Devletler dönüşümün neresinde?

Döngüsel ekonomi mevcut sürdürülebilirlik çalışmalarının aksine var olan sistemleri iyileştirmeyi, hatalı noktaları düzeltmeyi değil, sistemi bütünsel olarak değiştirmeyi hedefliyor. Sürdürülebilirlikten ayrı tutulması gereken bu dönüşüm en küçük ölçekten başlayarak toplumsal ve ekonomik yapıların tamamen değiştirilmesini gerektiriyor. Döngüsel ekonomiye geçiş süreci her ne kadar sınırları olmayan, belirli çerçevelerle kısıtlanmayan yenilikçi bir bakış açısı gerektirse de elbette doğru şekilde ölçülmeli ve takip edilmeli. Bütünsel yaklaşım mevcut düşünce yapılarımız için hâlâ fazlasıyla yenilikçi bir yaklaşım. Bu nedenle de bütünsel bir sistem dönüşümü sürecinin doğru şekilde takip edilmesi ve paydaşların doğru şekilde yönlendirilmesi kritik öneme sahiptir.

Sistemin baştan aşağı değiştirilmesi süreci şu an için öngörülemeyen birçok zorluğu da beraberinde getirecek. Dönüşüm sürecinin doğru şekilde yürütülmesi için de en büyük sorumluluk en temelde devletlere ve yasa yapıcı kurumlara veriliyor.

Biz de bu noktadan yola çıkarak bu haftaki yazımızda döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde devletlerin süreci doğru yönetmesi ve takip edebilmesi için kritik öneme sahip aksiyon adımlarını tartışmaya açıyoruz. Tartışmamızda 2021 yılında yayımlanan Circular Indicators for Governments raporundan faydalanacağız.

Aksiyon planı

1- Ölçülebilir genel metrikler

Döngüsel ekonominin sınırları ve belirli bir yol haritası olmayan çatı bir konsept olduğundan bahsetmiştik. Fakat bu durum özel sektör başta olmak üzere çoğu paydaşın ne yapacağını bilmediği, belirsiz bir durum ortaya çıkartıyor. Bu nedenle en küçük ölçekli sistemlerden başlayarak (sektörler, kurumlar, eğitim sistemi vb.) tüm sistem ve sektörlerin faydalanabileceği döngüsel ekonomi takip metriklerinin hazırlanması ilk adım. Bu sayede her sektör kendi içinde değişim sürecini yürütürken referans alabilecekleri bir çerçeveye sahip olabilir.

2- Bilgi alışverişi

Döngüsel ekonomiye toplumsal ve ekonomik yapıları oluşturan tüm paydaşların kendi süreçlerini diğer paydaşlarla iş birliği içerisinde yürütmesi gerekiyor. Bu iş birliği sadece birlikte hayata geçirilecek projelerle sınırlı olmamalı. Farklı süreçlerden öğrenilen bilgiler tüm paydaşlarla paylaşılarak öğrenme süreci hızlandırılmalı ve küçük sistemler dönüşürken bu bilgi alışverişi sayesinde bütünsel bir yaklaşım ele alınmalı. Devletlerin de bu kapsamda gerekli paylaşım platformlarını koordine etmesi önemli.

3- Kapsamın genişletilmesi

Bugüne kadar hazırladığımız yazıların neredeyse tamamında döngüsel ekonominin yanlış anlaşıldığını, sadece atık yönetim süreci olarak ele alındığını eleştirmiştik. Devletlerin bu yanlışı düzeltmek adına döngüsel ekonomiyi sadece atık yönetimi merkezinden alıp daha geniş kapsamlı bir iş yapış ve düşünce sistemi olarak tanıtması kritik bir adım olarak öne çıkıyor. Paydaşların mevcut lineer süreçler dolayısıyla sınırlı bakış açısına sahip olmasının önüne geçecek bu kapsam genişlemesi döngüsel ekonominin doğru anlamlandırılması ve gerçek potansiyeline ulaşmasına olanak tanıyacaktır.

