleneğinin sınırları göz önüne alındığında, göçten ekolojik krize, yoksulluktan savaşlara yaşadığımız dünyanın temel meselelerinde kendisinden sonra gelecek papalar için de tarihe geçmeye aday gibi gözüküyor.Gerilimlerin ve kutuplaşmanın her geçen gün daha da derinleştiği bir dünyada, ölenlerin ardından hem karalamaların hem de ikiyüzlü saygı gösterilerinin tezahürlerini görmek şaşırtıcı değil. Yine de söylemini küçümsemeden, ancak ataerkil ve otoriter bir aygıtın içinden seslendiğini de göz ardı etmeden bu nevi şahsına münhasır Papa’nın bazı konulardaki tutumlarını hatırlamak ilginç olabilir.&nbsp;İlk seyahatini&nbsp;Haziran 2013'te Lampedusa limanına yapan Papa Francis, "kayıtsızlığın küreselleşmesini" ve "umuda giden bir yol" yerine "ölüme giden bir yol"a dönüşen teknelerde hayatını kaybeden göçmenlerin kaderine duyarsız politikaları kınayarak İtalyan hükümetinin öfkesini üzerine çekmişti.Üç ay sonra, kurtuluş teolojisinin kurucusu Gustavo Gutierrez'le tanışmasının ardından Vatikan gazetesi ilk kez bu teorisyen lehine bir makale yayımladı. 2015 yılında Bolivya'da, diktatörlük döneminde katıldığı toplumsal mücadeleler sırasında hayatını kaybeden Cizvit rahibi&nbsp;Luis Espinal de Campos'u andı. Dönemin cumhurbaşkanı Evo Morales, ona Campos'un yaptığı, tahta çekiç ve orak üzerine yerleştirilmiş bir haç heykelini hediye etti.Sosyolog Michael Löwy, 2023 yılında yayımladığı bir <a fr-original-style="" href="https://www.esquerda.net/artigo/consideracoes-sobre-o-papa-francisco/87254" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">makalede</a>, Papa Francis'in siyasi, entelektüel ve ruhsal gelişiminde başlıca ilham kaynakları Lucio Gera ve Cizvit ilahiyatçı Juan Carlos Scannone olan kurtuluş teorisinin Marksist olmayan Arjantin versiyonu "halk teolojisi"nin etkisine dikkat çeker. Bu teoloji, sınıf mücadelesinin bir parçası olduğunu iddia etmez ama yine de kendini yoksulların yanında konumlandırarak halk ile "halk karşıtı" arasında bir çatışma olduğunu kabul eder.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yıpranan Katolik kilisesine yeni bir çehre</h2>1936 yılında dünyaya gelen Jorge Mario Bergoglio, doğup büyüdüğü Buenos Aires’te Cizvit rahibi, yardımcı piskopos ve ardından başpiskopos olarak görev yaptı. Amerika kıtasından ve güney yarımküreden seçilen ilk Cizvit papa olarak tarihe geçti. Papa Francis’in Mart 2013’te Katolik Kilisesi'nin başına seçilmesiyle başlayan papalık dönemi, Arjantin’de diktatörlükle bağlantıları olan din adamlarının temsil ettiği muhafazakar kanadın öngörülerini boşa çıkardı.Papa Francis, tarihsel olarak yarı devlet konumunda olan ve geçmişte hem yoksulları hem de cennete yatırım yapan zenginleri biraraya getiren, ancak gerici bir kast tarafından yönetilen Katolik Kilisesi'nin toplumdaki hegemonyasının ciddi biçimde sarsıldığı bir dönemde papa oldu. Kilise’nin toplumsal işlevinin körelmeye yüz tuttuğu, yerini geç kapitalizmin kültürel mantığına daha iyi uyum sağlayan ideolojik aygıtların aldığı bu evrede, Almanya’da Katolik Kilisesi her yıl yarım milyon mümin yitirirken, Fransa’da ise Katoliklerin yalnızca %5’i ibadetlerini yerine getirir hâle gelmişti.Aşırı sağın yükselişiyle paralel olarak Evanjelizm güç kazanırken Katolik Kilisesi'nin, 1960'larda Latin Amerika’daki radikal hareketleri besleyen Kurtuluş Teolojisi gibi kanatları da eski etkisini büyük ölçüde yitirmiş durumdaydı. Peronizm’e sempati duyan ve öncekilere göre ilerici bir söylemi benimseyen Papa Francis’in Latin Amerika’dan seçilen ilk Papa olması biraz da kilisenin gerilemesine bir takoz koymak içindi.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Geride bıraktığı miras</h2>Papa Francis döneminde Katolik Kilisesi'nde kadınların konumunda büyük bir değişiklik yaşanmasa da Papa, kadınları üst düzey görevlere atamaktan çekinmedi. Ancak, kadınların Katolikliğin ataerkil teolojik özünü değiştiremeyeceği konusunda kendinden önceki papalarla hemfikirdi; yani kadınların rahip olamayacağı kesindi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan, 2013’te yapılan Uluslararası Katolik Kadınlar Anketi, kadınların %84’ünün Kilise reformunu desteklediğini, üçte ikisinin kadınların rahip olarak atanabileceğini düşündüğünü ve %78’inin de kadınların ayinlerde vaaz vermesini istediğini ortaya koyuyordu.</li></ul>Kilise içinde ciddi bir sorun hâline gelen LGBTQ+'lar konusunda önemli bir adım atan Papa Francis, eşcinsel çiftler için medeni birlikteliklere onay verdi. Ancak eşcinselleri dışlamayı reddederken, bir yandan da psikiyatristlerle "yapılabileceklerin" altını çizerek çelişkili bir tutum sergiledi.Çocuklara yönelik cinsel istismar vakaları, Kilise tarafından ilk kez Papa Francis döneminde—yetersiz de olsa—ele alındı; Papa, bu tür olayların üstünü örtmek yerine papalık gizliliğini kaldırdı, bir ihbar sistemi kurdu ve bazı din adamlarını da görevlerinden azletti.Gazze konusunda&nbsp;oldukça örtük bir dil kullanan Papa Francis, İsrail apartheid’inden söz etmeden yalnızca “barış” çağrısında bulundu. Ama silah ambargosu ya da boykot çağrısı yapmadı; meseleye insani açıdan yaklaşarak adaletsizliğin kaynağına değinmeden sadece insanların yaşadığı acılara dikkat çekmekle yetindi.Papa Francis’in belki de en çok öne çıktığı alan iklim krizi&nbsp;oldu. Ona göre ekolojik kriz ve iklim felaketleri yalnızca bireysel davranışların değil, aynı zamanda mevcut üretim ve tüketim kalıplarının da bir sonucuydu. 2015’te çevresel krizi "ahlaki ve manevi bir kriz" olarak gördüğünü ilan etti; bu da geleneksel muhafazakarları ve sermaye temsilcilerini rahatsız etti. Tüketim ve üretim kalıplarıyla kastettiği ise açıkça "yapısal olarak çarpık bir ticaret ve mülkiyet ilişkileri sistemi"ydi.&nbsp;Hatta bir adım daha atarak ekolojik yıkımı yoksulların çektiği acıyla ilişkilendirdi ve iklim adaletiyle sosyal adalet arasında kopmaz bir bağ olduğunu vurguladı.Ve şimdiyse, 1274 yılından kalma bir fermana göre, Aziz Petrus Meydanı’nda “Habemus Papam” (“Bir papamız var”) denene kadar yaklaşık 250 kardinalin 138’inin (80 yaşını geçenler oy kullanamıyor) Sistine Şapeli’nde tecrit edilerek yeni papayı seçme süreci var.

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

Yoksulların ve kuşların dostu Aziz Francis'e atıfla seçtiği ismiyle ve ezilenler adına sergilediği cesur duruşla tanınan, tüm zamanların en popüler papası 88 yaşında hayatını kaybetti. Papa Francis, Katolik Kilisesi'nin kurumsal geleneğinin sınırları göz önüne alındığında, göçten ekolojik krize, yoksulluktan savaşlara yaşadığımız dünyanın temel meselelerinde kendisinden sonra gelecek papalar için de tarihe geçmeye aday gibi gözüküyor.

