Döngüsel Ekonomi ve Çevreci İş Modelleri

Döngüsel ekonominin son yıllarda hızla daha yaygın hale gelmesi, bu alanda ortaya çıkan çalışmaları da hızlandırdı. Avrupa Komisyonunun 2015 yılında döngüsel ekonomi aksiyon planı hazırlamasının ardında, akademik çalışmaların ve döngüsel ekonomi paydaşlarının bu konuya yoğunlaştığını da rahatlıkla görebiliriz. Çok farklı alanlarda değer zincirleri yaratmaya odaklanan döngüsel ekonomi elbette bunları çevremizi ve üzerinde yaşadığımız gezegeni daha sürdürülebilir bir hale getirmeye odaklı çözümlere odaklanmakta. Bu gelişmeler ışığında, çevreci iş modellerine de yol haritası niteliğinde çalışmalar sunuluyor ve bu yolda ortaya çıkan girişimler ile, iş modellerini çevreci ve döngüsel ekonomiye uygun hale getiren şirketler yavaş yavaş artıyor. 

Çevreci iş modelleri ile ilgili detaylara inmeden önce, döngüsel ekonominin en temel karakteristik özelliklerine kısaca bakmamız, iş modellerinin anlaşılması için yararlı olacaktır. Avrupa Çevre Ajansı 2016 yılında döngüsel ekonominin 5 ana karakteristiğini şu şekilde belirledi; 

-doğal kaynakların daha az kullanıldığı süreçler

-yenilenebilir ve dönüştürülebilir kaynakların daha çok kullanımı

-emisyon oranlarının azaltılması

-üretim süreçlerinde ortaya çıkan materyal kayıp ve kalıntılarının azaltılması

-ürünlerin ve materyallerin değerlerini ekonomi içerisinde farklı şekillerde kullanılabilir kılmak

Bu 5 ana maddeye baktığımızda, döngüsel ekonominin temelde sürdürülebilir ve çevreci bakış açısı için bir itici kuvvet olduğunu düşünmek yanlış olmayacaktır sanıyorum. Farklı kaynakların, döngüsel ekonominin temel değerleri olarak yukarıda paylaştığımız değerlere benzer açıklamaları mevcut fakat genelinde sürdürülebilir iş modellerine yönlendirici bir role sahip olduğunu söyleyebiliriz. Döngüsel ekonominin daha çok ekonomik sistem içerisinde değişiklikler sunarak, sosyal etki yaratacak çözümlere odaklanması ortaya çok farklı sürdürülebilir iş modelleri için yol haritaları çıkardı. Bu yol haritaları genele baktığımızda, mevcut iş modellerinin yanında daha uzun vadeli değer önerileri sunulmasına olanak sağlıyor.

Döngüsel ekonomi hakkında belki de günümüzün en değerli paydaşlarından biri olan Ellen MacArthur Foundation tarafından sunulmuş olan döngüsel ekonomi iş modelleri, 6 ana kategori sayesinde, işletmelere kendi bulundukları kategoriler içerisinde daha doğru referans noktaları bulmaları için bir yol haritası sunuyor. Bu iş modellerine gelin birlikte bakalım;

1-Regenerate (Yenilenebilir sistemler): Yenilenebilir sistemlere odaklanmak, temelde hepimizin az çok bildiği geniş çaplı bir iş modeli. Yenilenebilir kaynakların kullanımı, kendini devamlı yenileyen bir ekosisteme sahip olmak adına çok önemli. Ülkemizde ve dünyada, yenilenebilir enerjiye yönelim son yıllarca hızla arttı ve bu alanda ciddi yatırımlar yapılmakta. Döngüsel ekonominin en temelinde bulunan yenilenebilir sistemler, hem kısıtlı kaynakların tüketilmesini engelleyecek, hem de doğa ile uyumlu süreçler yaratacakları için, bütünsel anlamda değer yaratmaya devam edecek.

2-Share (Paylaşım): Paylaşım ekonomisi, hepimizin aşina olduğu bir iş modeli aslında. Dünyada Airbnb ile iyice popülerleşen hizmet veya ürün paylaşımı, ülkemizde son dönemde iyice yaygınlaştı. Martı veya Hop gibi paylaşım ekonomisine uygun iş modelleri, ürünlerin veya sağlanan hizmetlerin belli bir aidiyet olmadan, defalarca kullanılmasına odaklanarak, bir ürünün yaşam döngüsünü en verimli hale getirmeye odaklanıyor. 

