Çok bilinmeyenli darbe denklemi: Bolivya'yı anlamak için siyaset rehberi

Gelecek yıl bağımsızlığının 200. yılını kutlayacak olan ve bu 200 yıla 190 darbe ve darbe girişimi sığdıran Bolivya, 2025 seçimlerinin arifesinde birkaç saatlik başarısız bir darbe girişimine daha sahne oldu.

Latin Amerika'nın 12 milyonluk bu yoksul ülkesi, çok zengin bir siyasal tarihe sahip. 1952’de kıta tarihindeki ilk ve tek işçi devrimi bu ülkede yaşandı. 1967’de Ernesto Che Guevara, Bolivya’da öldürüldü. Nüfusun üçte ikisini oluşturan yerlilerin siyasete ağırlıklarını koymaları ise 90'lı yıllarda başladı ve 2005'te ilk kez bir yerlinin, Evo Morales'in başkanlığa seçilmesiyle zirve noktasına ulaştı. Yani yerli hareketi başta olmak üzere, iktidarın neredeyse tamamen toplumsal hareketler tarafından belirlendiği bir ülkeden bahsediyoruz. 

Amerikan eğitiminin etkisi altında siyasette rol oynamaya istekli bir ordu, başka Latin Amerika ülkelerinde olduğu gibi Bolivya'da da etkin, fakat sokak ve güçler ilişkisi onlarca yıldır askerlerin siyasete karışmasına cevaz vermiyor.

Beklenmeyen darbe girişimi

Haberlere de yansıdığı gibi, 2022’de mevcut başkan Luis Arce tarafından ordu komutanlığına atanan Juan José Zúñiga, 26 Haziran günü öğleden sonra saatlerinde düzensiz güçler ve tanklarla başkanlık sarayının bulunduğu başkent La Paz’ın merkezindeki Murillo Meydanı'na girdi. 

Zúñiga, yasama ve yürütmenin işine son verdiğini ilan ederek, 2019 hükümet darbesine katılan askerlerin ve aralarında Luis Fernando Camacho Vaca ve Jeanine Áñez gibi muhaliflerin de bulunduğu “siyasal tutukluların” serbest bırakılacağını, yeni bir hükümet kuracağını ve Evo Morales’in de başkanlığa aday olamayacağını bildirdi.

• Ancak on yıllar boyunca militarist sağ tarafından yönetildikten sonra demokratik ve sosyal haklar alanında önemli adımlar atan, toplumsal hareketlerin bu denli canlı olduğu bir ülkede girişilen kısır darbe, belli ki hapisteki 2019 darbecilerini dahi şaşırtmıştı ki onlar bile darbeden yana bir tutum geliştirmediler; hatta “demokrasi ve hukuk devletinin savunulması” çağrısında bulundular. Arjantin Başkanı Milei’nin temkinli suskunluğu bir tarafa bırakılırsa bölgedeki diğer hükümetler de darbe girişimine karşı çıktılar.

Birkaç saat sonra Luis Arce Catacora, başkanlık sarayından (Casa Grande del Pueblo) üç kuvvet komutanlığında değişikliğe giderek yeni bir yüksek komutanlık yönetimi oluşturduğunu bildirdi. Yeni başkomutan José Wilson Sánchez, birliklerin hemen geri çekilmesini emretti ve Plaza Murillo boşaltıldı. 

^{Darbe girişimi sonrası Bolivya Başkanı Luis Arce. Fotoğraf: AP}

Birkaç saatlik darbe girişimi sırasında, halk da Arce'nin çağrısıyla kitlesel olarak sokaklara çıktı. COB (Bolivya İşçi Sendikaları Merkezi) da eylem çağrısında bulunanlar arasındaydı. 

• Şimdi General Zúñiga ve eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Juan Arnez başta olmak üzere tutuklananlar “silahlı ayaklanma” ve “terörizm" suçlamasıyla yargılanacaklar. 

Darbenin arkasında siyasal ve toplumsal desteğin olmaması, başarısızlığının da temel sebebiydi. 2019’daki darbenin arkasında ulusal denen paramiliter güçler, polis, ordu ve kilise bulunurken, kentli orta sınıflar başta olmak üzere gidişattan rahatsız olan kesimler de darbeye destek vermişti. ABD, İngiltere ve Brezilya elçiliklerinin doğrudan işbirliğini de eklemek gerek. 

Mevcut başkan Luis Arce ve eski başkan Evo Morales, 2000’li yıllarda yerli yanlısı sol bir parti olan MAS’dan (Sosyalizme Doğru Hareket) seçilmişlerdi. Zira özellikle ülkenin doğusundaki Santa Cruz’da kümelenen sağ muhalefet bir alternatif üretemiyordu.

• Muhalefet, meşruiyetini Morales'in seçim sahtekarlığı yaptığı iddiasına dayandırıyordu. Bu iddiaların arkasında da Şubat 2016'da yapılan referandumla 2019'da aday olması engellenen Morales'in, bunun insan haklarına aykırı olduğuna yönelik garip Yüksek Adalet Divanı kararıyla referandumu geçersiz kılması vardı.

^{Eski general Juan José Zúñiga. Fotoğraf: Getty}

Bugün Zúñiga, Evo Morales’in adaylığına karşı çıkıp Luis Arce’yi desteklediğini, hatta onun bilgisi dahilinde hareket ettiğini söylese de 2019 darbecilerinin serbest bırakılmasını talep etmesi "demokrasiyi yerleştirme" çağrısıyla pek uyuşmuyor.

