Birbiriyle karıştırılan sözcükler: Sonunda mı sonucunda mı? Süre mi süreç mi?

Anlamları ayrı olan birtakım sözcükler vardır ki bazen birini ötekinin yerine kullanırız. Bunlar ya aynı kökten çıkmışlardır, ya kökleri ayrıdır ama birbirlerini andırırlar ya da bu nitelikleri taşımamakla birlikte aynı anlama geldiğini zannederiz.

Bu gibi sözcükler arasındaki anlam ayrılığına dikkat etmemek, kullanımda yanlışlıklara yol açar. Bir dilin sözcükleri bazen çok ince anlam ve kullanım farklarıyla birbirlerinden ayrılırlar. Anlamlarının aynı olduğunu sandığımız sözcüklerin çoğu defa kullanım yerleri farklı olabilir. 

Söz gelimi, “baş, kafa ve kelle” sözcükleri aynı anlamdaymış gibi görünürler ama aynı yerlerde kullanılamazlar. Pazardan üç “baş” sarımsak alırız, golü “kafayla” atarız, pişmiş “kelle” gibi sırıtırız. Yağmur “yüzünden” dereler taşar, evleri su basar, sel felaketi yaşanır; fakat yağmur “sayesinde” tarladan bol ürün alınır.

• Sözlük ve yazım kılavuzunu sürekli elimizin altında bulundurup sözcükleri doğru anlamda ve doğru yerlerde kullanıp kullanmadığımızı kontrol etmemizde yarar var.

Sözcüklerin anlam farklılıklarına çok dikkat etmek, her sözcüğü yerli yerinde kullanmak gerekir. Herhangi bir kavram için en uygun sözcüğü bulup seçmek önemlidir. Elbette doğaçlama yapılan konuşmalarda bu her zaman mümkün olmaz. Ancak mesleği güzel konuşmaya ve yazmaya dayanan insanlar sürekli olarak dikkatli olmak ve adeta sözcük avcılığı yapmak zorundadırlar. Sözcükleri yerinde kullanma becerisi, zengin bir sözcük dağarcığına bağlıdır. Zengin sözcük dağarcığı ise iyi bir eğitime ve bol okumaya dayanır. 

Ekranlarda rastlanan hatalar

Gelin, özellikle medyada rastlanan yanlış sözcük kullanımlarına dair örneklere birlikte göz atalım:

