Çevrimiçi radikalleştirmenin yeni kuralları: IŞİD yeni insanlara nasıl ulaşıyor?

Bir terör örgütün hedeflerine ulaşabilmesi için, iyi hazırlanmış bir stratejiye sahip olması ve bu stratejiyi doğru kanallar üzerinden hedef kitlesine iletmesi gerekir. Bu süreçte hedef kitleyle kurulan ilişki, söylenenler, propaganda için kullanılan görseller, bunları iletmek için seçilen araçlar ve yapılan eylemler arasındaki uyumu sağlama sürecine “stratejik iletişim” denebilir. 

• Stratejik iletişimin etkili olabilmesi için, amaç ideolojisiz ve nihilist şiddet olsa dahi, örgüte sempati duyabilecek kişileri etkileyebilecek liderlerin ve aktif iletişimcilerin bu sürecin parçası olması gerekir. 

Bu anlamda stratejik iletişimin ilk temel amacı devşirme/eleman kazanmaktır. Potansiyel hedef kitlelerin dikkatini çekmek ve onları bölgesel ya da küresel ölçekte terör örgütüne dahil etmek ana hedefe ulaşmada ilk adım gibi görülebilir.

IŞİD'in stratejik iletişim faaliyetleri

IŞİD kuruluşundan itibaren Ebu Bekir el-Bağdadi’nin “ideolojisini” destekleyebilecek kitlelerin dikkatini çekmeye çalıştı. Sürekli gelişen katmalı stratejik iletişim faaliyetleriyle özellikle gençleri hedefledi. “Çevrimiçi radikalleştirmenin” adeta kitabını yazdı. Suriye ve Irak dışından “yabancı savaşçıları” kendilerine katılmaya davet etti.

• Irak ve Suriye’de, uluslararası koalisyon tarafından “kurumsal olarak” bitirilene kadar IŞİD’e bölgeden ve dünyadan katılım ile örgütün yarattığı terör ve vahşetin seviyesi ne yazık ki bu alanda ne kadar etkin olduklarını kanıtladı. 

Ancak bu etkinlik sadece örgütün kontrol ettiği “sahada” geçerli değildi. Zira IŞİD’in “devşirme kampanyası” özellikle uluslararası alanda yalnızca “savaşmayı seçenlere” yönelik değildi. Kampanya kendi ülkelerinde kalıp örgütün işleyişi için gerekli birçok “görevi” yerine getirerek IŞİD’e destek veren kişileri de hedef alıyordu.

Uluslararası istihbarat ve güvenlik danışmanlığı şirketi Soufan Group’un 2015’te yayımladığı bir araştırmaya göre örgütün yürüttüğü stratejik iletişim kampanyaları sonucu IŞİD’in kurulduğu Nisan 2013’ten 2015’e kadar Suriye ve Irak’a 31.000 yabancı terörist savaşçı gitti. Ne var ki bunlardan kaçının Nusra Cephesi’ne, kaçının El Kaide’ye, kaçının IŞİD’e gittiği belli değil.

2016’da NATO Stratejik İletişim Mükemmeliyet Merkezi yayınlarından çıkan bir rapora göre de aynı dönemde farklı Avrupa ülkelerinden yaklaşık 5.000 kişinin IŞİD’i doğrudan desteklediği tespit edildi. Kim bilir bu rakam 10 yılda kaça çıktı?

Evde radikalleşenleri tespit etmek mümkün mü?

Örgüt yenildikten sonra Afganistan, Irak, Suriye ve Sahel’deki varlığının fiziksel olarak sürdüğünü biliyorduk. Ancak bu kadar katmanlı bir stratejik iletişim ve devşirme stratejisinin uluslararası alandaki gerçek etkinliğini hâlâ bilemiyorduk.

Bunun temel nedeni örneğin, “yabancı savaşçılar” diye adlandırılan teröristlerin örgüte katılım sürecinde farklı ulusal veya uluslararası istihbarat örgütlerinin radarına bir şekilde takılmasıydı. Çatışma bölgelerine seyahat edenlerin ya da yerelde bilinen örgüt yapılarıyla fiziksel olarak bağ kuranların tespit edilmesi de görece kolaydı. 

• Peki IŞİD’in çevrimiçi faaliyetlerinin “başarısını” düşünürsek dergi gibi yayın organları, yardım dernekleri veya merdiven altı medreseler gibi yasal kılıf altında devşirme operasyonu yürüten yerel bir yapıyla ilişkisi olmadan, evde “çevrimiçi radikalleşen” ve IŞİD’i gizlice destekleyen kaç kişi olduğu nereden bilinecek? Özellikle de terör örgütleri ve destekçileri, kimliklerini gizlemek ve yakalanmamak için bilinçli çaba gösterirken... 

