Bodrum’daki evin bodrum katını su bastı: Sözcük vurgusunun önemine dair

Aposto GündemHer sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.
İyi bir konuşmacı olmak için mutlaka spiker, sunucu ya da tiyatro oyuncusu olmamız gerekmiyor. Güzel, doğru ve etkili konuşma eğitimi, akademisyenden işletmeciye, pazarlamacıdan eczacıya, banka memurundan otobüs şoförüne, konuşmaya dayalı her meslekten insan için gerekli.
Tekdüze bir tonlamayla, vurgusuz ya da yanlış vurgularla konuşuyorsak dinleyenlere sıkıcı gelebilir, dikkatlerinin dağılmasına neden olabiliriz. Daha da fenası, sözleri hiç dinlenmeyen birine dönüşebiliriz. Çünkü vurgu ile sözlerine canlılık katamayan bir konuşmacı ne denli yararlı ve ilginç konulardan söz açarsa açsın, dinleyicilerinin dikkatini çekemez.
Dinleyicileri etkilemede, seslerin doğru söylenişinden hemen sonra vurgu gelir. Bu sohbetimizde, yazı dilinden biraz uzaklaşıp konuşma dilinde dolaşalım, diye düşündüm. O nedenle hem yazdım hem de sözcük vurgusuna dair medyadan derlediğim örnekleri seslendirdim.
TRT’nin ilk Radyo Dairesi Başkanı olan ve verdiği eğitimlerle yüzlerce yapımcı ve spikerin yetiştirilmesine emeği geçen yazar Turgut Özakman bir spikerin en önemli özelliklerinden biri olarak kabul ettiği "kültürlü ses"i şöyle tanımlamıştı:
“Kültürlü ses demek, arkasında çok iyi bir eğitimin bulunduğu ses demek, çünkü o bazı kelimelerin doğrusunu bilir. O eğitim, o okumuşluk, sanatla kültürle genel olarak hayatla yoğrulmanın, sese yansıması vardır. O yansıma yoksa o ses ham sestir. O sesten hiçbir şey olmaz. Konuşması da gürültü olur.”
Çocukluğumuzda Radyo Tiyatrosu’nun başına oturup sesleriyle büyülendiğimiz Kerim Afşar, Macide Tanır, Ejder Akışık, Işık Yenersu, Ergün Uçucu, Beyhan Saran gibi usta oyuncuların vurguları, tonlamaları bize ışık tuttu, kulaklarımızı ve dilimizi eğitti. Seslendirme sanatçıları olarak biz, “keşke bu sanatçı büyüklerimiz gibi güzel ve doğru konuşabilsek” diye yıllardır çabalıyoruz.
Ülkemizde diksiyon eğitiminde hocaların hocası diye bilinen Nüzhet Şenbay, diksiyon terimini şöyle açıklamış:
“Söz söylerken, duygu ve düşünceleri doğru, üslubuna uygun olarak anlatmak için sesin uyumunu, söylenişi, sözcük hecelerinin uzunluğu, kısalığı ve vurguları bakımından doğruluğu, jesti, mimiği, takınılacak tavırları yerinde ve güzel kullanma sanatıdır.”
Bazı insanlar tınısız ve güçsüz ses akışlarını düzeltemezler. Oysa boğazdan çıkan sese biçim vermek için konuşma organlarının topluca çalışmasıyla yani düzgün boğumlama (articulation) ile heceleri iyi anlaşılacak şekilde bir araya getirerek söylediğimiz sözler daha anlaşılabilir hâle gelir.
Diksiyon kitaplarında hep şu örnek verilir: Sokaktan geçen satıcılar bağırarak ya da megafonla mallarını satmaya çalışırlar. Satıcının sesi duyulur ama söylediği sözler bir türlü anlaşılmaz. Ne sattığını anlayamayınca meraklanıp sorarız. Söylenen sözlerin anlaşılması için temel sesler, ünlüler değil, aslında ünsüzlerdir. Boğumlama sayesinde en gürültülü ortamlarda bile söyleneni anlamamız mümkün olur.
Mesleğinin ilk yıllarında, “haberi hızlı okursam bana başarılı spiker derler” yanılgısına kapılan genç spikerler vardır. Oysa hızlı konuşmak veya hızlı okumaya çalışmaktan çok, sözcüklerin anlamları üzerinde durmalı, tonlamalara dikkat etmeli, yapılacak doğru vurgulamalarla dinleyiciye sesimizdeki heyecan, canlılık ve sıcaklığı yansıtmalıyız. Bu noktalara önem verdiğimizde, sözcüklerin bütün heceleri aynı ton ve vurgu ile okunmayacağı için, konuşmamızın doğallığı, dinleyicinin dikkatini bize yöneltmesini sağlar.