• Bir TV kanalında sunucu, programını yemyeşil bir bahçe içinde kameriyeden sunarken, “Bu güneşli günde dostlarla kamelyanın gölgesinde toplandık” diyordu. Sunucu bilmiyordu ki “kamelya” bir çiçek, “kameriye” ise bahçelerde bulunan bir çardaktır.
• Bir belgesel metninde, “Başkanlık yarışında son bir aya girerken adaylar başbaşa gidiyorlar” cümlesine rastladım. Oysa o cümlede “başbaşa” yerine, “eşit durumda, dengeli olarak, birine üstünlük sağlamadan, atbaşı” anlamlarındaki “başa baş” sözcüğünün kullanılması gerekiyordu.
• Bir gazeteci bir TV haber tartışma programında, “Bakan Yardımcısı ‘mahiyeti’ ile birlikte havaalanının VIP kapısından geçerken…” diye cümleye başlamıştı. “Maiyet” demesi gerekirken anlam farkını bilmeden yanlışlıkla “mahiyet” demişti. Bu tür programlarda acı acı güldüğüm hatalardan bir diğeri de “naçizane” denmesi gereken yerlerde “nacizane” veya “acizane” denmesidir.
• Bir yazar kültür-sanat programındaki söyleşisinde, “Son romanımın yakında 4. baskısı yayınlanacak” diyordu. Oysa romanının yeni baskısı yayınlanmayacaktı, “yayımlanacaktı.” “Yayım” yapılan eylem, iş, “yayın” da bu işin ürünüdür. Bu sebeple “yayımlamak” hem kitap, gazete, dergi vb. şeyleri basmak ve dağıtmak, neşretmek hem de dinlenilecek, görülecek şeyleri radyo ve televizyonla sunmak, bildirmek, duyurmak işidir.
• “Melahat Hanım, bizleri yetim bırakıp gitti.” Yerli TV dizisinde, bir erkek karakterin repliği bu. Oysa, Melahat Hanımın kimseyi “yetim” bırakması söz konusu olamaz; “Melahat Hanım, bizleri öksüz bırakıp gitti” denilmesi gerekiyordu; çünkü, “yetim”, babası ölmüş kişiye denir. Hem annesi hem de babası ölmüş kişiye ise “öksüz” diyoruz.
• Sık karşılaştığımız bir başka hata, “açış” ile “açılış” sözcüklerinin birbirine karıştırılmasıdır. Neredeyse 60 yıllık tarihi olan köklü bir ilkokulda yeni eğitim-öğretim yılının ilk gününde yapılan törende okul müdürü, “açış konuşması” yerine “açılış konuşması” yapacağını söylüyor. Açış konuşması, bir töreni, bir toplantıyı başlatmak için yapılan konuşmadır. Açılış konuşması ise herhangi bir kurum, kuruluş, mağaza vb.nin açılması sırasında yapılan konuşmaya denir.
• Son yıllarda birbiriyle en çok karıştırılan iki sözcük de "süreç" ve "süre". İngilizce “process”in Türkçesi olan “süreç”; “belirli bir düzen içinde ilerleyen olay ve hareketler dizisi” demektir. “Haydarpaşa Lisesinin tarihî binasında öğrenim görenler bilir, her öğrenci okuduğu süreçte o binada en az bir kez kaybolmuştur.” Bu örnekte “süreç” yerine, “bir olayın başıyla sonu arasında geçen zaman, müddet” anlamına gelen “süre” sözcüğü kullanılmalıydı. “Türkiye'nin AB'ye tam üyelik sürecinde atılacak demokratikleşme adımları çok önemli.” cümlesindeki “süreç” sözcüğü ise doğru şekilde kullanılmıştır.
• Bir politikacı kürsü konuşmasında rakip partinin lideri için, “Ateş olsa cürmü kadar yer yakar” diye sesleniyor. Oysa bu deyimin doğrusu, “ateş olsa cirmi kadar yer yakar” şeklindedir. Yani o politikacı, “cirim” ile “cürüm” sözcüklerini karıştırıyor. “Cürüm”, hukukta “suç” anlamına geldiği gibi, “yanlış, kusur veya hata” anlamlarına gelir. Oysa “cirim” sözcüğü, “hacim” demektir.

Şiar Yalçın’ın Doğru Türkçe kitabından bir alıntı ile örneklerimizi çoğaltalım:

“‘Saygılı’ ve ‘saygın’ zaman zaman karıştırılıyor. ‘Saygılı’ karşısındakine saygı gösteren, hürmetkâr, nazik, terbiyeli demektir (‘kendisini sert bir şekilde eleştirdiğim halde bana karşı çok saygılı –zarfımsı sıfat– davrandı’); ‘saygın’ ise muteber, itibarlı, herkesin saydığı ve kendisine karşı saygısı olan demektir (‘falanın saygın kişiliği gittiği her yerde sevilmesine ve çok dost edinmesine yol açmıştır’). 

Tabii saygılı olan genellikle saygın da olur! Ama birincisi daha özel, ikincisi daha genel bir kavramdır. ‘Saygı’ ve ‘saygınlık’ da birbirine benzeyen fakat aslında değişik kavramlardır. Geçenlerde, TV ekranından konuşan bir milletvekili ‘saygı duyduğumuz bir arkadaşımızdır’ veya 'saygın bir arkadaşımızdır’ demesi gerekirken, ‘saygınlık duyduğumuz bir arkadaşımızdır’ dedi. Halbuki, saygınlık bir duygu değil, bir özelliktir.”

En sık karıştırılan sözcükler

Bir başka sık rastlanan hata türü de aynı kökten türetilmiş sözcüklerin birbirine karıştırılmasıdır.