Daha önemlisi bunların radikalleşme seviyesinin istihbarat değerlemesini, terör eylemlerini düzenleme veya destek olmaya karar verenlerin sayısını nasıl ölçüp, bunlara karşı nasıl bir önlem alınacak? Kişilerin düşünce dünyasına girmek ya da tüm ülkenin sürekli dijital bir kontrol ağında tutulaması mümkün olmadığına, hatta bunu tercih etmeyeceğimize göre, ne yapılması gerekiyor?

Örneğin İzmir’de 8 Eylül 2025’te Balçova Polis Merkezi’ne saldıran ve 2 polisi şehit eden 16 yaşındaki E.B’nin radikalleşmesini; telefon ve bilgisayarda çok zaman geçirmesi ve ailesine “Siz kafirsiniz” demesi dışında tespit etmenin bir yolu var mıydı? 

Tehdit gerçek, hazırlık yeterli mi?

Bunun cevabı: Evet, vardı. Bu kişilerin tespiti her ne kadar zor olsa da zaman zaman kişiler “çevrimiçi” olarak niyetlerini açık edecek hatalar yapabiliyorlar. Bu da güvenlik birimlerinin müdahalesine imkan sağlıyor. Siber güvenlikle ilgili çalışan resmî kurumlar, çevrimiçi radikalleşmenin tespiti için de çalışıyorlar. Asıl soru uygulamaların neden yetersiz kaldığı ya da uygulamada bir sorun olup olmadığı.

• Ne yazık ki 29 Aralık 2025’te 3 polisin şehit olmasıyla sonuçlanan olay ve farklı illerde yüzlerce IŞİD’linin tutuklanması, örgütün etkinliğinin, yaygınlığının ve destek tabanının düşünülenden bile fazla olabileceğini gösterdi. 

İstihbarat ve polisi bu olay üzerinden eleştirmek işin kolayına kaçmak olur. Kendi siyasi duruşunu hükümetle aynı çizgide tarif eden televizyon değnekçilerinin ortaya attığı komplo teorileri de memleket şehit vermişken ciddiyetsizliğin ve kurumlara olan genel güvensizliği körüklemenin ötesine geçmiyor. Onların tariflediği biçimiyle “dış güçler”, “düşmanlar” adı üzerinde, yaparlarsa, zaten düşmanlık yaparlar. Mesele senin ne kadar caydırıcı olduğun ya da kendini bu “düşmanlıklara” karşı ne kadar koruyabildiğin.

Güvenlik gibi bir konuda yaşanan olayın değerlendirmesini kurumların kendi içinde yaptığına inanmak durumundayız. 

IŞİD’in iletişimdeki dört ana teması

Durum böyleyken IŞİD’in geçmişteki iletişim ve devşirme stratejisiyle ilgili birkaç ana noktayı hatırlamak bugün sempatizanların radikalleşmesi ve eylemci teröristlere dönüşmesiyle ilgili eğitimli tahminler yapmamıza yardımcı olabilir.  

IŞİD iletişim faaliyetlerini 4 ana tema altında tanımlıyordu: Destek sağlamak, IŞİD mensuplarını düşmanlarına karşı mücadelede birleştirmek, iç ve dış düşmanları korkutarak boyun eğdirmek ve İslam Devleti'nin verimliliği ve etkinliği hakkında mümkün olan en geniş kitleyi bilgilendirmek. 

Uluslararası toplum, gençleri cezbeden anlatılara karşı koymaya başladıkça örgüt de bu alandaki faaliyetlerini artırdı. NATO Stratejik İletişim Mükemmeliyet Merkezi tarafından IŞİD yayınları üzerine yapılan değerlendirmelere göre 2016 yılının ilk yarısında örgüt stratejisinin %12-26’sı doğrudan destek sağlamaya yönelik olarak tasarlanmıştı. 

Stratejin ana hedefi ne?

İletişim stratejisi, daha ilk günlerinden beri hedefleri doğrultusunda çevrimiçi/çevrimdışı bir bilgi alanını tanımlamak ve dizayn etmeye yönelik geliştirilmişti.

Hedef kitle, genelde İslam dünyasındadan, temel olarak yoksul, gelecekten beklentisini yitirmiş ya da ait oldukları toplumlarda dışlanmış gençlerdi. Bunların aşırılığa meyilli olduğu değerlendiriliyordu. Bir diğer grup ise dinî motivasyonlar, idealize edilmiş bir dünya tasavvuru ya da adanmışlıklarının yüceltilmesi vaadiyle radikalleşmeye uygun gençlerden oluşuyordu. 

Bu kitlelere ulaşmak için kullanılan söylemler, görseller ve eylemler büyük bir dikkatle seçiliyordu. İletişim belirleyici bir unsurdu. Çevrimiçi bilgi ortamı özellikle “kırılgan bireylerin" bilgisayar ve akıllı telefonlar aracılığıyla kendi kendilerini radikalleştirmelerine zemin hazırlıyordu. Sosyal medyanın yaygın kullanımı devşirme faaliyetlerini kolaylaştırsa da, her amaç için en uygun mecra değildi. 

