Çocukların kamusal alanı kullanma hakkı

(Görsel kaynağı: Homer Sykes, PhotoShelter üzerinden)

Yüksek büyüme oranlarına sahip günümüz şehirlerinde nüfus da her geçen gün artıyor ve yoğunlaşıyor. Söz konusu büyüme ve artışlar, plansız kentleşme ile birleştiğinde; bu durum kamusal alanların motorlu taşıtlar tarafından işgal edilmesiyle sonuçlanıyor. Yayalar tarafından kullanılabilen kamusal alanların sayısındaki azalma, şehirleri çocuklar için tehlikeli hale getiriyor, günlük hayattaki özgürlüklerini ise kısıtlıyor.

Çocuk gelişiminde temel becerilerden biri sayılan sosyal beceriler, ortak kullanıma açık alanlarda oynanan oyunlar ve sosyal etkileşimler ile şekillenir. Dolayısıyla çocukların sokaktaki özgürlüğü, okuldaki özgürlüğüyle beraber sosyal becerilerini geliştirebilmesi için kilit öneme sahiptir. Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Kuzey Karolina Eyalet Üniversitesi’nde profesör olan mimar Robin Moore’a göre çocuklar, kamusal alanlar içinde en büyük paya sahip sokakları, barındırdığı objelerle birer oyun alanı olarak değerlendirirken; yetişkinler ise çoğunlukla sokağın trafik akışı ve park yeri gibi işlevsel özelliklerine odaklanıyor. Bu yüzden yetişkinler tarafından tasarlanan şehirler, çocukların gelişimsel ihtiyaçlarına cevap vermekte çoğu zaman yetersiz kalıyor. Veriler ise şehirlerin gelişimine paralel şekilde sokaklardaki çocuk varlığının azaldığını gözler önüne seriyor.

ABD’de Başkan George W. Bush döneminde İskan ve Kentsel Gelişim Bakan Yardımcılığı yapan Catherine Austin Fitts tarafından geliştirilen Buz Şekeri Testi (Popsicle Test), bir çocuğun evden çıkıp en yakın marketten aldığı buz şekerinin eve geri dönene kadar eriyip erimediğine göre mahallelerin yürünebilirliğini ve motorlu taşıt baskısını değerlendiriyor. Genişleyen şehirlerde Buz Şekeri Testi’ni geçemeyen mahallelerin sayısı arttıkça da çocuklu aileler metropol alanlardan uzaklaşmaya başlıyor. Zira ABD’de Nüfus Sayım Bürosu tarafından 2010 ve 2014 verileri incelenerek yapılan bir çalışmaya göre Amerika’da, nüfusu bir milyondan fazla olan bütün metropol alanlarda çocuk nüfusu oransal açıdan azalıyor.

Çocukların sokağı oyun alanı olarak kullanmasını teşvik etmek için Birleşik Krallık’ta hayata geçirilen Yerleşim Bölgesi (Home Zone) adlı uygulama ise bu mekânsal ve sosyal nitelikli soruna çözüm oluşturabilir. Uygulamanın ana fikri meskûn mahallelerdeki yolların yayalar, bisikletliler, çocuklar ve motorlu taşıtlar arasında paylaştırılmasına dayanıyor. Bu doğrultuda yayalar ve taşıtlar keskin hatlarla birbirinden ayrılmıyor; aksine taşıt yolu, yaya bölgeleri sebebiyle sık sık yön değiştiriyor. 20 km/s olan bölgesel hız sınırı, tümsekler ile desteklenerek çocuklar için güvenli sokaklar oluşturuyor. Söz konusu uygulama, sokağın yaygın kabul gören taşıt odaklı kullanımını değiştirmeyi amaçlıyor.

Izgara şeklinde bir şehir planına sahip Barselona’da hayata geçirilen Süper Bloklar (Super Blocks) adlı bir diğer proje ise, sokağı yayalara ve bisikletlilere geri kazandırmayı hedefliyor. Proje kapsamında bölge sakinlerinin araçları ve toplu ulaşım aracı haricindeki taşıtların, her biri dokuz blok ile kare formundaki bölgenin ara sokaklarına girmesi kısıtlanmış durumda. Projenin uygulanmaya başladığı 1986 yılında, Barselona’da motorlu taşıtlar kamusal alanların %85’ini işgal ediyorken, uygulama sayesinde bu oran günümüzde %25 seviyesine kadar düşmüştür.

Son olarak, New York ve Londra gibi metropol şehirlerde başarıyla uygulanmış, sokakların çocuklar ve motorlu taşıtlar arasında dönüşümlü kullanılması prensibine dayanan Oyun Sokakları (Play Streets) projesi; günün belirli saatlerinde sokakları araç geçişine kapatıp çocuklar için güvenli oyun ve sosyalleşme alanları sunuyor. ”Çocukların sokakta oynaması sadece belirli düzenlemeler altında gerçekleşebilir” fikrini normalleştirdiği gerekçesiyle eleştirilere de maruz kalan projeyi, günümüzde London Play gibi yerel yönetimler tarafından desteklenen organizasyonlar yaygınlaştırmaya çalışıyor.

Sarp Kantar