🔎 Döngüsel Ekonomi 101’in yorumu: Kapsam genişlemesi için döngüsel ekonominin daha kapsayıcı genel bir tanımının yapılması da kritik öneme sahip. Yakın zamanda döngüsel ekonomi için tek bir tanım yapılması çok olası görülmese de – ki tek bir tanım döngüsel ekonomiyi her şekilde sınırlayacağı için tartışmaya açık bir konu – en azından yapılan çalışmaların çıktılarının daha geniş bir perspektiften ele alınması sağlanabilir. Bu sayede sadece atık yönetimi değil, üretimden tedarike, lojistikten ürün ve hizmet kullanım süreçlerine kadar birçok farklı açıyı ele almak ve döngüsel ekonomiyi değer zinciri içerisinde bütünsel olarak analiz etmek mümkün olabilir.

4- Ekonomik etkilerin belirlenmesi

Döngüsel ekonomi yalnızca bir atık yönetim stratejisi olmadığı için sistemleri değiştirip çevresel ve sosyal konuları da ele alır. Bu sayede de aslında göz ardı edilen fakat sürdürülebilirlikten çok daha kapsayıcı olan ekonomik büyümeyi de odak noktasına koyar. Buradan yola çıkarak döngüsel ekonominin ekonomik getiri ve götürüleri de belirli bir çerçevede ele alınmalı ve sürece dahil olan tüm paydaşların döngüsel ekonomiyi ekonomik etkenleri ile de benimsemesi sağlanmalıdır. Mevcutta yürütülen Çevresel, Sosyal ve Yönetişim (ESG) standartlarına benzer fakat onlarla sınırlı olmayacak şekilde ekonomik metriklerle de ölçümlenen bir sistem dönüşümü döngüsel ekonominin potansiyelini artıracaktır.

5- Doğru hedeflerin belirlenmesi

Devletlerin ve şirketlerin küresel gündemde de fazlasıyla yer alan sürdürülebilirlik hedefleri mevcut. Bu hedefler özellikle Paris Anlaşması ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları çerçevesinde şekilleniyor. 2030, 2040 ve 2050 ana hedefleri ile yürütülmeye çalışılan sürdürülebilirlik yolculuğu günümüzde ne yazık ki döngüsel ekonomiyi yeterince benimsemiş değil. Bu nedenle döngüsel ekonomiye geçişin hızlandırılması ve sadece hatalı alanların iyileştirilmesinin önüne geçmek için döngüsel ekonomi strateji ve hedeflerinin gerçekten anlamlı, ölçülebilir ve döngüsel ekonominin potansiyelini açığa çıkartacak şekilde belirlenmesi gerekiyor.

Yukarıda bahsettiğimiz aksiyon planları devletlerin hayata geçirmesi gereken aksiyon planları olarak ele alınsa da aslında tüm paydaşların bir şekilde dahil olması gereken kritik süreçler. Devletlerin bir yönetim yapısı olarak bu süreci idare etmesi ve paydaşların hepsine görev ve sorumluluklar yüklemesi sürecin doğru şekilde yürütülmesi için de fazlasıyla önemli elbette.

Yine de döngüsel ekonomiye geçiş için tek bir paydaşın başlangıç yapmasına gerek yok. Her zaman bahsettiğimiz gibi tüketiciler, üreticiler, STK’lar, akademi ve toplumu oluşturan diğer tüm paydaşların döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde kendi görev ve sorumluluklarını biliyor, döngüsel ekonomiyi doğru şekilde anlıyor ve hayatlarının, düşünce yapılarının her anında benimsiyor olması gerekiyor.

Bunun içinde daha fazla araştırmalı, bilimsel bir dayanağı olmayan her bilgiye şüpheyle yaklaşmalı, aldığımız her bilginin gerçekliğini sorgulamalıyız. Ancak bu sayede anlamı yitirilen sürdürülebilirlik konseptinin kaderini değiştirebilir, döngüsel bir ekonomiye erişebiliriz.