Anlatıların ustalıkla kurgulanması ve hedef kitleye erişim bilgisinin doğru kullanılması, radikal yapıların yeni destekçileri etkileme sürecinde attığı ilk ve görece etkili adımlardan biriydi ancak bunu izleyen tüm faaliyetler etkinin artırılması ve radikal amaçlara destek sağlanması için kullanılıyordu.

IŞİD militan devşirirken psikoloji biliminden nasıl faydalanıyor?

Örgüt sempatizanları günden güne radikalleştirmek için psikolojideki iki basit kavramdan faydalanıyordu. Bunlardan ilki “bağlanma ve tutarlılık” tekniğiydi. Buna göre bireyler özellikle ilk taahhütlerini verdikten sonra, geçmiş kararları, eylemleri veya açıklamalarıyla tutarlı olmaya çalıştıkları davranış biçimleri geliştiriyorlardı.

Örgütün araçsallaştırdığı bir diğer psikolojik kavram ise Philip Zimbardo’nun Lucifer Etkisi idi. Buna göre de insanlar içinde bulundukları koşullara uyum sağlıyorlar böylece zaman içinde daha “ileri” davranışlara yönlendiriliyordu. Bu tekniklerin tüm örgüt yapıları tarafından büyük bir bağlılıkla kullanılmasının nedeni intihar saldırıları ya da doğrudan terör eylemlerine katılmaya hazır olmayan kişilerin ileride bir gün bu eylemlere katılmaya ikna edilebileceğine olan inançtı. Devşirilen sempatizanlar/militanlar, bu olana kadar, mevcut kapasitelerine uygun biçimlerde örgüte destek vermeye teşvik ediliyordu. Yani kendi çevrelerinde, kendi çaplarında ne yapabilirlerse önce onu yapıyorlardı.

'Cihat'ın kırk yolu

Örgütün bu konuda kullandığı ana propaganda malzemelerinden biri El Kaide’nin ruhani liderlerinden biri olduğu iddia edilen ABD vatandaşı imam Enver El Evlaki’nin 2009’da çevrimiçi verdiği bir dersten çıkarılan eylem listesiydi. Evlaki daha sonra ABD başkanı Obama’nın emriyle bir SİHA saldırısında öldürüldü.

• Küresel cihada katılmanın yollarının sıralandığı bu listede El Evlaki çok küçük eylemlerle başlayan ve “son fedakarlık” olarak kişinin hayatını dava uğruna feda etmesine kadar uzanan bir eylem serisinden bahsediyordu. 

IŞİD anlatısına göre cihat, İslam’daki en büyük eylemdi ve ümmetin varlığının sürdürmesini sağlıyordu. Hilafet, destekçilerinin cihat pratiğine aktif katılımı olmadan ümmeti koruyamazdı. Batı’nın İslam’a karşı bir savaş yürüttüğü ve Müslümanlara ait olması gereken toprakları işgal ettiği fikrini güçlendiriliyordu. Dolayısıyla cihat, isteğe bağlı bir tercih değil, her Müslüman için yerine getirilmesi gereken bir yükümlülüktü.

Her terör örgü gibi IŞİD de ailenin potansiyel bir destekçiyi etkileme sürecinde engel oluşturabileceğini biliyordu. Örgüt bu yüzden “devşireceği” sempatizanlara başkaları karşı çıksa ya da IŞİD’in egemen olduğu bölgelere gitmemeleri yönünde uyarıda bulunsa bile “kutsal savaşa” katılmalarını tavsiye ediliyordu. Hatta El Evlaki’nin konuşmalarına göre, anne babası izin vermese dahi çocukların, kocası karşı çıksa bile eşlerin cihat pratiğine katılması gerekiyordu. Buna karşı olan herkes, tüm aktörler, İslam’ı ve Müslüman düşünce tarzını küresel ölçekte yok etmek isteyen "kötü ve düşman" yaratıklardı. 

Evlaki’nin konuşmasından çıkan liste özellikle IŞİD’in Suriye ve Irak’ta bazı bölgelerin kontrolünü ele geçirmesi öncesinde kullanıldı. Sonrasındaysa anlatı koşullara göre yeniden şekillendirildi ve yeni eklemeler ile geliştirildi.

Suriye ve Irak’ta sözde 'hilafet' sonrası iletişim stratejisi nasıl şekillendi?

Artık kendi toprağı olan örgüt, destek kazanmak için ağırlıklı olarak siyasi ve toplumsal anlatılar kullanmaya başlamıştı.