Bir başka Papa, ama Papa: Papa Francis'in mirası

Önce Sırbistan’da bardağı taşıran son damla olan tren garı kazasıyla başlayan ve Başbakan Milos Vucevic'in tüm çabalarına rağmen istifa etmesiyle şimdilik hafiflemiş gibi görünen öğrenci hareketleri, ardından da Yunanistan'da benzer nedenlerle patlak veren son yılların en kitlesel gençlik gösterileri, bir fenomen olarak "gençlik"in yeniden gündeme gelmesine neden oldu. Türkiye'de ise 19 Mart’ın ortaya çıkardığı birikmiş hoşnutsuzluklar, yine ağırlıklı olarak gençler tarafından protesto edildi.&nbsp;Şubat ayında Endonezya’da yaşanan gelişmeler de bu kervanın bir parçası olarak dikkatle takip edilmeli.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Siyah kıyafetli öğrenciler</h2>Siyah giyinen öğrenciler ve muhalifler, 18-22 Şubat’ta beş gün boyunca Endonezya’nın üniversite kentlerinde sokağa çıktılar. Indonesia Gelap (Karanlık Endonezya) adını verdikleri bir hareketin bayrağı altında toplanarak henüz iktidara gelmesinin üzerinden 100 gün bile geçmeden hükümete öfkelerini haykırdılar.Olayların arifesinde, 19 Şubat'ta, 68’in hemen öncesinde Fransız gazetelerinde çıkan “Fransa’nın canı sıkılıyor” manşetlerini hatırlatırcasına Endonezya Ulusal Ekonomi Konseyi Başkanı Luhut Binsar Panjaitan, şunları söylemişti:&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; color: rgb(94, 53, 177); box-sizing: border-box;">“Eğer biri Endonezya’nın karanlık bir yerde olduğunu söylüyorsa karanlıkta olan Endonezya değil, kendisidir.”</blockquote>Bu açıklamanın ertesi günü, “Karanlık Endonezya” sloganı altında başlayan protestolar, yoksul ve orta sınıflar için bir felaket olarak görülen hükümet önlemlerine karşı ülke genelinde hızla yayıldı. Başlangıçta yetkililer sessizliğini korurken, protestolar kısa sürede sosyal medyada eğitimden beslenmeye uzanan geniş sosyal taleplerle görünür hâle geldi.İnsanların sokağa dökülmesine neden olan karar, kamu hizmetlerinde 19 milyar dolarlık bir kesintiye gidilmesiydi. Trump’ın siyaset tarzını hatırlatan bu bakkal hesabı, BEM SI’nin (Tüm Endonezya Öğrenci Birliği) çağrısıyla ülke çapında bir protesto dalgasının başlamasına yol açtı. Bu birinci dalgaydı. İkinci ve büyük dalga, askerlere verilen yetkiler üzerine 19-25 Mart arasında patlak verdi.Suharto rejiminin bir kalıntısı olan askerlerin sivil görevlerde yer alması, zaten otoriterliğin bir mirası olarak algılanırken Endonezya Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto’nun, muhalifleri sindirmekle görevli özel kuvvetlerin eski komutanı olması, alarm zillerini çalmaya yetti. Nihayetinde başsavcılıktaki memurların askerî komutaya bağlı olduğu bir ülkeden söz ediyoruz.&nbsp;Bir adım geriden: Endonezya, 32 yıl süren askerî diktatörlükten 1998’de zor bela kurtulmuştu. Ancak Ekim 2024 seçimlerini, dönemin özel kuvvetler komutanı ve diktatör Suharto’nun damadı Prabowo Subianto’nun kazanması, bu kanlı geçmişin geri dönebileceğine dair kaygıları artırdı. Subianto’nun ilk 100 gününde hayata geçirdiği uygulamalar da bu endişeleri pekiştirdi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Örneğin, askerî yetkililerin istifa etmeden ya da emekli olmadan hükümette görev alabilmesini mümkün kılan yasa değişikliği parlamentodan geçti. Ayrıca, yüksek rütbeli generallerin emeklilik yaşı 60’tan 63’e çıkarıldı.</li></ul>Cezasızlık ve yolsuzlukla anılan Endonezya ordusunun geçmişi göz önüne alındığında bu yeni düzenlemeler, toplumsal huzursuzluğu daha da derinleştirdi ve mevcut sorunlarla birleşerek bir toplumsal patlamaya zemin hazırladı. Etrafları polis ve ordu tarafından kuşatılan protestocuların “Askeri kışlaya geri gönderin” ve “Militarizme ve oligarşiye karşı” pankartları da bu öfkeye işaret ediyordu.Öte yandan:&nbsp;Protestoların temaları, farklı toplumsal kesimlerin önceliklerine göre de farklılık gösteriyordu. Yüzyıllardır doğal ekosistemleri geleneksel olarak koruyan yerli topluluklar; kaçak avcılık, yasa dışı ağaç kesimi ve madencilik gibi sanayileşme ve suç faaliyetleri nedeniyle bugün risk altında.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="496" data-start="103" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Göstericilerin “gastrokolonyalizm” olarak adlandırdığı politika, hükümetin iç tüketim ve ihracat hedefleri doğrultusunda geleneksel tarım arazilerini kitlesel üretim ve monokültür sistemlerine dönüştürdüğü için eleştiriliyor. Bu yaklaşım, hem tüketicilerin gıda güvenliğini tehdit ediyor hem de yerli halkın ve köylülerin toprakla olan tarihsel bağını köklü biçimde tahrip ediyor.</li></ul>2024 yılında, şirket arazisine izinsiz girmek ve kundaklama suçlamalarıyla yargılanarak mahkum edilen Dolok Parmonangan yerli topluluğunun lideri Sorbatua Siallagan, kendi önceliklerini şöyle anlatıyordu:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(162, 195, 185); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Savunduğumuz şey, atalarımızdan miras topraklardır. Bu nedenle, iş dünyası ile devlet arasında bir güç konsolidasyonuna karşı çıkacağız. Mahkeme beni bir günlüğüne bile gözaltında tutarsa buna itiraz edeceğim. Devlet ya da şirketler, toprağımın bir santimini bile almaya kalkarsa mücadeleye devam edeceğim.”</blockquote><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Varlık fonu</h2>20 Şubat’ta başlayan protestolar, eğitim bütçesindeki kesintiler ve baskıcı politikalara ek olarak, yeni hükümetin Ekim 2024’te kurduğu egemen servet fonu Danantara’nın yönetimine de odaklanıyordu.&nbsp;Devlete ait şirketlerin varlıklarını yönetecek olan Danantara'nın yenilenebilir enerji ve ileri teknolojilere yatırım yapmak üzere 900 milyar doların üzerinde bir bütçeyi kontrol etmesi öngörülüyor. Ancak kötü yönetim, yolsuzluk riski ve kamu hizmetlerinin iyileştirilmesini engelleme olasılığı nedeniyle bu, büyük bir tartışma yarattı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="838" data-start="83" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Protestocular, fon kapsamında yapılan varlık transferlerinin iptal edilmesini talep ediyor.&nbsp;</li></ul>Malezya’daki benzer bir uygulamanın yakın zamanda yol açtığı feci sonuçlar da henüz belleklerden silinmiş değil.

Dünyanın farklı bölgelerinde öğrencilerin başrolde olduğu eylemler bir fenomen olarak gençliğin yeniden gündeme gelmesine neden oldu. Şubat ve Mart aylarında siyah kıyafetleriyle "Indonesia Gelap" (Karanlık Endonezya) adını verdikleri bir hareketin bayrağı altında toplanan Endonezyalı gençler de bu yükselen hareketin parçası.

