Ermenistan'da neler oluyor?

25 Şubat Perşembe günü Ermenistan’da Genelkurmay Başkanı da dâhil 60 general, Başbakan Nikol Paşinyan ve hükümetinin istifasını istedi. Paşinyan, bunun bir “darbe girişimi” olduğunu belirterek destekçilerini gösteri yapmaya davet etti. Başkent Erivan’daki Cumhuriyet Meydanı’nda yapılan gösterideki konuşmasında Paşinyan “istifasına ancak kendisini seçen halkın karar verebileceğini, Ermenilerin darbeye geçit vermeyeceğini” söyledi. Muhtıradan bir gün önce Genelkurmay İkinci Başkanı Tiran Kaçaryan'ı görevden almış olan Paşinyan, muhtıra sonrasında Genelkurmay Başkanı Onik Gasparyan’ı görevden aldı. 

• Cumhurbaşkanı’nın vetosu: Ermenistan Cumhurbaşkanı Armen Sarkisyan, ordunun muhtırasından sonra itidal çağrısı yapmış, “barışçıl bir çözüm için acil önlemler aldığını” duyurmuştu. Sarkisyan önceki gün de Paşinyan’ın Genelkurmay Başkanı Gasparyan’ın görevden alma kararını onaylamadı. Sarkisyan tek amacının “ülkeyi anayasal düzene ve güvenliğe yönelik tehditlerden korumak, istikrarı ve Silahlı Kuvvetlerin işleyişini sağlamak” olduğunu açıkladı. Paşinyan, Cumhurbaşkanı’ndan dönen kararnameyi yeniden Cumhurbaşkanlığı’na gönderdi.
   
• Muhalefetin tepkisi: Muhtıraya destek olan muhalefet ittifakı Vatan Kurtuluş Hareketi'nin destekçileri, muhtıranın yayımlandığı gün "Genelkurmay'a ve silahlı kuvvetlere destek verme" ve "hain Paşinyan hükümetini" istifaya zorlama çağrısıyla gösteri yaptı. Sokakta hükümet destekçileri ve muhalifleri arasında gerginlik yaşanırken olayların iç savaşa dönüşmesi konusundaki endişeler arttı. Dün de bir grup gösterici güvenliği aşarak hükümet binasına girdi ve hükümet çalışanlarına Paşinyan’ı desteklememe çağrısı yaptı.
   
• Kadife Devrim: Ermenistan 2015 yılında anayasa referandumuyla parlamenter sisteme geçmiş, yürütme yetkilerinin çoğu Cumhurbaşkanı’ndan alınarak Başbakan’a verilmişti. 11 yıl Cumhurbaşkanlığı yapan Serj Sarkisyan’ın başbakan olma hırsı taşımadığını söylemesine rağmen 2018 baharında aday olması ve parlamento tarafından seçilmesi, değişim isteyen kitlelerde tepkiye sebep olmuştu. Yolsuzluk haberleriyle ünlü eski bir gazeteci olan, daha önce arabasına bomba konan, hapis yatan ve iki yıl saklanarak yaşamak zorunda kalan Nikol Paşinyan; Nisan 2018’de Gümrü şehrinden başkent Erivan'a bir yürüyüş gerçekleştirmiş, özellikle sosyal medya üzerinden yerleşik siyasi sisteme ve yolsuzluğa karşı çıkan, demokrasi ve insan hakları talep eden binlerce insanı örgütlemişti. Paşinyan “Kadife Devrim” adı verilen süreçte gözaltına alınsa da halkın ülkeyi kilitleyen eylemleri durdurmaması Sarkisyan’ın istifasını getirmişti. Kadife Devrim’in lideri Paşinyan parlamento tarafından geçici olarak başbakanlığa atanmış, Aralık 2018’de katılımın %49’da kaldığı seçimlerde Paşinyan önderliğindeki “Benim Adımım” ittifakı, geçerli oyların %70’ini almayı başarmıştı.
   