Bu dönemde IŞİD kendini "Müslüman ümmet için kurulmuş tek gerçek devlet" olarak tanıtıyor; “hilafet”in kamu yönetimi anlayışı ve belediyecilik çalışmaları övülüyor, güzel Ortadoğu fotoğraflarıyla egemen olunan alanlarda refah vadediliyor, hazırlanan videolarda örgütün “askerî operasyonlarındaki başarıları” ve Hilafet ordusunun sahadaki etkinliği öne çıkarılıyordu. İyi donanımlı ve güçlü “asker” görselleri; intihar saldırılarının etkileri ve “şehitlerin” bu yolla “cihata” katılımını ve “Hilafet”in genişlemesine katkılarını anlatan hikayelerle birlikte tüm dünyaya servis ediliyordu.  

“Hilafet” fikrinden etkilenen kişilere eğitim kampları gösterilerek bu kampların “büyük bir maceranın” ve ulvi bir amacın başlangıcı olduğu vurgusu yapılıyordu. Mücahit olmanın güzelliğini ve İslam’ı korumak için sürekli mücadele etmek gerektiğini anlatan kahramanlık ilahisi, türküsü diyebileceğimiz neşidler yazılıyordu. Anlatılar ve hikayeleri kurmak için kullanılan tüm tema ve mesajlar dinî çağrışımlar gözetilerek tasarlanıyor; böylece IŞİD’in yaptığı her şeyin Kur’an’da yer aldığı iddiası pekiştirilmeye çalışılıyordu.

Propaganda reklam kampanyası gibi planlanıyor

Bununla birlikte örgütün iletişim stratejisinde kullanılan ana temaların ağırlıkları tıpkı tüketim ürünlerinin reklam kampanyaları gibi dönemsel olarak değişiyordu. Örneğin Ramazan aylarında bir yandan “Hilafet”in etkinliğini anlatılırken diğer yanda birleştirme ve destek sağlamanın ağırlıkları farklılaşıyor; İslam dünyasındaki Ramazan ruhundan faydalanılmaya çalışılarak Sünnilerin birliğine yönelik sosyal medya içerikleri paylaşılıyordu. 

• Ramazan bitimlerindeyse örgüt genel ruh hâline geri dönüyor ve “iç ve dış düşmanları korkutarak sindirip boyun eğdirme” mesajına ağırlık veriyordu. Sosyal medyada yayımlanan içeriklerde terör saldırılarının önemi vurgulanıyor ve sempatizanlar benzer eylemlere teşvik ediliyordu. 

Kullanılan videoların büyük bölümü “yabancı terörist savaşçılar”a hazırlatılıyor, bunlar kendi ana dillerinde konuşarak, küresel koalisyonun Müslüman coğrafyalardaki yıkıcı eylemlerini anlatıyordu. Bu videolar ölü ve yaralı çocuklar ile yıkılmış kentlerin görselleri kullanılarak duygusal açıdan “güçlendiriliyordu.” 

Müslüman 'televanjelistler'

Örgütün devşirme destek stratejisinin önemli parçalarından biri de etkili liderlerin ve üst düzey örgüt temsilcilerinin konuşmalarının yayımlanmasıydı. Bu konuşmalar genelde kutsal metinlerden yapılan alıntılarla örgütün tema ve mesajları birleştirilerek, anlaşılabilir basitlikte, hazırlanıyor iletişimdeki dinî otoriteye dayalı etki ilkesi etkili biçimde kullanılıyordu. 

• Konuşmaların farklı dillerdeki çevirilerinin sosyal mecralar üzerinden dünyanın dört bir tarafında geniş kitlelere ulaşmasıysa çevrimiçi radikalleşmenin önlenmesini en zorlaştıran unsurlardan biri olarak güvenlik birimlerini endişelendiriyordu.

Hafta başı Yalova’da öldürülen IŞİD militanlarının aileleriyle yapılan röportajlar ve gazeteci İsmail Saymaz’ın soruşturma dosyası ile ilgili ortaya çıkardıkları gösteriyor ki örgütün iletişim ve devşirme stratejisi 10 yıl önceden pek farklı değil. Ailelerin anlattıkları teröristlerin küçük farklarla bire bir bu yoldan geçerek radikalleştiğine işaret ediyor. 

Teröristler YouTube videoları ve çevrimiçi vaazlar üzerinden radikalleşmiş, ailelerle “kafir” oldukları için kavgalar edilmiş, fiziksel olarak IŞİD ile temasa geçilmiş ve Afganistan’a gitme planları yapılmış. Peki IŞİD’in hedef kitlesi, destek toplama yöntemleri, devşirme adımları ve yöntemleri de hâlâ aynı mı? Çevrimiçi radikalleştirme nasıl hayata geçiriliyor ve bu, Türkiye için ne kadar büyük bir tehdit? Devam yazısında konuşacağız.