Endonezya'nın karanlık çağı: Beklenmedik bir gençlik protestosu

“Onurlu bir yaşam” ve satın alma gücünde iyileşme. 9 Nisan Çarşamba günü Yunanistan'ın belli başlı kamu ve özel sektör sendikalarının çağrısıyla Atina ve Selanik'te yürüyen göstericilerin taleplerinin özeti buydu. Yürüyüşlerle birlikte 24 saat süren genel grev de ülke çapında ulaşımı, işletmeleri, okulları, hastaneleri ve devlet dairelerini durma noktasına getirdi.Grev, hayat pahalılığı karşısında maaşların artırılması talebiyle&nbsp;yapıldı ve özellikle hava, deniz ve demir yolu ulaşımını aksattı. Kent içi toplu taşımada metro, otobüs, troleybüs ve tramvaylarda iş bırakma eylemleri yapılırken hava trafik kontrolörlerinin greve katılması da hava ulaşımını olumsuz etkiledi. Gösterilerde “Ücret artışı”, “Adaletsizlik bizi boğuyor” ve “Kahrolsun Yeni Demokrasi” sloganları atıldı.Eyleme çağrı metni, iki yıl önce 57 kişinin yaşamını yitirdiği Tempe kazasına ve buna yol açan politikalara göndermede bulunurken bu sefer, son iki yılda Tempe için yapılan gösterilerden farklı olarak vurguyu çalışan kesimlerin “geleneksel” ve eski taleplerine—ücret artışı, emeklilik maaşları, fiyat kontrolleri, toplu sözleşme hakkı gibi—de kaydırmıştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Son yılların en büyük kitle gösterileri</h2>Bundan önce de 28 Şubat 2025’te&nbsp;Yunanistan’da onlarca yıldır görülmemiş çapta bir genel greve gidilmişti. O gün, ülkenin dört bir yanındaki kitlesel gösterilere ek olarak yurt dışındaki Yunan göçmen toplulukları da bulundukları ülkelerde protesto gösterileri yapmıştı.Ülkede alarm zillerini çalan ve genel grevin kıvılcımını çakan, Selanik’ten Atina’ya ters yönde giden kaçak bir trenin yol açtığı patlama ve yangındı. İki yıl önce 28 Şubat’ta Tempe’de meydana gelen bu tren kazasında hayatını kaybeden 57 kişinin, bir kazanın değil; sosyal ve ekonomik politikaların kurbanı olduğuna dair kanı giderek yayıldı. Mağdurların yakınları adına yürütülen soruşturmaya katılan uzmanlara göre bu tren, büyük ölçekli bir yakıt kaçakçılığında kullanılmak üzere uçucu ve yanıcı kimyasal çözücüleri taşıyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="1139" data-start="617" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu kapsamda Black Lives Matter hareketinin “Nefes alamıyorum” çağrısını anımsatırcasına, kazada hayatını kaybeden gençlerden birinin ailesine gönderdiği son mesajdaki “Oksijen alamıyorum” ifadesi protestolarda sıkça kullanılan bir slogana dönüştü.&nbsp;</li></ul>Öte yandan kazada ölenlerin ailelerinin acısını gölgede bırakmamaya özen gösterilse de grevin öncülüğünü fabrikalarda ve kamu sektöründe örgütlü işçi sınıfının çekirdek kesimi üstlendi. Grev, hayatı adeta durma noktasına getirdi. Muhtemelen cenaze levazımatçıları da greve katıldığından, ölmek için bile pek uygun bir gün değildi!<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kazaya davetiye</h2>Grev çağrısını yapanlara göre son 15 yıldır uygulanan ekonomik ve sosyal politikalar yalnızca gündelik hayatın sürdürülebilmesini zorlaştırmakla kalmamış, kazalara da davetiye çıkarmıştı. Tempe'deki olay, "özelleştirmelerin öldürdüğünün" kanıtıydı.Yunanistan Demiryolları Örgütü’nün özelleştirilmesi, Troika (Avrupa Merkez Bankası, Avrupa Komisyonu ve Uluslararası Para Fonu) tarafından hazırlanan ilk “muhtıra” [2010] kapsamında kararlaştırılmıştı ancak uygulamaya 2015 sonrası ikinci Tsipras hükümeti (21 Eylül 2015 - 8 Temmuz 2019) tarafından geçilmişti. Bu kapsamda, İtalyan Ferrovie dello Stato Italiane (FdSI) şirketi, Yunanistan’daki demiryolu ağının tamamını cüzi bir bedelle satın aldı. “Sözleşme”, altyapının modernizasyonu için ciddi bir kaynak ayrılmasını öngörmesine rağmen, FdSI bu fonu cebinee indirdi ve ağı olduğu gibi bıraktı. Böylece trenler; özel araçla seyahat edemeyen, benzin parasını karşılayamayan ve (özelleştirilen) otoyollarda yüksek geçiş ücretlerini ödeyemeyen, özellikle yoksul ve genç yolcular için bir güvensizlik tuzağına dönüştü.Demiryolu özelleştirmesinin ölümcül sonuçlarının benzerleri, eğitim ve sağlık hizmetlerinin özelleştirilmesi, acımasız kemer sıkma politikaları ve yaygın neoliberal karşı reformların yer aldığı daha geniş toplumsal bağlamda da açıkça görülebiliyordu. Tempe, Yunanistan'da işçi sınıfı ve halk kitlelerinin, sermayenin 15 yıllık neoliberal saldırganlığının, 8 Temmuz 2019’da iktidara gelen Miçotakis hükümetinden sonra çılgınca bir hız kazandığını anlatan acı bir deneyimin özetiydi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Siyasi kördüğüm</h2>Neoliberal karşı reformlara yönelik halktaki hoşnutsuzluk, Yunan sağının geleneksel partisi olan Yeni Demokrasi'nin siyasi etkisini&nbsp;hızla aşındırıyordu. 2024 Avrupa seçimlerinin ardından Miçotakis, sağcı tek partili bir hükümeti destekleyebilecek seçmen yüzdesinin (önceki ulusal seçimlerdeki %41 gibi) “artık var olmadığını” kabul etmek zorunda kaldı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Üstelik, ciddiye alınabilir bir muhalefetin olmadığı bir ortamda Yeni Demokrasi erimeye devam ediyor. Ne SYRIZA (kamuoyu araştırmalarında %5 civarında) ne de PASOK (%12-13 civarında) bir alternatif olarak ortaya çıkıyor.</li></ul>28 Şubat'ın ertesi günü Miçotakis, hükümet yapısında önemli değişiklikler açıklamak zorunda kaldı. Kabine “değişikliği” “çok boyutlu” olarak sunuldu. Nitekim, Yeni Demokrasi'nin ultra-neoliberal kanadının temsilcisi ve eski Ekonomi Bakanı Kostis Hacidakis, hükümetin Başbakan Yardımcısı olarak atandı. Ekonomi Bakanlığı'ndaki görevine, PASOK'un sosyal-liberal kanadından Kyriakos Pierrakakis getirildi.&nbsp;Bunlar, her şeyden önce neoliberal karşı-reform stratejisinin devam ettiğini duyuran, yeni hükümetin sözde “merkezci” açılımları olarak yorumlandı. Ancak aynı zamanda, örgütlü aşırı sağcı doğrudan eylem geçmişi ve sol görüşlü militanlara karşı “militan” eylem geçmişi olan Makis Voridis de Göç Bakanlığı'nın başına geçti. Kendisi bugün Yunan tipi Trumpçılığın “doğal lideri” olmaya en yakın adaylardan biri.Araştırmalara göre, Tempe'ye yönelik öfkeden en çok yarar sağlayan Zoe Konstantopulu'nun partisi Plefsi Eleftherias (“Özgürlüğe Doğru”) da %15-16'ya tırmandı ve Yeni Demokrasi'nin (%22-24) gerisinde ikinci sırada yer alıyor. Yunan aşırı sağının oy oranı ise %12-14 aralığında gözüküyor.İki yıl sonra Tempe, kazandığı farklı toplumsal içerikle insanları daha iyi bir yaşam için sokağa ve genel greve götüren bir başlangıç olarak belleklerdeki yerini koruyor.

“Onurlu bir yaşam” ve satın alma gücünde iyileşme. 9 Nisan Çarşamba günü Yunanistan'ın belli başlı kamu ve özel sektör sendikalarının çağrısıyla Atina ve Selanik'te yürüyen göstericilerin taleplerinin özeti buydu. Yürüyüşlerle birlikte 24 saat süren genel grev de ülke çapında ulaşımı, işletmeleri, okulları, hastaneleri ve devlet dairelerini durma noktasına getirdi. İki yıl önceki Tempe kazasından buraya nasıl gelindi?

Tren kazasından genel greve: Yunanistan’da neler oluyor?

