Bozlağı, ferfenesi, kavalıyla Ankara'nın halk müziği

Türkiye'yi kuzey-güney ve doğu-batı rotalarında birbirine bağlayan yolların üzerinde bulunan Ankara, bu durumun doğal bir sonucu olarak kültürel bir etkileşimin özeğidir.

İç Anadolu halk müziği kümesinde yer alan Ankara'da söylenen türkülerin çoğunluğu komşu şehirlerde de söylenir. Ankara'nın folklorik yapısında; Çankırı, Çorum, Bolu, Kastamonu, Eskişehir, Konya, Aksaray, Kırıkkale, Kırşehir, Yozgat, Nevşehir gibi çevre illerin sentezinin etkisi görülür. Düğün, bayram, imece, bağbozumu, asker uğurlama, cümbüş, muhabbet, ferfene ve cem ayini; Ankara çevresinde halk müziğini ve halk oyunlarını yaşatan başlıca geleneksel durumlardır. Ayrıca ölümlerin ardından ağıtlar da yakılmıştır.

Mahmut Ragıp Gazimihal ve Hulusi Suphi Karsel'in 1939 yılında birlikte kaleme aldığı Ankara Bölgesi Musikî Folkloru adlı kitapçık; Ankara halk müziği konusunda bilgi veren ilk eserlerden biridir. Halk edebiyatçısı Mehmet Tuğrul, 1940 yılında yaptığı derlemelerle 99 türkünün sözlerini ve birçoğunun yakılış hikayesini yayımlamıştır. Hamit Zübeyir Koşay, Ankara Budun Bilgisi adlı eserinde 15 Ankara türküsünün sözlerini, bazı türkülerin yakılış öyküsünü ve bu türkülerin Ankara halk kültürü içindeki yerini yazmıştır.

Ankara Devlet Konservatuvarı derleme ekibi tarafından (Muzaffer Sarısözen, Halil Bediî Yönetken, Rıza Yetişen) 1945 yılında 232 ezgi derlenmiş ve bu çalışma sonucunda 118 sözlü ve sözsüz ezgi TRT repertuvarına alınmıştır. 

Ankara'nın folklorik kültürü üzerine çokça çalışması bulunan Şeref Erdoğdu, Ankaram isimli kitabında, Ankara halk oyunları ve halk müziğine geniş bir yer ayırmış; 300 kadar Ankara türküsü derlediğini belirtmiş; kitabında 5 zeybek, 10 düz oyun ve 52 türkünün sözlerini, bir kısım türkünün de yakılış hikayesini yazmıştır.

Araştırmacı Salih Turhan’ın Anadolu Halk Türküleri ve Ezgileri kitabında Ankara'ya ait 5 türkünün notası bulunmaktadır. Salih Turhan'ın Mustafa Özgül ve Kubilay Dökmetaş ile hazırladığı Notalarıyla Uzun Havalarımız kitabında da Ankara'ya ait 5 uzunhavanın (bozlak) sözlerine yer verilmiştir.

Müzikolog Cemil Demirsipahi Türk Halk Oyunları isimli geniş kapsamlı araştırmasında Ankara kökenli 34 oyun havasının notasını derlemiştir.

Türkiye İş Bankası’nın çıkardığı Kültür ve Sanat dergisinin 19. sayısında halkbilimci Hayrettin İvgin, Ankara Oyunları ve Türküleri başlıklı bir makale kaleme almış; makalesinde kentin başta gelen oyunlarını ve türkülerini sınıflandırmıştır. İvgin, ayrıca "Kızılcahamam-Çamlıdere Bölgesinde Halk Edebiyatı" adlı makalesinde TRT repertuvarına girmiş yedi Kızılcahamam türküsünden söz etmiştir.

Ankara halk müziğinin temel çalgıları; cura, bağlama, divan sazı, kaval, karabaş düdük, cin düdük, kemane, davul-zurna, tef, darbuka, zil ve kaşıktır. Ezgiler en çok bağlama ve kaval ile icra edilmiştir. Halk oyunlarında ise açık havada davul-zurna ve armonik; kapalı alanlarda bağlama, kaval, def, zilli maşa ve kaşık öne çıkan çalgılardır. Keman, ut ve darbuka yirminci yüzyıl başlarından itibaren köçek oyunlarında devreye girmiştir.

Kaynak:

Nail Tan ve Salih Turhan, Ankara Halk Müziği, ABB Yayınları.