Spikerlik eğitiminde kalite kaybı
Haber bültenlerinde, “sosyal medyaya düşen habere göre…” diye başlayan anonslar duyuyoruz. Yanlış vurgu hemen kulaklarımızı tırmalıyor. Ne yazık ki spiker ve sunucuların çoğu "sosyal medya" diyemiyor, yanlışlıkla tamlananın ilk hecesini (sosyal medya diyerek) vurguluyorlar. Oysa en temel diksiyon eğitiminden geçen biri, sıfat tamlamalarında vurgunun, tamlayanın son hecesinde olduğunu bilir: uslu çocuk, beyaz köşk, cana yakın adam, sosyal medya vb.
Örneğin Ankara’nın “Kurtuluş” semti, ilk hecesi vurgulu (Kurtuluş) söylenir. Son hecesine vurgu yaparak kurtuluş diye söylersek semtin ismini değil “kurtulma” anlamını vermiş oluruz.
Yanlış vurgu, sadece dilin profesyonel kullanıcıları için değil, etkili ve güzel konuşmayı gerektiren hiçbir meslekte hoş karşılanmaz. Çünkü vurgu, dilin ayırt edici özelliklerinden biridir. Türkçe öğrenmeye çalışan yabancıların aksanlarından kaynaklanan yanlış vurgular ve farklı melodisi olan tonlamalar bu duruma örnek verilebilir.
Vurgulama ve tonlama, hem sözcüklerle uzun yıllar haşır neşir olmayı hem de sağlam bir müzik kulağına sahip olmayı gerektirir. Eğitimi yetersiz ve donanımsız spikerleri eleştirdiğim eski bir #tarih dergisi yazımda, 90’lı yıllardan itibaren spikerlik eğitim sisteminde karşılaşılan kalite kaybının yanı sıra yayıncılık yapan kurumların, “90-60-90 olsun, Türkçesi noksan olsun” bakışıyla spiker seçiminde bulunduklarını yazmıştım. Merdiven altı diksiyon kurslarında yetkin olmayan kişilerce “sözde” konuşma eğitimi verilen insanlar, yeterli donanıma sahip olmadan kamera önünde buluveriyorlar kendilerini. Yutulması ya da düşürülmesi nedeniyle anlaşılamayan sözler, ses belirsizliği nedeniyle algılanamayan heceler ve sözcükler yüzünden bugünlerde ekranlarda boy gösteren spiker ve sunucuların çoğunu dinlemekte zorlanıyoruz.
Türkçenin vurgu düzeni
“Türkçe sözcüklerin vurgulanma özellikleriyle kurallarını bilmeyenler, Türkçe konuşmayı asla bilemezler” görüşüne katılıyorum. Konuşmada güzellikten önce “doğruluk” gelir. Boğumlanması düzgün, vurgulamaları doğru olmayanın konuşması güzel olamaz.
- Nedir? Vurgu, “bir sözcükte bulunan hecelerden birinin ya da cümledeki sözcüklerden birinin diğer hecelere ya da sözcüklere göre daha baskılı, belirgin söylenmesi” olarak tanımlanır.
Her dilin kendine özgü ses dizimi ve vurgu düzeni var. Dilin yapısına uygun olarak gelişen parçalarüstü birimler de -vurgu, süre, durak, kavşak, ton ve ezgi- farklı işlev ve biçimlerde kullanılıyor ve belirli kurallarla birden fazla heceye sahip sözcüklerin bir hecesi vurguyu üzerinde taşıyor.
Fince, Çekçe, Macarca, Fransızca gibi dillerde vurgunun yeri değişmezken; Türkçe, İspanyolca, İtalyanca, İngilizce gibi dillerde ise vurgu değişken bir görünüm sergiliyor. Türkçede sözcük vurguları belli başlı dünya dilleriyle kıyaslandığında daha yumuşak, daha hafiftir. Duygusal konuşmaların, coşkulu söylevlerin dışında Türkçede vurgular kulak tırmalamaz. Dil bilimciler bunu Türkçe sözdiziminin zengin oluşuna bağlarlar.
Tiyatro sanatçısı, şair ve akademisyen Suat Taşer, “şiddet vurgusu” ve “anlam ayırt edici vurgu” olmak üzere iki tür vurgu olduğunu savunur.