Rusya lideri Vladimir Putin, Ukrayna’nın varlığını inkar etse de Belarus ile birlikte bugünkü üç ülke, bin yıl önceki Kiev devletinin torunlarıdır. Batı Slavları Katolikliği seçerken, Doğu Slavları 988’de Bizans merkezli Ortodoksluğu benimsemişti. 11. yüzyılda Baltık Denizi’nden Karadeniz’e uzanan bir alana yayılsa da 12. yüzyılda rakip knezlerin çatışmaları nedeniyle zayıflamış; Kumanlar ve Moğolların egemenliğine girmek zorunda kalmışlardı. 14. yüzyılda Moğollarla savaşan Polonya ve Litvanyalılar, 1362’de Kiev’i ele geçirdi. Altın Ordalı Tatarlar ise Kırım ve stepleri ellerinde tuttu.Bu dönemde Kuzeydoğu’da Ukraynalılar başta olmak üzere Polonyalılar, Moldavyalılar, Almanlar, Ermeniler, Yahudiler ve Ruslar bulunmaktaydı. 1240’ta Kiev’in yıkılması ve Moğol istilası, göçebeler ile yerleşikler arasındaki ilişkileri köklü bir şekilde değiştirmiş; köylü ayaklanmalarını tetiklemiş ve eski Kiev devletinin yerine yeni devletler oluşmaya başlamıştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="1205" data-start="994" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">13-16. yüzyıllar arasında böylece üç Ortodoks halk şekillendi: Kuzeydoğuda Ruslar, Polonya-Litvanya bölgesinde Belaruslar ve 16. yüzyılda belirgin bir biçimde Polonya’nın egemenliğinde olan Güney Ukraynalılar.</li></ul>Bunların dışında Ukrayna toprakları üzerinde, bir tür cumhuriyetle yaşayan Polonya-Litvanya Birliği’ne, Çarlığa ve Kırım Hanlığı’na karşı mücadele eden göçebe halklardan oluşan “Kozaklar” vardı.Önce Büyük Petro, sonra onun izinden giden 2. Yekaterina döneminde Rusya güneye yerleşti. Galiçya, Lehistan’da kalırken Ukrayna, siyasi haritadan silindi.Modern Ukrayna’yı yaratan koşullar 19. yüzyılda oluştu. Taras Şevçenko ve sonra da İvan Franko gibi ozanların başını çektiği aydınlar, köylülüğe ulusal bir kimlik kazandırmaya çalıştılar. Kentlerin daha ziyade Rus ve Yahudi yoğunluğu karşısında, kırsal kesim ağırlıklı olarak gündelikçi olan Ukraynalı köylülerden oluşuyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">19. yüzyılda Rus olmaktan çok Rusça konuşan, ulusal duyarlılığı zayıf, madencilik ve demiryollarında çalışan bir işçi sınıfı ortaya çıktı.</li></ul>Çarlığa karşı radikal muhalefet, Ukrayna’nın özerkliğini veya bağımsızlığını kabul etti. 20. yüzyılda bölgede Çarlık merkezli siyasal akımların yanı sıra Radikal Demokratik Parti (popülist) ve Ukrayna Sosyal Demokrat İşçi Partisi, ayrıca daha sonra güneydoğuda anarşist Mahno’nun da öne çıkacağı anarşist hareket gelişti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Devrim kapıyı çalınca</h2>Devrimin hayaletleri bugün de yaşamaya devam ediyor. Ukrayna’da devrim, hem genel oya dayanan meclis (Rada) hem de işçi sovyetlerinin varlığında yapıldı. Ekim Devrimi sırasında bir kısım sosyal demokrat, Ukrayna tarihinde bugüne kadar simge isimlerden biri olmaya devam eden gazeteci ve maceraperest Simon Petlyura’nın yönetiminde karşı-devrim kampına geçti.&nbsp;Petlyura, Kiev işçi ve asker sovyeti taraftarlarından binden fazlasını katletti. Bu, Ukrayna’da çok kanlı geçecek iç savaşın ilk katliamıydı. Sovyet taraftarları da Ocak-Şubat 1918’de Kiev’i ele geçirdiklerinde onun subaylarından birkaç yüzünü öldüreceklerdi. Ancak Mart ayında Alman ordusunun işgali üzerine, Georgi Pyatakov komutasındaki Kızıl Muhafızlar burayı boşaltmak zorunda kalacaklardı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="900" data-start="774" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu gelişmeler, Ukrayna milliyetçiliğinde bir yarılmaya yol açacak ve sosyal devrime karşı olanlar yabancı güçlere dayanacaktı.&nbsp;</li></ul>İlk olarak Alman ordusu, ardından Beyaz Ordu’nun Sovyet rejimine karşı sürdürdüğü savaş, diğer bölgelerden bir yıl daha uzun sürdü. Bolşevikler başlangıçta Belarus, Ukrayna ve Rusya arasında bir birlik oluşturmaktan yanaydı. Ancak 1920’de Polonya’nın saldırısı ve Petlyura gibilerinin buna yardımcı olması, “Büyük Rus şovenizmini” de öne çıkardı. Rusya’da kısmi pazar ekonomisinin NEP ile kabul edilmesi bahar havası estirdi ve karşı-devrimcilerle ilişkisini kesen kesimler de yeni yönetimle çalışmaya başladı.Aralık 1922’de, Moskova’nın baskısıyla, millî komünistlerin karşı çıkmasına rağmen Rusya, Belarus, Transkafkasya ve Ukrayna sosyalist cumhuriyetlerinin katıldığı Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu.1923’te benzer sorunlarla karşı karşıya olan üç ülkeden biri olarak Ukrayna göreli bağımsızlığını kaybetti. Gevşek bir birlikten yana olan Lenin, Stalin’in merkeziyetçiliğine karşı ölüm döşeğinde mücadele etti. Son iki yılındaki konuşmaları ve mektuplarından derlenen Lenin'in Son Kavgası'na göre, bu dönemde desteklediği Gürcü komünistlerinin yanı sıra Kazan Tatarı Sultan Galiyev de bu merkezileştirmenin hedefi oldu.Ukrayna bundan sonraki ciddi bunalımını, 1920’li yılların sonundaki hızlı sanayileşme hamlesinde yaşadı. Donbas’taki madenleri ve metal sanayisini besleyen Avrupa’nın en büyük hidroelektrik santrali, Dinyeper üzerinde kuruldu. Sanayileşmenin finansmanı ve ülkenin beslenmesi, Ukrayna’da ağır bedellere yol açtı.Kısa bir süre Ukraynacanın eğitimde ve kültürde öne çıkmasının, yerli kadroların göreve gelmesinin ardından, bu durum SSCB’nin bütünlüğüne aykırı görülerek Ukraynalılığın gölgelenmesine girişildi. Rusça konuşanların ağırlığı artırıldı.1931-33’te, NEP döneminde öne çıkanların tasfiyesi sırasında baş gösteren açlık kırımı, tüm SSCB’ye kıyasla Ukrayna’da çok daha ağır sonuçlar doğurdu ve milyonlarca insanın ölümüne yol açtı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="560" data-start="240" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Holodomor olarak anılan bu açlık kırımı, Ukrayna ile Rusya arasında bugüne kadar süren temel anlaşmazlıklardan biridir. Ukrayna bunu bir soykırım olarak nitelemektedir. 1937-39 Stalin temizliği sırasında da birçok Ukraynalı ya infaz edildi ya da “burjuva milliyetçiliği” ile suçlanarak toplama kamplarına gönderildi.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2. Dünya Savaşı yılları</h2>Ekim 1939’da, Almanya ve Rusya, Hitler-Stalin Paktı ile Polonya’yı paylaştıklarında buradaki Ukraynalı azınlık, SSCB tarafından ilhak edildi. Buna, Haziran 1940’ta Romanya’dan bir kısım da eklendi.1941 yazında Alman orduları Ukrayna’yı işgal ettiğinde, başta Stalin’in Polonya’dan ilhak ettiği bölgelerde yaşayanlar olmak üzere, halkın bir kısmı onları kurtarıcı olarak karşıladı. Ancak kısa bir süre sonra Nazi Almanyası’nın Rusya’dan beter olduğunu anlayan yerel halk, sert bir direniş gösterdi. Naziler, bu direnişi bastırmak için yüzlerce köyü yaktı ve sakinlerini infaz etti. Yahudiler Nihai Çözüm’e tabi tutulurken Ukraynalılar arasından Alman ordusunda gönüllü birlikler kuruldu.1942-43’te Batı Ukrayna’da milliyetçi bir hareket, Ukrayna İsyan Ordusu (UPA) adıyla bağımsızlığa kadar Almanlara, Polonyalılara ve Ruslara karşı mücadeleyi hedefledi. Böylece neredeyse tüm ideolojiler Ukrayna’da savaşın bir tarafı hâline geldi. Alman ordusunun iki ünlü birliği (Nachtigal ve Roland), Yahudi düşmanı Ukraynalılardan oluşurken Auschwitz’i kurtaran Kızıl Ordu birlikleri de Ukraynalılardan oluşuyordu.Kızıl Ordu, 1944’ten itibaren Ukrayna’yı Nazilerden temizledi. Toplamda 1,5 milyonu asker olmak üzere, Ukraynalılar yaklaşık 8 milyon kayıp verdi.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yeniden Ukrayna</h2>Bağımsızlık yanlıları, özellikle ülkenin batısında, 1954’e kadar silahlı bir direnişi sürdürdüler. Ukrayna, 1945’te Birleşmiş Milletler’in kurucu üyesi oldu. 1954’te SSCB’nin yeni yöneticisi Hruşçov, 1654’teki anlaşmanın 300. yılı vesilesiyle, Kırım Tatarlarının 1944’te sürülmesinden sonra çöküntü hâlindeki Kırım’ı diriltmesi için komşu Ukrayna’ya bıraktı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="549" data-start="395" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1956-1980 arasında Ukrayna’da yeraltında bir direniş sürdü. Bunlar arasında, 1960’ta şiddetle bastırılan Ukrayna İşçi ve Köylü Birliği de bulunuyordu.</li></ul>1989’da Sovyet sistemindeki “liberalleşme” dalgası, Ukrayna’da ulusal egemenlik taleplerini öne çıkardı ve 1990’da parlamento, siyasal egemenlik belgesini onayladı. Ağustos 1991’deki referandumda halkın %90’ı bağımsızlıktan yana oy kullandı. Ancak çoğunluğunu Rusların oluşturduğu Kırım’da bu oran ancak %54’ün biraz üzerindeydi. Ukrayna, 1991’de Bağımsız Devletler Topluluğu üyesi oldu.&nbsp;<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">'Meydan'</h2>Diğer Sovyet ülkelerinde olduğu gibi, Ukrayna’da da eski devlet aygıtının yöneticileri, kamu varlıklarının yağmalanmasına dayanan bir zenginleşme sürecine girdiler ve siyasal partileri de bu kesimler oluşturdu.1994’te Budapeşte’de, ABD ve İngiltere’nin güvencesi altında, Ukrayna, Belarus ve Kazakistan’ın toprak bütünlüklerinin korunması karşılığında nükleer silahlarını Rusya’ya devretmelerini öngören bir memorandum imzalandı. 1997’de, 20 yıl geçerli olmak üzere, Sevastopol’de Ukrayna ile Rusya’nın ortaklaşa yürüteceği bir Karadeniz Filosu oluşturulması konusunda anlaşmaya varıldı. 1996’da anayasası, dili ve para birimiyle kağıt üzerinde Ukrayna’da her şey normal gözüküyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="949" data-start="729" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ancak gerçekte ülke çökmüştü. Kitlesel yoksulluk, ekonominin her düzeyde yıkımı, nüfus kaybı ve “Büyük Birader” olarak kalan Rusya ile ona karşı olan Batı arasında alabildiğine kırılgan bir ulusal birlik söz konusuydu.</li></ul>Ukrayna, Meydan Olayları ile yeni bir döneme girdi. Moskova yanlısı Yanukoviç hükümetinin Avrupa Birliği ile anlaşmaktan cayması karşısında, iktidarın değişmesi yönünde bir kitle hareketi öne çıktı. Ukrayna’nın Rusya ile ilişkilerinde belirleyici olan, Rusça konuşan güneydoğu bölgesi ile Kiev merkezi arasında bugüne kadar süren “düşük yoğunluklu” bir çatışma devam etti.Şubat 2014 sonunda, rütbe işaretleri gizlenmiş Rus askerleri tarafından stratejik merkezleri ele geçirilen Kırım’da, 16 Mart 2014’te silahların gölgesinde yapılan&nbsp;bir sözde referandumun ardından önce Kırım’a bağımsızlık ilan ettirildi, hemen akabinde ise aceleyle Rusya’ya bağlandı. Birleşmiş Milletler, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü karar altına aldıysa da fiili durum devam etti.Rusya ile Ukrayna arasında, 2015 yılında Avrupa ve ABD garantilerini içeren yeni bir anlaşma imzalandı. Ancak bu anlaşma da Putin’in ajanları tarafından ihlal edildi. Tüm bu ihlaller, 2022’deki işgale yol açtı.