3-Optimise (En uygun seviyeye getirme): Dilimizde optimizasyon olarak da kullanılan bu iş modeli, temelde var olan bir sürecin en uygun, en iyi hale getirilmesi olarak düşünülebilir. Üretim süreçlerini, satın alma süreçlerini, ulaşım süreçlerini veya hayatımızın her alanından örnek verebileceğimiz basit bir süreci en iyi hale getirerek verimli çalışmasını sağlamaya odaklanılıyor bu iş modelinde.  Ülkemizde ana ürün olarak optimizasyona odaklanılan lojistik, dağıtım veya atık yönetimi alanlarında çokça girişime rastlayabiliriz. 

4-Loop (Döngü): Döngüsel ekonominin de temelini oluşturan, kapalı döngüsel sistemleri bu iş modeli olarak düşünebiliriz. Baştan uca tamamen bağlı olan bu süreçler, süreç içerisinde herhangi bir kayıp vermeden kendi içinde devam ederek, atık oluşumunu sıfırlamayı amaçlıyor. Buradaki atık hem materyal hem de teknolojinin yardımı ile dijital çıktılar olarak düşünülebilir. Daha net anlaşılması için, bu iş modellerini üretilen ürünlerin defalarca kullanılabildiği tedarik süreçlerine sahip işletmeler olarak düşünebiliriz. Örneğin, bir içecek üreticisi, içeceklerin bulunduğu cam şişeleri toplayıp her seferinde yeniden ürettiği içecek ile doldurup piyasaya sunuyor ve bunu defalarca tekrarlıyor ise, bu iş modeli “loop” iş modeli olarak düşünülebilir.  

5-Virtualise (Sanallaştırmak): Bu iş modeli, aslında en popüler ve yaygın olan iş modeli diyebiliriz. Var olan süreçleri, sanallaştırarak ya da sık kullanımı ile dijitalleştirerek, materyal kullanımını azaltmayı amaçlıyor. Tüm iş süreçlerinin sanala dönüştürülmesi, günümüzü teknolojisinin bir zorunluluğu artık. Buna rağmen halen çok fazla materyal atık oluşturacak süreçlere sahibiz. Sanallaştırılabilen tüm süreçler, bu iş modeli için uygun birer alternatif olabilir. 

6-Exchange (Değişim): Eski materyallerin yerini, yeni ve uzun süreli kullanımı olan daha iyi materyaller ile değiştirerek, teknoloji gelişmelere ve iyileştirmelere fırsat sağlamak, bu iş modelinin temel amacı diyebiliriz. Halihazırda kullanımda olan materyallerin, teknolojik gelişmeler ışığında yenilenmesi ve bu sayede var olan süreçlerin daha da hızlanması ve verimli hale getirilmesi atık azaltma yolunda da çok önemli bir adım. Bu nedenle, parça değişimi, üretim bandındaki basit bir materyal değişimi veya tamamen bir iş sürecinin değiştirilmesi ile sağlanan verim ve atık azatlımı, bu iş modelinin temelini oluşturmakta. 

Özellikle girişimlerin bu iş modellerine uygun yeni fikirler ile döngüsel ekonomiye katkı sağladıklarını biliyoruz. Kurumsal firmaların da kendi iş modelleri üzerlerinde yapacakları yenilikler için bu temel iş modellerini referans almaları başlangıç için en basit adım gibi görünüyor. 

Tüm paydaşların sorumluluk alarak harekete geçmesi gereken döngüsel ekonomiye geçiş süreci, elimizdeki tüm süreçleri değiştirmeye odaklanıyor ve bu değişim kendi kendine olmayacak. Bu nedenle bizler de parçası olduğumuz işletmelerin iş modellerini, kendi bulunduğumuz iş süreçlerini döngüsel ekonomik bakış açısına göre analiz ederek, değişimin başlamasına ön ayak olabiliriz. Her paydaşa sorumluluk düşüyor dediğimizde, en büyük sorumluluğun bireylere düştüğünü hatırlatmamız gerektiğine inanıyoruz.