- Örneğin: Ateş, okul, uçak, kalem, bıçak… gibi sözcüklerde şiddet vurgusu son hecelerde kullanılmaktadır. “Konuşmak” sözcüğünü söylediğimiz zaman “mak” hecesi vurgulu hece, “ko-nuş” heceleri ise vurgusuz heceler olarak gözükecektir. Bu sefer “konuş” sözcüğünü söylersek “ko” hecesi vurgusuz, “nuş” hecesi ise vurgulu hecedir.
Bu “şiddet vurgusu”na “sözcük vurgusu” da diyebiliriz. Şiddet vurgusu, konuşmaya daha fazla güç katmak için kimi sözcüklerin hecelerine ses baskısı yapılarak gerçekleştirilir.
- Örnek: “Bu oyunu bana sen oynadın değil mi?”
Aynı biçimde yazılan ama farklı anlamlar ifade eden sözcüklerde bu farklılığı vurguyla ortaya koyarız. Yani anlam, vurgu yerini belirler, vurgu da anlamı farklılaştırır. Bunu “anlam ayırıcı vurgu” olarak adlandırabiliriz.
- Bahçedeki çiçeklerin hepsi güldü.
Söylediklerime güldü. - Kanımın rengi aldır.
Fırından ekmek aldır. - Çeşme’deki evin önünde küçük bir çeşme vardı.
- Afyon-afyon / Ordu-ordu / gelin-gelin / Bodrum-bodrum / Mısır-mısır
Vurgu, söze duygu katar, dinleyicinin dikkatini uyandırarak anlamın kavranmasını ve konuşmanın canlı, hareketli olmasını sağlar. Vurgu, cümlede anlamca önemli sözcükleri ortaya çıkarır, hatta anlamı değiştirir. Sözcüğün ardındaki anlam, vurgu ile ortaya çıkar.
Vurguyu “sözcük vurgusu” ve “cümle vurgusu” olarak ikiye ayırıyoruz. Aralarındaki fark, sözcüğün tek vurgusunun olması ve özel durumlar dışında değişmemesidir. Sözcük vurgusu, sözcüğün bir hecesini diğerlerine göre daha yüksek bir ses tonuyla daha baskılı ve belirgin söylemek olarak tanımlanabilir. (Bodrum-bodrum) Sözcük vurgusu bizim seçimimize bağlı olmayıp kurallarla zaten belirlenmiştir.
Dil bilimciler Türkçede vurgunun genellikle son hecede olduğunu fakat bunun bazı istisnalarının bulunduğunu dile getirirler. Bu istisnaları örnek vererek açıkladıklarında, bir sözcüğün vurgu yerinin farklı nedenlerle farklı yerlerde gösterildiğine tanık oluyoruz.
- Örneğin: Kuralda “üç hecesi de kapalı olan yer isimlerinde vurgu son hecede olur” diye yazmasına karşın bir dil bilimci, “Zonguldak” sözcüğünde vurgunun ilk hecede “Zon” olduğunu ifade ederken, başka dil bilimciler aynı sözcükte vurgunun ikinci hece yani “gul” olduğunu iddia etmişti. Oysa kural, “dak” hecesi olduğunu söyler.
- Aynı şekilde bir dil bilimci Fransızcadan dilimize geçen “abone” ve “dekolte” sözcüklerinde vurgunun ikinci hecede (“bo”, “kol”) olduğunu belirtirken, başka bir dil bilimci hazırladığı söyleyiş sözlüğünde, bu iki sözcüğün vurgusunu son hecelerde (“ne” ve “te”) vermişti.
Vurgu düzenini, Türkçenin ses dizimi, söz dizimi ve sözcük türleri ile ilişkilendiren dil bilimciler ise vurgu farklılıklarının istisna olmadığını; işlevsel ve nedenli olduğunu belirterek sözcük türünün ve sözcüğün bağlam içindeki görevinin de vurgu farklılığına neden olduğuna dikkat çekerler. Söyleyiş sözlükleri hazırlanırken ya da sözcük vurguları belirlenirken iki farklı işlevle kullanılan sözcüklerin farklı biçimlerde vurgulandığı mutlaka belirtilmeli.
- Şimdi (şu anda=zaman ismi) çalışıyorum.
- Şimdi (hemen=zarf) geliyorum.
Dil bilimcilerin yoğun katılımı, uzlaşısı ve ağız birliği ile hazırlanacak böyle bir (yazılı-sesli) Türkçe Fonetik Sözlüğü’nün yayımlanmasını dört gözle bekliyoruz. RTÜK, TDK, TRT gibi kurumların yayımladıkları telaffuz sözlüklerindeki bazı sözcüklerde rastladığımız kısa/uzun ünlü söyleniş çelişkilerinin de (ta:hin/tahin, pila:ki/pilaki vb.) böyle bir yayınla giderilmesini umut ediyoruz.