Ukrayna, yüzyıllar boyunca Slav dünyasının kaderini belirleyen bir sınır hattı oldu. Kiev Knezliği’nden Sovyet dönemine, Holodomor’dan Kırım’ın ilhakına kadar tarih, bu topraklarda hep bir güç mücadelesi ile birlikte yazıldı. 2022’deki Rus işgali de aslında bin yıldır tekrarlanan bir sorunun günümüzdeki yankısı: Ukrayna kime ait?

Ortak tarihten inkara: Ukrayna’nın bin yıllık tarihine kısa bir bakış

Donald Trump’ın diplomatik teamülleri bir kenara iterek Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski’yi kameralar önünde azarlaması ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile siyasi bir ittifaka göz kırptığını açıkça belli etmesi, dünya siyasetinde keskin bir kırılmaya işaret ediyor.Bu çıkış, yalnızca Ukrayna'nın işgaline bir meşruiyet kazandırma girişimi değil; aynı zamanda küresel düzenin temellerini sarsan bir vizyonun da parçası. Trump'ın Kanada’nın ABD’nin bir vilayeti olması gerektiğine dair açıklamalarını; İsrail’in Filistinlileri topyekûn kovma çabasına verdiği desteği; Grönland, Panama, Kanada ve hatta Gazze'yi ilhak etme tehdidini de bu yüzden bir delinin saçmalıkları olarak değil, dünyanın en güçlü ülkesinin gelecek tahayyülü olarak görmek ve değerlendirmek gerekli.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dünya siyasetinde ters taklalar</h2>Dünyanın büyük güçlerinin kendilerine rakip seçtikleri ve en büyük düşman olarak sundukları bir başka devletle ani bir dönüşle ittifak kurmasının ilk örneği elbette Trump’ın Rusya’yı Biden döneminin aksine hedef tahtasından çıkarıp yanına çekmeye çalışması değil.Benzer bir hamle, Vietnam Savaşı devam ederken savaş suçlusu ABD Başkanı Richard Nixon’ın 1970’lerin başında Vietnam’daki ulusal kurtuluş hareketinin destekçisi Mao liderliğindeki Çin ile yakınlaşmaya girişmesiyle yaşanmıştı. Mao da bu yakınlaşmanın bir parçası olarak Vietnam’a sağladığı yardımı azaltmış ve bu nedenle savaş, sonucu belli olmasına rağmen birkaç yıl daha uzamıştı. Hanoi, bu durumda Nixon’a bazı tavizler vermek durumunda kalırken, Çin de dünya halklarına yeni bir büyük düşman sunmuştu: Rusya.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daha dün Rusya, Çin’in desteğine güvenirken bugün Trump, Pekin’i baskı altına almak için Moskova’nın Ukrayna’daki taleplerine meşruiyet kazandırıyor. Bu denklemde Putin’in de artık Kuzey Kore’den asker devşirmeye ya da Çin’den silah almaya ihtiyacı kalmayacak.</li></ul>Biraz daha geçmişe dönersek bu benzemezler ittifaklarından birinin de 1939’da Nazi Almanyası ile Stalin’in Rusyası arasında kurulan Hitler-Stalin ittifakı&nbsp;olduğunu hatırlarız. Bugün belleklerden silinmiş olsa da bu anlaşma için 2. Dünya Savaşı’nın yolunu düzlediği söylenebilir.Hitler’in toplama kamplarında komünistler ölümle kucak kucağa son günlerini geçirirken, göçmenlikteki Alman Komünist Partisi, savaşın aslında İngiliz ve Fransız emperyalistleri tarafından Alman halkına açılmış olduğunu savunuyordu. Bu sırada Stalin, elindeki muhalif komünistleri Hitler’e teslim ediyordu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Ukrayna’da ABD ile Rusya mı savaşıyordu?</h2>Trump-Putin ittifakı, 18 Şubat’ta Suudi Arabistan’da, ABD ve Rusya emperyalizminin temsilcileri arasında yapılan doğrudan görüşmelerle şekillendi. Bu görüşmelere ne Ukrayna ne de NATO üyeleri dahil edildi; Batı ittifakı tamamen dışlanmıştı. 2. Dünya Savaşı sonrası kurulan düzenin Batı cenahı adeta buharlaşmıştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="545" data-is-last-node="" data-is-only-node="" data-start="319" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Trump, ne ABD ne de Ukrayna adına herhangi bir talepte bulunmaksızın Kremlin’in isteklerine neredeyse koşulsuz onay verdi. Bu, Ruslar için bile beklenmedik bir gelişmeydi.</li></ul>Suudi Arabistan’daki görüşmelerin ardından, 24 Şubat’ta BM Genel Kurulu’nda bir oylama yapıldı. Trump yönetimi, 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesini kınayan karara karşı ilk kez Moskova ile birlikte karşı oy&nbsp;kullandı. Karşı oy kullanan diğer ülkeler arasında Çin, Belarus, Kuzey Kore ve İsrail’in yanı sıra 13 Moskova dostu ülke daha vardı. Bu blok için savaşı başlatan Rusya değil, Ukrayna’ydı. Trump böylece Rusya’nın 2014’teki işgallerini dikkate bile almadan son üç yılda Ukrayna’nın topraklarının beşte birini ele geçiren Moskova’nın saldırganlığını meşrulaştırmakla kalmıyor, gelecekteki hamlelerinin de önünü açıyordu.Öte yandan: Trump yönetimi, Biden döneminde Ukrayna’ya yapılan 100 milyar dolarlık yardımı kârlı bir yatırıma çevirmeye de çalışıyor. Washington, bu yardımın beş katı olan 500 milyar doları tahsil etmek için Ukrayna’nın ulusal kaynaklarının—mineraller, petrol, doğalgaz ve liman ücretleri—satışından elde edilen gelirin %50'sini talep ediyor. Bu, tarihte eşi benzeri görülmemiş bir tazminat anlamına geliyor; Ukrayna’nın GSYİH’sına oranla, 1. Dünya Savaşı sonrası Almanya’dan talep edilen meblağdan bile daha ağır.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="920" data-is-last-node="" data-is-only-node="" data-start="831" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu noktada şu sorulabilir: ABD’nin dostluğunun bedeli mi daha ağır, yoksa düşmanlığının mı?</li></ul>Putin, Ukrayna’nın varlığına kast etmişken şimdi de ABD, Ukrayna’yı eski sömürge statüsüne düşürmenin peşinde. Bu arada Rusya da kaybettiği askerî kapasitesini artırıp yeniden saldırıya geçme ihtimalini elinde tutma imkanına sahip olacaktır.Trump, mineral kaynaklarının çıkarılması için Ukrayna'da bulunacak ABD şirketlerinin “otomatik olarak güvenlik sağlayacağını” öne sürüyor. Zira Ukrayna, şu anda sahip olduğu mineral zenginliğinin yalnızca küçük bir kısmını çıkarabilecek kapasiteye sahip. Ancak Ukrayna’nın doğusundaki Amerikan şirketlerinin varlığı Putin’in bu bölgeleri işgal etmesini engellemedi.Dahası: Ukrayna’nın mineral kaynaklarının yarısından fazlası şu anda Rus işgali altındaki doğu bölgelerinde bulunuyor. Trump’ın bu kaynaklara göz diktiği muhakkak.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Siyasi harita yeniden çizilirken</h2>Bugün tanık olduğumuz, ABD'nin onlarca yıldır "demokrasiyi desteklediği" iddiasıyla sürdürdüğü tek dünya hâkimiyeti arayışından ulusal ve bölgesel çıkarları merkeze alan gerici ve neo-faşist güçlerin birleşik cephesini inşa etmeye doğru bir geçiş yaparak siyasi haritayı yeniden çizmeye meyletmesidir.Trump’ın tutumu izolasyonist değil—tıpkı Putin ve Şi Cinping’inki gibi. Bu, ABD’nin, tek dünya hâkimiyetini güvence altına alma çabalarının (Irak ve Afganistan’daki yenilgilerinde görüldüğü gibi) başarısızlığa uğramasına 21. yüzyılda ilhakçı toprak emperyalizmine geri dönerek yanıt verme çabasıdır. Putin’in 2014 ve 2022’de Ukrayna’ya yönelik emperyalist işgaliyle başlayan bu süreç, şimdi Trump tarafından genişletilerek sürdürülmek isteniyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-end="304" data-start="0" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her ikisi de söylem düzeyinde kalan uluslararası hukuk ve normların bile kenara atılmasını meşru gören benzer bir dünya görüşünü paylaşıyor. Onları birbirine bağlayan en önemli ortaklık ise kadınların, işçilerin, ulusal azınlıkların ve LGBTİ+'ların son yıllarda kaydettiği ilerlemeye karşı duydukları küçümseme.&nbsp;</li></ul>Aşırı sağ, Putin’e baktığında demokrasiyi hedef alan beyaz ırkçı saldırının bir örneğini görüyor. Putin ise birkaç yıl önce şöyle demişti:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“ABD giderek daha fazla göçmen alıyor ve anladığım kadarıyla beyaz, Hıristiyan nüfus zaten sayıca azınlıkta… Dünyada önemli bir merkez olmaya devam etmek için [beyaz Hıristiyanları] korumamız gerekiyor.”</blockquote>Bugün bu zincirin zayıf halkası Ukrayna ve Gazze gibi görünüyor ancak belli ki listede başka yerler de var.