• Rusya’nın bakış açısı: Kadife Devrim, Rusya’nın etki alanının çok geniş olduğu ülkede Batı ile ilişkilerin geliştirilmesi konusundaki toplumsal beklentinin yansıması olarak da görülmüştü. Rusya medyası, batı ülkeleriyle iyi ilişkileri olan ve Ermeni diasporasının da desteğini alan Paşinyan’ın George Soros tarafından fonlandığını iddia etmişti. Rusya ülkedeki değişim sürecine müdahil olmasa da Ukrayna ve Gürcistan’a yönelik Rusya müdahaleleri, ülkede batı ile Rusya arasına sıkışma endişeleri doğurmuştu.
   
• Karabağ Savaşı: Eylül 2020 sonunda Azerbaycan ile Ermenistan arasında başlayan ve 44 gün süren savaş sonucunda Azerbaycan, 28 yıldır Ermenistan işgali altında bulunan Dağlık Karabağ bölgesindeki topraklarını geri almayı başarmıştı. Rusya, yıllardır sürmesini sağladığı statükoyu korumamış, Ermenistan’a destek vermemişti. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Paşinyan’ı cezalandırdığı yorumlarına sebep olan süreç sonucunda Rusya ara buluculuğunda ateşkes anlaşması imzalanmış, Rusya da bölgede askerî olarak varlık gösterme fırsatı yakalamıştı. Dağlık Karabağ’ı Azerbaycan’a bırakan ve Türkiye ile Azerbaycan arasında bir koridor oluşturulmasını sağlayan ateşkesin kabulü Ermenistan’da büyük tepkiyle karşılanmış, “hain Nikol” sloganları atan binlerce kişi savaş yenilgisini kabullenen hükümetin istifasını istemişti.
   
• İskender tartışması: Ordunun muhtırasından bir gün önce Başbakan Paşinyan, eski cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan'ın, Karabağ savaşında Rusya yapımı İskender füze sistemlerinin kullanılması gerektiği yönündeki açıklamalarına karşılık füzelerin patlamadığını ve “80’lerin silahı” olduğunu söylemişti. Rusya Duma Savunma Komitesi’nden yapılan açıklamada “Paşinyan’ın bir suçlu bulmaya çalıştığı, askerî işlerle hiç ilgilenmediğinin anlaşıldığı ve özür dilemesi gerektiği” ifade edildi. Rusya merkezli İzvestia gazetesi Genelkurmay Başkanı Onik Gasparyan’la yapılan bir görüşmeye dayanarak “savaş döneminde birkaç kez Paşinyan’dan füzelerin kullanılması için izin istendiğini ancak Paşinyan’ın uluslararası toplumun tepki göstereceği gerekçesiyle buna izin vermediğini, yalnızca bir kez kullanılan füzenin patladığını” öne sürdü. Olaydan bir gün sonra muhtıra verilmesi, ordudaki Rusya yanlısı grubun öne çıktığı iddialarını beraberinde getirdi.
   
• Ne olacak? Bir askerî yenilgi sonrasında siyasi karışıklığın uzun zamandır beklendiği Ermenistan’ın batı ile Rusya arasında yeni bir rekabet sahası olabileceği yorumları yapılıyor. Ermenistan’ın “Biden yönetiminin Rusya'yı sınırlandırma ve demokrasileri destekleme politikasının ilk test alanlarından birisi olabileceği” ifade ediliyor. Şimdilik net olarak görülen ise bölgede Rusya’nın etki alanının genişlediği ve savaş kaybeden, ekonomik olarak zaten zor durumda olan Ermenistan’ın yakın gelecekte istikrarlı bir ülke görünüme kavuşma ihtimalinin zor olduğu. Ermenistan’da Azerbaycan’la varılan ateşkesi kabul etmeyen savaş yanlısı bir yönetimin iş başına gelmesi ise bölgede zor sağlanan barış ortamını ve ateşkes anlaşmasının kazanımlarını riske atabilir.