“Cümle vurgusu” konusuna önümüzdeki yazıda değineceğim. Aşağıda yer verdiğim alıntı metinlerdeki sözcük vurgusu kuralları ve örneklere göz atmanızı öneriyorum. Yazıyı size bir alıştırma önerisinde bulunarak bitireyim. Sevdiğimiz bir şiir ya da öyküyü seçelim kütüphanemizden. O metni yüksek sesle okuyalım ve okurken vurgulanması gereken hecelerin altını çizelim. Kendi adıma, Murathan Mungan’ın ölümsüz şiiri Yalnız Bir Opera üzerinde vurgu çalışmasına başlıyorum.
TV haber bültenlerinden yanlış 'sözcük vurgusu' örnekleri
- …kitlesel eylemler yapılacak. (Y)
…kitlesel eylemler yapılacak. (D) - “Yaşamlar alt üst olur” (Y)
“Yaşamlar alt üst olur” (D) - “60. gününe giren eylemler...” (Y)
“60. gününe giren eylemler...” (D) - “Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler…” (Y)
“Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler…” (D) - “Horlamadan kurtulabilirsiniz.” (Y)
“Horlamadan kurtulabilirsiniz.” (D) - “Katolik ve Protestanlar arasında gerilim tırmanıyor.” (Y)
“Katolik ve Protestanlar arasında gerilim tırmanıyor.” (D) - “Asgari ücret nasıl hesaplanıyor göreceksiniz” (Y)
“Asgari ücret nasıl hesaplanıyor göreceksiniz” (D) - “50 sayfalık yeni bir dilekçe verdi.” (Y)
“50 sayfalık yeni bir dilekçe verdi.” (D) - “…üniversite sınavı pazar günü yapılıyor.” (Y)
“…üniversite sınavı pazar günü yapılıyor.” (D) - “…birliklerinin çekilmesinin garanti altına alınması gerektiğini belirtti.” (Y)
“…birliklerinin çekilmesinin garanti altına alınması gerektiğini belirtti.” (D) - “Cezalandırılması için o da Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına başvurdu.” (Y)
“Cezalandırılması için o da Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına başvurdu.” (D) - “Babalar da çiçek sever.” (Y)
“Babalar da çiçek sever.” (D) - “Bakan’a yöneltilen sorularda yine enflasyon sorunu…” (Y)
“Bakan’a yöneltilen sorularda yine enflasyon sorunu…” (D)
Örneklerin doğru okunuşlarını buradan dinleyebilirsiniz.
Sözcük vurgusu kuralları için örnekler
- İlk hecede: Asya - çünkü - kadro - müze -Türkçe - herkes
- İç hecede: Konserve - sigorta - voleybol -üniversite -politika -İngilizce
- Son hecede: Öğretmen - kitap -küresel - vurgu- yorum - karanlık
- İki heceli yer isimlerinde vurgu ilk hecededir: Konya, Bursa, Muğla, Ordu;
İzmir, Aydın, Batman, Samsun; Sivas, Maraş, Tokat, Uşak, Siirt; Rize, Tire - Çok heceli yer isimlerinde aşağıdaki durumlarda vurgu ilk hecededir:
- İlk hece kapalı, diğerleri açık ise:
Ankara, Kayseri, Çankırı, Tunceli, Kastamonu - İlk hece kapalı, ikinci hece açık, üçüncü hece kapalı ise:
Erzurum, Kırşehir, Nevşehir, Ardahan
- İlk hece kapalı, diğerleri açık ise:
- Kişi adlarında vurgu son hecededir: Ahmet, Ayşe
- Kişi adlarına başka bir söz eklenecek olursa, vurgu yine son hecededir: Ahmet Bey, Hasan Efendi, Neslihan Hanım
- Çağrılarda, seslenmelerde kişi adlarında vurgu ilk hecededir: Ahmet! Hasan! Neslihan!
- Zarfların çoğunda vurgu ilk hecededir: yarın, sonra, yine, şimdi
- Bağlaçlarda vurgu çoğunlukla ilk hecededir: çünkü, yahut, yalnız
- Ünlemlerde vurgu ilk hecededir: eyvah! haydi!
- Soru sözcüklerde vurgu ilk hecededir: nerede? nasıl? niçin? hangi? kimde
- Bazı özel yer isimlerinde vurgunun yeri değişik hecelerde olur.