Donald Trump’ın diplomatik teamülleri bir kenara iterek Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski’yi kameralar önünde azarlaması ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile siyasi bir ittifaka göz kırptığını açıkça belli etmesi, dünya siyasetinde keskin bir kırılmaya işaret ediyor. Bugün bu zincirin zayıf halkası Ukrayna ve Gazze gibi görünüyor ancak belli ki listede başka yerler de var.

Trump-Putin ittifakı: Dünya siyasetinde kritik bir dönüşümün eşiğinde

60 yıl önce bugün, 21 Şubat 1965’te ABD'de siyah özgürlük hareketinin önde gelen simalarından Malcolm X, failleri bugüne kadar tartışmalı kalan bir suikasta uğrayarak hayatını kaybetti. Toplumun en alt kesimlerinden gelip toplumsal ve düşünsel olarak çok çalkantılı bir hayatın içinde kendi yolunu açmaya çalışan Malcolm X, ölümünden sonra kurulan Kara Panterler’e esin kaynağı olduğu gibi bugün Black Lives Matter hareketinin dayanaklarından biri olarak etkisini sürdürüyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Malcolm Little’ın gençliği</h2>Malcolm Little, 19 Mayıs 1925’te Nebraska’da siyah kitleleri Afrika’ya dönmeye çağıran bir akıma yakınlık duyan Baptist rahibi bir babanın yedinci çocuğu olarak doğdu. Henüz altı yaşındayken babası, Ku Klux Klan'a yakın beyaz üstünlükçü bir örgüt tarafından tramvayın altına itilerek korkunç bir şekilde öldürüldü. Kocasının ani ölümünden çok etkilenen annesi, birkaç yıl sonra sinir krizi geçirerek akıl hastanesine kaldırıldı. Sekiz çocuğu ayrılarak farklı koruyucu ailelere ve yetimhanelere gönderildi.Malcolm, liseden ayrılıp ayakkabı boyama, tabak yıkama vb. gibi vasıfsız işlerde çalıştı, ardından Harlem'e taşındı ve burada önce küçük suçlara karıştı. Ardından 1942'den 1946'ya kadar çok sayıda uyuşturucu, fuhuş, yasa dışı bahis operasyonunun merkezinde yer aldı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Malcolm’un 'X' olarak doğuşu</h2>1952’ye kadar hapishanede gece-gündüz tarih, felsefe, edebiyat alanlarında kitaplar okuyan Malcolm, “İslam Milleti”ne geçmiş olan kardeşlerinin "beyaz şeytan", Afrika-Amerikan tarihi ve İslam hakkındaki konuşmalarıyla aynı yola koyuldu. Onun yolculuğu, cihatçıların veya Kemi Seba'nın yolculuğuna benzer bir radikalleşme yolculuğunun tüm özelliklerini taşıyordu çünkü bu hem siyasi hem de dinî bir radikalleşmeydi.Kölelikten miras kalan soyadını terk edip yerine, Afrikalı atalarının isminin bilinmeyen karakterini gösteren X'i koydu. “İslam Milleti”ne katıldıktan sonra cemaatin kurucusunun ardından en önemli sima hâline geldi ve hatta ileriki yıllarda hocası Elijah Muhammed'i geride bıraktı. Sivil haklar hareketinin radikal bir sesi olarak öncü bir isim hâline geldi.&nbsp;“İslam Milleti”,&nbsp;siyah milliyetçiliğini ve ırk ayrımcılığını savunuyordu. Üyeleri Mekke’ye doğru değil kendi merkezleri Chicago’ya doğru namaz kılıyor, şahadet getirmiyor ve İslam'ın beş şartını uygulamıyorlardı. Bin kişilik örgüt, Malcolm X’in katılımını takip eden yılda dört-beş katına çıkmış; 60'lı yılların başlarında ise üye sayısı 50-75 bine ulaşmıştı.&nbsp;Elijah Muhammed, üyeler üzerindeki otoritesini onları dış dünyaya kapayarak sağlarken Malcolm X ise örgütün büyümesinin tek yolunun siyah toplumun gündelik mücadelelerine katılmakla mümkün olabileceğini söylüyordu. Bu da Müslüman olmayan siyah Amerikalıların sorunlarını da ele almayı gerektiriyordu ki örgütün kuruluş amacına ters bir husustu bu. Öte yandan Muhammed’in kapitalist ekonomiye uygun, siyahlara ait bir strateji (çamaşırhane, restoran, kuru temizleme, fırın, berber gibi ticari işletmeleri vardı) geliştirme hedefi ile Malcolm X’in stratejisi de uyuşmuyordu.&nbsp;60'lı yılların başlarında hocasının özel hayatının “Millet”e tavsiye ettikleriyle pek uyuşmadığını gören Malcolm X, iyiden iyiye hayal kırıklığına uğramıştı.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir başka doğuş: Hacı Mâlik eş-Şahbaz</h2>Böylece Malcolm X, Sünni İslam'a daha yakın bir tavır takındı; sosyalizm ve babasının da yakın olduğu Pan-Afrikanizm'in öne çıktığı daha enternasyonalist bir yaklaşım benimsedi. 1964’te Hac ibadetini yerine getirdi ve Hacı Mâlik eş-Şahbaz ismini aldı (daha önce de Şahbaz mahlasını kullanmıştı).&nbsp;Bu vesileyle Pan-Afrikanizm'in öncülerinden Kwame Nkrumah’la Gana’da görüştü. 19 haftalık bu Afrika seyahati&nbsp;ABD’deki siyahların mücadelesinin Üçüncü Dünya'nın ezilen halklarının kurtuluş mücadelesiyle birlikte ele alınması gerektiği kanısını güçlendirdi. 1964 Martı'nda Organization of Afro-American Unity (OAAU) adıyla laik bir örgütlenmeye girişti. İslam Milleti’nin İslam dünyasının dışında olduğunu ve gerçek mücadelelerde mevcut <a name="_GoBack" target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>olmadığını belirtti.Malcolm X’in geçirdiği evrimin en belirgin örneklerinden biri Aralık 1963’te Birleşmiş Milletler’e konuşma yapmaya gelecek olan Ernesto Che Guevara’yı OAAU toplantısında konuşmaya davet etmesiydi. Che Guevara, bunu Amerikan iç siyasetine müdahale olacağı için kabul etmediyse de Birleşmiş Milletler'deki yeni sömürgeciliğe karşı sert konuşmasında ele aldığı konular Malcolm X’in sözü edilen OAAU toplantısındaki konuşmasının ana temalarını oluşturdu.&nbsp;Kürsüye çıkan Malcolm X “Bizler devrimci bir dünyada ve devrimci bir çağda yaşıyoruz” diye söze başladı. Bu sözler, elbette yalnız İslam Milleti için değil ileriki yıllarda suikasta dahil olduğu kesinleşen FBI için de alarm zillerini çalıyordu. Malcolm X, İslam Milleti’nin savunduklarından, genel olarak siyahların sivil haklar mücadelesine ve oradan da insan haklarına radikal bir geçiş yapmıştı. Artık onun için ırkçılık, bütün insanlığın sorunuydu.&nbsp;Afrika ve Ortadoğu seyahatinden dönüşünde İslam Milleti ile zaten zayıflamış olan ilişkileri tamamen koptu. Ardından önce 14 Şubat’ta evi kundaklandı, sonra da 21 Şubat'ta New York'ta katıldığı bir toplantıda üç kişi tarafından 21 yerinden yaralanarak hayatını kaybetti.Suikastın ardından İslam Milleti’ne üye üç kişi mahkum olduysa da yıllar sonra yapılan araştırmaların da gösterdiği üzere bunlardan ikisi masumdu. FBI ve New York Polis Teşkilatı'nın meseleden haberdar olduğu, ancak muhbirleri ve gizli polisleri kayırmak için ellerinden geleni yaptıkları da sonradan anlaşıldı.

60 yıl önce bugün, 21 Şubat 1965’te ABD'de siyah özgürlük hareketinin önde gelen simalarından Malcolm X, failleri bugüne kadar tartışmalı kalan bir suikasta uğrayarak hayatını kaybetti. Toplumun en alt kesimlerinden gelip çalkantılı bir hayatın içinde kendi yolunu açmaya çalışan Malcolm X, ölümünden sonra kurulan Kara Panterler’e esin kaynağı olduğu gibi bugün Black Lives Matter hareketinin dayanaklarından biri olarak etkisini sürdürüyor.

