Bize yalan söylediler…

Biz de söyledik tabii. Bazen sözcüklerle, bazen sesimizin tonu hatta bazen de sessizliğimizle. Yevtushenko diyor ki “Gerçeğin yerine sessizlik koyulduğunda o sessizlik bir yalandır”. 

Shepard ve Hartenian çalışmalarında en temel üç ahlak dışı davranışın çalma, aldatma ve yalan olduğunu söylüyorlar. Yalan toplumun endemik (1) özelliklerinden birisi olarak görülüyor ve “aldatmak amacıyla gerçek olmayan bir ifade kullanmak” olarak tanımlanıyor. İnsan davranışının içkin bir özelliği olan yalan üzerine Kirkendon ve arkadaşlarınca yapılan bir çalışma günde en az bir kez yalan söylediğimizi yüzümüze vuruyor. Buna “pragmatik yalan söyleme” diyebiliriz, yani günlük yaşamda ağzımızdan çıkıveren beyaz yalanlar: aramayı unuttuğumuz arkadaşımıza “ben de şimdi seni arayacaktım” demek, ya da mesai arkadaşımıza saç modeli güzel olmasa dahi yakıştığını söylemek.

Yalan, başkalarını aldatmak için yanlış yönlendirmemiz, inanmadığımız şeylere inanmalarını sağlamamız, hatalı bilgi vermemiz ya da gerçeği saklamamız demek. Leslie aldatmanın insan olmanın doğal bir parçası olarak görülmesi gerektiğini söylüyor ve ekliyor “en fazla yaptığımız hata, dürüstlüğü bir kişilik özelliği olarak görmek”, çünkü ona göre dürüstlük sahip olduğun ya da olmadığın bir kişilik özelliği değil, bir durum: kişinin koşullara adapte olduğu bir durum. Hartshorne ve May de yalan ve dürüstlüğün karakter özelliği değil, hayat durumlarının farklı fonksiyonları olduğunu bildiriyorlar.

Bir başka çalışma ise sıradan insanların ne kadarının karşılarındaki kişi yalan söylediğinde bunu anladığını araştırmış. Sonuç: pek azımız bize yalan söylendiğinin farkına varabiliyoruz. Bu da sosyal yaşamın her alanında insanların yalan söyleme ihtimalini arttırıyor. “Yakalanma olasılığı düşükken ve yalan bir avantaj ya da çıkar sağlayacakken neden söylemeyeyim ki?” düşüncesi ağır basıyor anlayacağınız.

Yalanı sınıfladıran çalışmalar da var:

• kabul edilebilir yalanlar (affedilebilir olanlar ve sosyal bir jest olarak söylenenler): gayet lezzetsiz bir yemeği ikram edeni mutlu etmek için övmek gibi,
• mazur görülebilir yalanlar (duruma bağlı olarak savunulabilecek olanlar): çoğunluğu korumak amacıyla söylenen yalanlar gibi,
• ve kötü niyetli yalanlar: buna örnek vermeye gerek görmedik, günlük yaşamda fazlasıyla duyuyoruz zaten.

“Neden yalan söylüyoruz?” sorusuna cevaben geliştirilmiş bazı teoriler var. Bunlardan ilki kişisel çıkar paradigması: insanlar kendilerine fayda sağlayacağına inandıkları zaman yalan söylüyorlar. Müzakere ya da pazarlık esnasında, patrona ya da müşteriye, arkadaşlıklarda ya da yakın ilişkilerde bir avantaj sağlamak amacıyla yalan söyleniyor. İkincisi rol teorisi. Bu teoriye göre insanların özel ve iş yaşamlarında üstlendikleri farklı roller ve bu rollere bağlı karşılamaları gereken beklentiler var. Farklı roller ve beklentileri çatıştığında bu çatışmayı çözmenin ya da azaltmanın yolu, yalan söylemek. Orover yaptığı çalışmada rol çatışması yaşayan hemşirelerin yaşamayan hemişerelere göre daha fazla yalan söylediğini bulmuş. Kişi iş yerinde yapması gerekenler ve özel yaşamında karşılaması gereken beklentiler çatıştığında strese giriyor. Yalan söyleyerek içinde bulunduğu gerginliği azaltıyor. Yalanın bir çeşit stres giderici işlev gördüğünü söylemek de mümkün. Müzakere paradigması ise iki kişinin farklı istek ya da çıkarları olduğunda diğerini manipüle etmek için yalan söylendiğini ileri sürüyor. Aquino aldatma becerileri yüksek olan müzakerecilerin daha başarılı olduğunu ortaya koymuş. Ancak şunu da söylemek gerek, kişi müzakere yaptığı kişi ile devam edecek bir ilişkisi olmadığında yalan ve aldatmaya daha yatkın. Yani sürdürmemiz gereken bir ilişki söz konusu ise yalan söyleme konusunda daha dikkatli olduğumuz söylenebilir. Bir defalık müzakerelerde ise yalan söylemek neredeyse bir beceri olarak kabul edilecek.

(1) Belli bir bölgede salgın olmaksızın sık görülen (hastalık)