- İlk iki veya üç hecesi açık yer isimlerinde vurgu kapalı ilk hecededir: Giresun, Babaeski, Dedeağaç
- Bütün heceleri açık yer isimlerinde vurgu ilk veya ikinci hecededir: Anadolu, Rumeli, Manisa, Kocaeli
- İlk hecesi açık, ikinci hecesi kapalı üç heceli yer isimlerinde vurgu kapalı olan ikinci hecededir: Kütahya, Malatya, Mudanya, Denizli
- İlk iki hecesi kapalı, diğer hecesi açık yer isimlerinde vurgu ikinci hecededir: Antalya, Almanya
- Üç hecesi de kapalı yer isimlerinde vurgu son hecededir: Erzincan, Zonguldak
- Çift ünsüzle başlayan yer isimlerinde vurgu, ilk hecededir: Trabzon, Fransa
- “istan” ile biten yer isimlerinde vurgu son hecededir: Türkistan, Özbekistan, Kazakistan, Türkmenistan, Pakistan
- Dil isimlerinde vurgu kapalı olan ilk ya da üçüncü hecede olur: Türkçe, Farsça, Arapça, Fransızca, İngilizce
- İnsan ve hayvanlara verilen özel isimlerde vurgu, son hecededir: Gökhan, Betül, Sinem, Yunus, Pamuk, Boncuk
Önemli: Aynı sözcüklerin farklı anlamları ifade etmesi çoğu zaman vurgu yoluyla belirlenir.
- düşünce (fikir), düşünce (düştüğünde)
- Kartal (semt ismi), kartal (kuş cinsi)
Sözcük grubunda vurgu
Türkiye Türkçesinde grup vurgusu, genellikle baştaki sözcükte bulunur. Baştaki sözcüğün de son hecesindedir.
- Kızılırmak, görüvermek, sarı gelin, Âkif Bey
- İsim tamlamalarında vurgu, tamlayanın son hecesindedir: kapının önü, Boğaz Köprüsü, çocukların dikkati Sıfat tamlamalarında vurgu, tamlayanın son hecesindedir: uslu çocuk, beyaz köşk, aşağıki ev; gözüpek adam, canayakın adam
- Bazı sıfatlarda ise vurgu ya ilk hecede ya da ilk sözcüktedir. Pekiştirme sıfatlarında vurgu ilk hecededir: bembeyaz, basbayağı
- Asıl sayı sıfatlarında vurgu sayıdadır: yüz yıl, beş kişi
- Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde vurgu, birinci sözcükte; birinci sözcükte de son hecededir: köpekbalığı, deveboynu, sarayburma
- Yardımcı fiillerle kurulan birleşik sözcüklerde vurgu, ilk sözcüğün son hecesindedir: yapıvermek, bakakalmak
Küçültme görevinin dışında kullanılan –ce eki de vurguyu kendinden önceki heceye sürer:
- Bence, açıkça, ulusça, okudukça
İkilemelerde vurgu genellikle ilk sözcükte ya da ilk sözcüğün son hecesinde bulunur: İkilemeler, aynı sözcüklerin, yakın ve karşıt anlamlı sözcüklerin ya da ses benzerliği taşıyan sözcüklerin yinelenmesiyle oluşan sözcük öbekleridir.
- Çirkin mi çirkin – yalan dolan –Allak bullak
- Kör kütük – ite kaka -sağ salim – biz bize
- Tıklım tıklım –şıkır şıkır – gizli gizli – eski püskü
Yabancı sözcüklerde vurgu
- Vurgu başta: Kâtil, vâris, âdet (görenek)
- Vurgu ortada: Hazine, Mücadele
- Vurgu sonda: Bestekâr –Nema -Ziya, katî, vefa, zeki
Doğu kökenli ön ekler de vurguyu üzerlerine çeker:
- Bîçare – bîvefa – na:mağlup – na:tamam
Batı dillerinden dilimize geçen sözcüklerin bazılarında geldikleri dillerin vurgu biçimi korunmuş diğerlerinde Türkçenin vurgu kuralları uygulanmıştır.
- Fanatik – profesör – glikoz - kristal
Bazen de sözcüğün yalın halindeki vurgusuyla tümce içerisindeki vurgusunun aynı olmadığını görüyoruz;
- Biyokimya / biyokimya dersine girdim / biyokimyadan geçtim.
Kaynakça
- Söz ve Diksiyon Sanatı, Nüzhet Şenbay
- Konuşma Eğitimi, Suat Taşer
- Türkçe Sözlüklerin Sözcük Vurgusu Bakımından Karşılaştırılması, Dr. Öğr. Üyesi Safa Çelebi, Prof. Dr. Muhsine Börekçi
- TRT Eğitim Dairesi Başkanlığı Spikerlik Ders Notları