60. yılında Malcolm X suikastı ve perde arkası

Sırbistan’da öğrenciler, ülkenin yakın tarihi boyunca toplumsal değişim ve adalet arayışında üç kez öncülük üstlendi. Dünya 1968'de gençlik hareketleriyle ve özgürlük arayışlarla çalkalanırken Tito Yugoslavyası’nda Belgrad’ı altı gün boyunca salladılar. 1990’larda kentlerde ve kasabalarda savaşa ve rejime karşı gösteriler düzenlediler. Bunların en sert olanı, 1996’daki hileli seçimlere karşı Belgrad başta olmak üzere bir dizi kentte sokakların işgal edilmesiydi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu kez kıvılcımı çakan ise 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunda sundurmanın çökmesi sonucu 15 kişini ölmesiydi. Avrupa’nın uzun süredir görmediği yoğunluktaki bu gençlik hareketi, sonuç itibarıyla başbakanın istifa etmesini sağlasa da gençlerin talepleri aslında çok daha kapsamlı.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Novi Sad ve sonrası</h2>1 Kasım 2024'te halk, ülkenin ikinci büyük kenti Novi Sad'ın merkezindeki tren istasyonundaki beton sundurmanın çökmesi sonucu 14 kişinin öldüğü (sayı daha sonra 15'e çıktı) ve en az üç kişinin sakat kaldığı haberiyle şok oldu. Öte yandan bu, Sırbistan'ın yakın zamanda gördüğü ilk kaza değildi. Ülke bir helikopter kazasını, Krušik fabrikasında, Resavica madeninde, Doljevac gişesinde, Dubona, Mali Orašje ve Belgrad'daki toplu cinayetlerde hayatını kaybedenleri görmüş; sadece bir ay önce Sırbistan Cumhuriyeti Ordusu'na ait zırhlı bir aracın üç çocuklu bir aileyi ezdiği haberiyle sarsılmıştı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Halk, hesap sorulmasını özlemişti. Novi Sad felaketi, büyük skandalların çoğunlukla cezasız kaldığı bir ülkede kurumsal çürümenin sembolü hâline geldi.</li></ul>Ülke çapında protestolara ve büyük sivil itaatsizlik eylemlerine öncülük eden öğrenciler sokaklara döküldü ve "15 can için 15 dakika sessizlik" sloganıyla gösteriler başlattı. Hareket hızla yayılarak 150'den fazla şehir ve kasabada yüz binlerce insanı kendine çekti. Sayısal olarak bu protestolar, 2000 yılında Miloseviç'in devrildiği 5 Ekim devrimini geride bıraktı.Yetkililer, bu baskı karşısında Novi Sad faciasıyla ilgili olarak eski Ulaştırma Bakanı Goran Vesić de dahil olmak üzere 13 kişiye karşı soruşturma başlattı. Ancak bu hamle de protestolardan yükselen sesleri susturmadı çünkü protestocuların trajedinin nedeni olduğunu söyledikleri yolsuzluk sorunu görmezden gelinmişti. 22 Aralık'ta Sırbistan tarihinin en büyük mitinglerinden biri düzenlendi.Bununla birlikte:&nbsp;Yaklaşık 3 bin 500 üniversite öğretim görevlisinin öğrencilerin taleplerini destekleyen açık bir mektuba imza atması da protestolara ivme kazandırdı. Toplantıya Sırbistan Bilim ve Sanat Akademisi başta olmak üzere Sırbistan'ın her köşesinden profesörler, dekanlar ve rektörler katıldı. On binlerce ilkokul ve ortaokul öğretmeninin daha yüksek ücret talebiyle greve gitmesi ve ülkede eğitimin neredeyse tamamen durmasıyla hareket daha da büyüdü.Cumhurbaşkanı Vučević ise 14 Ocak'ta bir başka kaçamak yola başvurdu: Cumhurbaşkanlığı konusunda istişari bir referandum. Öğrenciler ise referandumu Vučević'in kendi lehine kullanabileceği bir başka boşluk olarak görüp reddettiler.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hükümetin öğrencileri "yabancı ajanlar" olarak gösterme çabası başarısız oldu. Aynı şekilde, onları Maidan 2.0’ın "propagandacıları" ve Gürcistan protestolarının destekçileri olarak tanıtan Rus dezenformasyonunu yansıtma girişimi de karşılık bulmadı.</li></ul>24 Ocak’ta genel grev ilan edildi. Yol kapatma eylemleri, yürüyüşler ve oturma eylemleri, Sırp İlerleme Partisi'nin 2012'de iktidara gelmesinden bu yana karşılaştığı en büyük zorluklardan biri oldu.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kuşaklar arası uçurum</h2>Protestolar, Vučević'e karşı artan hoşnutsuzluğun ve yıllardır etkisiz kalmış bir rejime karşı biriken hayal kırıklığının mantıksal sonucu olsa da bu halk ayaklanmasının kendine has bir özelliği var: Kuşaklar arası uçurum.&nbsp;Bu eylemler; siyasete, tarihe ve iktidara farklı bir bakış açısıyla yaklaşan Z Kuşağı'nın Sırbistan'daki ilk isyanı oldu. Geleneksel siyasi mücadelelerle özdeşleşmeden bu kitlesel öğrenci hareketi, ülkenin irili ufaklı yerleşim yerlerine yayılarak 28 Ocak'ta Novi Sad'ın eski belediye başkanı Başbakan Miloš Vučević'i ve mevcut belediye başkanını istifaya zorladı ve Sırbistan hükümetini devirdi.Ardından hükümet, demiryolunun yeniden inşasına ilişkin belgelerin bir bölümünü daha yayımladı. Uzmanlar bunun bir fark yaratmadığını söylüyor zira İnşaat Fakültesi daha önce ihmal ve eksikleri tespit etmişti. Vučević, daha sonra tutuklanan ve gözaltına alınan herkes için af imzaladı. Ancak hem öğrenciler hem de daha önce tutuklanmış vatandaşlar, "Yeterli değil" dedi. Öğrenim ücretlerinin yarıya indirileceği duyuruldu ancak öğrenciler şu soruyu sormaya devam ediyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Sorumlular nerede, ne zaman hapse girecekler?"</blockquote>Açık olan bir şey var: Sırbistan, 2000 yılından bu yana gördüğü en büyük vatandaş hareketiyle karşı karşıya. Bu hareket, hem içerideki yolsuzluklara hem de uluslararası ekonomik baskılara meydan okurken kent ile kırsal bölgeler arasındaki uçurumu kapatmada da son derece başarılı. Bunun somut bir siyasi değişime varıp varmayacağını ise zaman içinde göreceğiz.Öğrencilerin talepleri, özünde kurumların tarafsız ve kesintisiz çalışmasını, suç eylemlerinin cezalandırılmasını ve bireylerin güvenliğinin sağlanmasını kapsıyor. Bu talepler, daha önce güvenli ve sağlıklı bir kentsel ve kırsal çevre, adil seçim koşulları, daha iyi yaşam ve çalışma koşulları için mücadele eden birçok yerel grup ve ulusal platformun talepleriyle örtüşüyor. Bu ortaklaşma da taleplerini stratejik olarak askıya alan ancak vazgeçmeyen öğrenciler ile diğer gruplar arasında bir işbirliğinin gelişmesine olanak tanıyor.

Sırbistan’da öğrenciler, ülkenin yakın tarihi boyunca toplumsal değişim ve adalet arayışında üçüncü kez öncülük üstlendiler. Bu kez kıvılcımı çakan ise 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunda sundurmanın çökmesi sonucu 15 kişini ölmesiydi. Avrupa’nın uzun süredir görmediği yoğunluktaki bu gençlik hareketi, sonuç itibarıyla başbakanın istifa etmesini sağlasa da talepleri aslında çok daha kapsamlı.

Sırbistan'da protestolar devam ediyor: Öğrenciler ne istiyor?