• Arce, hem Morales’i hem muhalefeti darbeyi kışkırtmakla itham ederken Morales de başkanlık gücünü pekiştirmek için Arce’nin kendi kendisine darbe düzenlediğini iddia ediyor.

Belirsizlikler

24 Haziran’da bir TV kanalında 2025 seçimlerinde Evo Morales’in aday olmasına karşı olduğunu belirten Zúñiga, “vatanın silahlı kolu” olarak Anayasa’ya uyulduğundan emin olmanın görevi olduğunu, böyle bir durumda Morales'i tutuklayacağını bildirdi.

• 2006’dan 2019’a ülkenin başkanı olan Evo Morales, Anayasa değişikliğine göre yeniden aday olamayacakken adaylığını ilan etmiş ve seçildiğinde de bir saray darbesiyle devrilmişti. Senato ikinci başkanı Jeanine Áñez’in bir oldu bittiyle başkanlığa gelmesinden sonra toplumsal hareketlerin bastırılmasına karşı koyamayanlar seçime gitmek zorunda kalmıştı. 

Evo Morales’in sürgünlüğünde MAS’ın adayı, Morales döneminde ekonomi bakanlığını başarıyla yürüten, orta sınıftan gelme, siyasetçiden ziyade teknokrat olarak tanımlanabilecek Luis Arce oldu. Arce, yüzde 55 ile Morales’in de üzerinde oy alarak seçildi. 2019 siyasi krizinden sonra 2020 ekonomik krizi ile ortaya çıkan istikrarsızlığa son vermeye çalıştı. Morales’e göre toplumsal hareketlerle daha mesafeli olsa da 2022’de ülkedeki enflasyonun Latin Amerika’daki en düşük seviyede olması, popülaritesini güçlendirdi. 

• Aynı partiye üye iki siyasetçi arasında ideolojik bir ayrışmadan ziyade bir yönetişim farklılığı olduğu söylenebilir. Yoksa her ikisi de hem kıta ölçeğinde hem uluslararası düzeyde aynı çevrelerle ilişki sürdürüyor. O kadar ki Venezuela Devlet Başkanı Maduro, darbeye karşı çıkarken hem Luis Arce’ye hem de Evo Morales’e desteğini sundu. 
• Her ikisi de özellikle yerli hareketin karşı çıktığı lityum gibi önemli madenler başta olmak üzere doğal kaynakların sömürülmesine dayanan ekstraktivist politikaları tüm protestolara rağmen sürdürdüler.

MAS’ın bölünmesi

Uzun süredir siyaset sahnesinden uzak olan ordunun girişimi, MAS (Sosyalizme Doğru Hareket) içindeki kardeş kavgasının yarattığı boşlukta cereyan etti. İkisi arasındaki gerilim, 2023 yılı boyunca Morales yanlısı milletvekillerinin İçişleri Bakanı Eduardo del Castillo'ya karşı muhalefetle ortak hareket etmesiyle yükseldi. 

• Ayrıca koka yaprağının geleneksel üreticisi Bolivya, birkaç yıl içinde kokain üreticisine dönüştü. 5 Ocak'ta Avrupa pazarına yönelik bir uyuşturucu kaçakçılığı operasyonunda, tek seferde 520 milyon dolarlık uyuşturucuya el konuldu. Uyuşturucu kaçakçılığına karşı Mayıs 2023’te ülkenin merkezi Cochabamba’da özel güçler tarafından 28 üretim birimi ve 7 laboratuvar dağıtıldı. 2023 yılında toplam 33 ton kokain ele geçirildi ve 2020’den bu yana 1.800 üretim birimi dağıtıldı. 

Luis Arce, Morales taraftarlarının tutumu karşısında meclisteki çoğunluğunu kaybetti. Böylece MAS milletvekilleri arasındaki bölünme, meclisi de tıkanma noktasına getirdi ve siyasal krizi derinleştirdi. 

• Ancak özellikle Santa Cruz bölgesinde bulunan sağcı muhalefet, ulusal ölçekte 20 yıldır bir iktidar alternatifi olarak beliremedi. Geleneksel olarak güvenlik güçlerine dayanarak iktidar olmaya alışkın sağın bir askerî darbe için de gereken desteği bulması güç gözüküyor.

Ekim 2023’teki MAS kongresinde Evo Morales’in başkanlığa aday gösterilmesine karar verildi. Bu kongreye Başkan Luis Arce ve daha önce Morales'in bakanlığını da yapmış, mevcut başkan yardımcısı, yerli hareketinin önemli siması David Choquehuanca katılmadılar. Bir partiden ziyade farklı grupların seçim ittifakından oluşan MAS kongresinde toplumsal hareketlerin yeterince temsil edilmediğini iddia ettiler. Evo Morales de kongreye katılmayanların kendi kendini partiden ihraç etmiş olacağını savundu.

• Luis Arce’yi destekleyenler, toplumsal örgütlenmelerde ciddi bir nüfuza sahip. Üstelik Aralık 2023’te Anayasa Mahkemesi, 2017 içtihadını bozarak, sınırsız başkanlık görevini yasakladı. Bu durumda Evo Morales’in adaylığı Anayasa’ya aykırı düşüyor. Ancak kendisi bu kararın geçersiz olduğu iddiasıyla adaylığının meşru olduğunu savunuyor. 

Bu, ilerleyen dönemde MAS’ın bölünmesiyle sınırlı olmayan, daha genel bir meşruiyet meselesini de gündeme getirebilir.