• İlk akla gelenler: ayraç-ayrım, ayrıcalık-ayrılık, ayrıcalık-ayrım, ayrıntı-ayrım, bağımlı-bağlı, başa baş-başbaşa, çarptırmak-çarpıtmak, çekimserlik-çekingenlik, çıkartma-çıkarma, çokluk-çoğunluk, değin-denli, dolaylı-dolambaçlı, doyumsuz-doyulmaz, etkin-etken, görünmek-görülmek, gözaltı-gözlem altı-gözetim altı, güçlendiren-güçleştiren, güçlenmekte-güçleşmekte, ilâ-ile, ı̇vecen-ivedi, karmaşa-karmakarışık, olanak-olasılık, öğretim-öğrenim, özetle-özellikle, özgü-özgün-özel, özgü-özge, saplantı-saptama-sapma, sonucunda-sonunda, sömürge-sömürü, süre-süreç, tanıştırdı-tanıttı, umarsız-umursamaz, yakın-yaklaşık, yankılanma-yansıma, yaşam-yaşantı, yayın-yayım, zorunlu-zorunda.
• Bazı sözcükler ise anlamca birbirine benzetilerek birbiriyle karıştırılabiliyor: algılanmak-değerlendirilmek, ayrıcalık-farklılık, barındırmak-bulundurmak, ekmek-dikmek, eğitim-öğretim, fiyat-ücret-bedel, izlemek-dinlemek, kabullenmek-kabul etmek, sağlamak-neden olmak (yol açmak), tüm-bütün, uyarmak-anımsatmak.
• Ses benzerliği olan yabancı kökenli sözcükleri de karıştırabiliyoruz. Bunların söyleyiş olarak aralarında küçük farklar vardır. Bu tür sözcükler doğru telaffuz edilmezse anlatım bozukluğu meydana gelir: adet-âdet, ala-âlâ, alem-âlem, bilakis-bilhassa, caniyane hareket-cinayet, cürüm-cirim, dalalet-delalet, ebedî-edebî, grup-gurup, hareket-harekât, hesabıyla-hasebiyle, insiyak-inisiyatif, istihbarat alma-haber alma, kefalet-kefaret, mahiyet-maiyet, mahsun-mahzun, mahsur-mahzur, mahfaza-muhafaza, mütehassıs-mütehassis, muharebe-muhabere, mütevazı-mütevazi, mahsur-mahzur, müptela-müptezel, naif-nahif, nüfus-nüfuz, porter-porte, tabi-tabii, takdir-taktir, uhde-ukde, vakıf-vâkıf, yakinen-yakından.

Şairlerin söküp yeniden teyellediği kelimeler

Biz düzyazıda bilinçsizce sözcükleri birbirine karıştırıp dururken, söz ustası kimi şairler bilinçli bir şekilde o sözcükleri söküp yeniden teyelleyerek bambaşka yapılara dönüştürür ve kendi şiir dillerini inşa ederler. 

Şairler anlatım zenginliği elde edebilmek için yeni sözcükler üretebilir, bir sözcüğün yapısını bozabilir, dönüştürebilirler. Şairler sözcüklerin işlevlerinde, fiil çekimlerinde, türetilmelerinde, yapılarında değişiklik yapabilirler. Onlar kurallara bağlanmış yazınsal ifadelerin dışına çıkabilirler. Bu, onlar için yaratıcılıklarını sergilemenin en eğlenceli yollarından biridir.

Örneğin Cemal Süreya, birbirine uzak sözcükleri bir araya getirerek alışılagelmişin çok dışında bağdaştırmalar yapmış ve kendi kişisel dilini kurmuştur: “dörtnala sevişmek”, “utancını duvara asmak”, “gökyüzünü katlamak”, “Afrikası uzun bir gece”, “güneşin linç edilmesi”, “yüzüne sürgün olunan kadın”, “kardeş olan gözler”, “sevgili olan ağız”, “güvercin kuşkusu cırlak güneş”, “sesin masmavi yanması”, “yüreğin yaban argosu”, “Türkçenin burulması”, “mevsimlerin tülü”, “öfkeli özsu” vb. 

Cemal Süreya’nın Önceleyin şiiriyle bitireyim yazıyı:

“Önce bir ellerin vardı yalnızlığımla benim aramda
Sonra birden kapılar açılıverdi ardına kadar
Sonra yüzün onun ardından gözlerin dudakların
Sonra her şey çıkıp geldi
Bir korkusuzluk aldı yürüdü çevremizde
Sen çıkardın utancını duvara astın
Ben masanın üstüne kodum kuralları
Her şey işte böyle oldu önce”