Gelecek yıl bağımsızlığının 200. yılını kutlayacak olan ve bu 200 yıla 190 darbe ve darbe girişimi sığdıran Bolivya, 2025 seçimlerinin arifesinde birkaç saatlik başarısız bir darbe girişimine daha sahne oldu.Latin Amerika'nın 12 milyonluk bu yoksul ülkesi, çok zengin bir siyasal tarihe sahip. 1952’de kıta tarihindeki ilk ve tek işçi devrimi bu ülkede yaşandı. 1967’de Ernesto Che Guevara, Bolivya’da öldürüldü. Nüfusun üçte ikisini oluşturan yerlilerin siyasete ağırlıklarını koymaları ise 90'lı yıllarda başladı ve 2005'te ilk kez bir yerlinin, Evo Morales'in başkanlığa seçilmesiyle zirve noktasına ulaştı. Yani yerli hareketi başta olmak üzere, iktidarın neredeyse tamamen toplumsal hareketler tarafından belirlendiği bir ülkeden bahsediyoruz.&nbsp;Amerikan eğitiminin etkisi altında siyasette rol oynamaya istekli bir ordu, başka Latin Amerika ülkelerinde olduğu gibi Bolivya'da da etkin, fakat sokak ve güçler ilişkisi onlarca yıldır askerlerin siyasete karışmasına cevaz vermiyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Beklenmeyen darbe girişimi</h2>Haberlere de yansıdığı gibi, 2022’de mevcut başkan Luis Arce tarafından ordu komutanlığına atanan&nbsp;Juan José Zúñiga, 26 Haziran günü öğleden sonra saatlerinde düzensiz güçler ve tanklarla başkanlık sarayının bulunduğu başkent La Paz’ın merkezindeki Murillo Meydanı'na girdi.&nbsp;Zúñiga, yasama ve yürütmenin işine son verdiğini ilan ederek, 2019 hükümet darbesine katılan askerlerin ve aralarında Luis Fernando Camacho Vaca ve Jeanine Áñez gibi muhaliflerin de bulunduğu “siyasal tutukluların” serbest bırakılacağını, yeni bir hükümet kuracağını ve Evo Morales’in de başkanlığa aday olamayacağını bildirdi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ancak on yıllar boyunca militarist sağ tarafından yönetildikten sonra demokratik ve sosyal haklar alanında önemli adımlar atan, toplumsal hareketlerin bu denli canlı olduğu bir ülkede girişilen kısır darbe, belli ki hapisteki&nbsp;2019 darbecilerini dahi şaşırtmıştı ki onlar bile darbeden yana bir tutum geliştirmediler; hatta “demokrasi ve hukuk devletinin savunulması” çağrısında bulundular. Arjantin Başkanı Milei’nin temkinli suskunluğu bir tarafa bırakılırsa bölgedeki diğer hükümetler de darbe girişimine karşı çıktılar.</li></ul>Birkaç saat sonra Luis Arce Catacora, başkanlık sarayından (<a fr-original-style="" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Casa_Grande_del_Pueblo" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Casa Grande del Pueblo</a>) üç kuvvet komutanlığında değişikliğe giderek yeni bir yüksek komutanlık yönetimi oluşturduğunu bildirdi. Yeni başkomutan José Wilson Sánchez, birliklerin hemen geri çekilmesini emretti ve Plaza Murillo boşaltıldı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/6/1/1719852095578.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.69" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Darbe girişimi sonrası Bolivya Başkanı Luis Arce. Fotoğraf: APBirkaç saatlik darbe girişimi sırasında, halk da Arce'nin çağrısıyla kitlesel olarak sokaklara çıktı. COB (Bolivya İşçi Sendikaları Merkezi) da eylem çağrısında bulunanlar arasındaydı.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Şimdi General Zúñiga ve eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Juan Arnez başta olmak üzere tutuklananlar “silahlı ayaklanma” ve “terörizm" suçlamasıyla yargılanacaklar.&nbsp;</li></ul>Darbenin arkasında siyasal ve toplumsal desteğin olmaması, başarısızlığının da temel sebebiydi. 2019’daki darbenin arkasında ulusal denen paramiliter güçler, polis, ordu ve kilise bulunurken, kentli orta sınıflar başta olmak üzere gidişattan rahatsız olan kesimler de darbeye destek vermişti. ABD, İngiltere ve Brezilya elçiliklerinin doğrudan işbirliğini de eklemek gerek.&nbsp;Mevcut başkan Luis Arce ve eski başkan Evo Morales, 2000’li yıllarda yerli yanlısı sol bir parti olan MAS’dan (Sosyalizme Doğru Hareket) seçilmişlerdi. Zira özellikle ülkenin doğusundaki Santa Cruz’da kümelenen sağ muhalefet bir alternatif üretemiyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Muhalefet, meşruiyetini Morales'in seçim sahtekarlığı yaptığı iddiasına dayandırıyordu. Bu iddiaların arkasında da Şubat 2016'da yapılan referandumla 2019'da aday olması engellenen Morales'in, bunun insan haklarına aykırı olduğuna yönelik garip Yüksek Adalet Divanı kararıyla referandumu geçersiz kılması vardı.</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2024/6/1/1719852180715.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.68" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Eski general Juan José Zúñiga. Fotoğraf: Getty Bugün Zúñiga, Evo Morales’in adaylığına karşı çıkıp Luis Arce’yi desteklediğini, hatta onun bilgisi dahilinde hareket ettiğini söylese de 2019 darbecilerinin serbest bırakılmasını talep etmesi "demokrasiyi yerleştirme" çağrısıyla pek uyuşmuyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Arce, hem Morales’i hem muhalefeti darbeyi kışkırtmakla itham ederken Morales de başkanlık gücünü pekiştirmek için Arce’nin kendi kendisine darbe düzenlediğini iddia ediyor.</li></ul><a target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><a target="_blank" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Belirsizlikler</h2>24 Haziran’da bir TV kanalında 2025 seçimlerinde Evo Morales’in aday olmasına karşı olduğunu belirten Zúñiga, “vatanın silahlı kolu” olarak Anayasa’ya uyulduğundan emin olmanın görevi olduğunu, böyle bir durumda Morales'i tutuklayacağını bildirdi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2006’dan 2019’a ülkenin başkanı olan Evo Morales, Anayasa değişikliğine göre yeniden aday olamayacakken adaylığını ilan etmiş ve seçildiğinde de bir saray darbesiyle devrilmişti. Senato ikinci başkanı Jeanine Áñez’in bir oldu bittiyle başkanlığa gelmesinden sonra toplumsal hareketlerin bastırılmasına karşı koyamayanlar seçime gitmek zorunda kalmıştı.&nbsp;</li></ul>Evo Morales’in sürgünlüğünde MAS’ın adayı, Morales döneminde ekonomi bakanlığını başarıyla yürüten, orta sınıftan gelme, siyasetçiden ziyade teknokrat olarak tanımlanabilecek Luis Arce oldu. Arce, yüzde 55 ile Morales’in de üzerinde oy alarak seçildi. 2019 siyasi krizinden sonra 2020 ekonomik krizi ile ortaya çıkan istikrarsızlığa son vermeye çalıştı. Morales’e göre toplumsal hareketlerle daha mesafeli olsa da 2022’de ülkedeki&nbsp;enflasyonun Latin Amerika’daki en düşük seviyede olması, popülaritesini güçlendirdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aynı partiye üye iki siyasetçi arasında ideolojik bir ayrışmadan ziyade bir yönetişim farklılığı olduğu söylenebilir. Yoksa her ikisi de hem kıta ölçeğinde hem uluslararası düzeyde aynı çevrelerle ilişki sürdürüyor. O kadar ki Venezuela Devlet Başkanı Maduro, darbeye karşı çıkarken hem Luis Arce’ye hem de Evo Morales’e desteğini sundu.&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Her ikisi de özellikle yerli hareketin karşı çıktığı lityum gibi önemli madenler başta olmak üzere doğal kaynakların sömürülmesine dayanan ekstraktivist politikaları tüm protestolara rağmen sürdürdüler.</li></ul><h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">MAS’ın bölünmesi</h2>Uzun süredir siyaset sahnesinden uzak olan ordunun girişimi, MAS (Sosyalizme Doğru Hareket) içindeki kardeş kavgasının yarattığı boşlukta cereyan etti. İkisi arasındaki gerilim, 2023 yılı boyunca Morales yanlısı milletvekillerinin İçişleri Bakanı Eduardo del Castillo'ya karşı muhalefetle ortak hareket etmesiyle yükseldi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ayrıca koka yaprağının geleneksel üreticisi Bolivya, birkaç yıl içinde kokain üreticisine dönüştü. 5 Ocak'ta Avrupa pazarına yönelik bir uyuşturucu kaçakçılığı operasyonunda, tek seferde 520 milyon dolarlık uyuşturucuya el konuldu. Uyuşturucu kaçakçılığına karşı Mayıs 2023’te ülkenin merkezi Cochabamba’da özel güçler tarafından 28 üretim birimi ve 7 laboratuvar dağıtıldı. 2023 yılında toplam 33 ton kokain ele geçirildi ve 2020’den bu yana 1.800 üretim birimi dağıtıldı.&nbsp;</li></ul>Luis Arce, Morales taraftarlarının tutumu karşısında meclisteki çoğunluğunu kaybetti. Böylece MAS milletvekilleri arasındaki bölünme, meclisi de tıkanma noktasına getirdi ve siyasal krizi derinleştirdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ancak özellikle Santa Cruz bölgesinde bulunan sağcı muhalefet, ulusal ölçekte 20 yıldır bir iktidar alternatifi olarak beliremedi. Geleneksel olarak güvenlik güçlerine dayanarak iktidar olmaya alışkın sağın bir askerî darbe için de gereken desteği bulması güç gözüküyor.</li></ul>Ekim 2023’teki MAS kongresinde Evo Morales’in başkanlığa aday gösterilmesine karar verildi. Bu kongreye Başkan Luis Arce ve daha önce Morales'in bakanlığını da yapmış, mevcut başkan yardımcısı, yerli hareketinin önemli siması David Choquehuanca katılmadılar. Bir partiden ziyade farklı grupların seçim ittifakından oluşan MAS kongresinde toplumsal hareketlerin yeterince temsil edilmediğini iddia ettiler. Evo Morales de kongreye katılmayanların kendi kendini partiden ihraç etmiş olacağını savundu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Luis Arce’yi destekleyenler, toplumsal örgütlenmelerde ciddi bir nüfuza sahip. Üstelik Aralık 2023’te Anayasa Mahkemesi, 2017 içtihadını bozarak, sınırsız başkanlık görevini yasakladı. Bu durumda Evo Morales’in adaylığı Anayasa’ya aykırı düşüyor. Ancak kendisi bu kararın geçersiz olduğu iddiasıyla adaylığının meşru olduğunu savunuyor.&nbsp;</li></ul>Bu, ilerleyen dönemde MAS’ın bölünmesiyle sınırlı olmayan, daha genel bir meşruiyet meselesini de gündeme getirebilir.

2022’de Bolivya Başkanı Luis Arce tarafından ordu komutanlığına atanan Juan José Zúñiga'nın 26 Haziran'daki birkaç saatlik darbe girişimi, ülkede köklü bir geleneğe dayanan toplumsal hareketlerin engeline takıldı. Bolivya'nın zengin siyasal tarihinden notlarla Morales ile Arce arasındaki kardeş kavgası ve çok bilinmeyenli darbe girişimini anlama rehberi.

Masis Kürkçügil

41 yıl sonra gelen özgürlük: Georges Ibrahim Abdallah'ın hikayesi