Formula 1 - Geçiş Sanatı

Formula 1, Netflix’in ilgi çeken dizisi “Drive to Survive” gibi yayınların sayesinde hiç olmadığı kadar popüler. Her ne kadar dominasyonlardan ve şampiyonlukta kurulan tekelden dolayı ilginin azaldığı söylense de durum böyle değil. 2019 sezonunda Formula 1 organizasyonun 4,5 milyar dolarlık reklam geliriyle tarihi rekorları kırması da ilginin arttığının bir göstergesi. Ulaşılan bu rakam, sigara ve içki firmalarının reklam yasağıyla bir dönem gerileyen gelirlerin, yeni oyuncular sayesinde daha kuvvetli olarak spora döndüğünü gösteriyor.

Formula 1 yönetimi ve takımlar da durumdan son derece memnun. Çünkü sporun sürdürülebilir olması için giderlerin azaltılması ve gelirlerin artırılması önemliydi. Yeni kurallarla hem giderler yıllık 145 milyon dolar seviyesine çekildi hem de gelirler arttı.

Yayınlar, diziler ve filmlerle artan pazarlama başarısı, spora yeni seyircilerin katılmasını sağlayarak sürdürülebilirlik hedefine ulaşılmasında katkı sağladı. Ancak yeni seyircilerin katılması, sosyal medyanın da doğası nedeniyle sporun tartışılma şekli konusunda yeni sorunlar ortaya çıkardı.

Bütün sporlar, hayatın her alanında olduğu gibi belirli kurallar ve gelenekler üzerinden işler. Kural kitapları, ana hatlarıyla yarışmanın kurallarını belirler. Zaman zaman ortaya çıkan gri bölgelerdeyse gelenekler önemlidir. Gri bölgedeki bir konuyla ilgili geçmişte nasıl bir karar verildiğinin incelenmesi böyle durumlarda ilk atılan adımdır. Geçmişte verilen karar doğruysa onun uygulanması tutarlı olunması açısından önemli. Geçmişteki uygulama yanlışsa, bu seferki farklı uygulamanın gerekçelerinin iyi açıklanarak spor severlerin ikna edilmesi gerekliliği var.

Tıpkı hukukta bir hakimin gerekçeli kararını doğru açıklamasının önemli olduğu gibi. Burada da hakemin gerekçeli kararını doğru açıklaması önemli. Yani hakem ve hakim adil olmalıdır sözünün önemi tekrar ortaya çıkıyor.

Formula 1’i bu anlamda hayatın diğer alanlarından ve diğer spor dallarından ayıramayız. Hatta Formula 1, sporun diğer dallarının tamamından daha karmaşık kurallara sahip. Teknolojinin değişmesinin futbol, basketbol ve voleybol vs. gibi pek çok spor dalına etkisi nispeten azdır. Oysa ki Formula 1’de gelişen teknoloji, sporun ruhunu etkileyebilecek değişiklikler sunuyor. Böyle bir ortamda kuralların uygulanmasındaki değişiklikler seyirciye daha iyi anlatılmalı.

Maalesef son yıllardaki gidişata bakıldığında, sporun sunumunda rating kaygısının her şeyin önüne geçtiğini görüyoruz. Bunda sunumu yapan organizasyonların, yani yayın ve pazarlama haklarını ellerinde bulunduran organizasyonların değişmesinin de önemi var. Kısaca açıklamak gerekirse, yayın hakları 1981 ile 2017 yılları arasında pek çok defa biçim değiştirerek pratikte Bernie Ecclestone’un yönettiği konsorsiyumlarda kaldı diyebiliriz.

2017’ye gelindiğinde Amerikan Liberty Media, Formula 1’in yayın haklarını devraldı. Kabul etmek gerekir ki Liberty Media spora büyük dinamizm getirdi. Büyük markalar olan Netflix ve Amazon ile yapılan anlaşmalar hem sporun üzerindeki sis perdesini “biraz” kaldırdı hem de istatistiksel anlamda seyirciyi veriyle besledi. Değişiklikler bu anlamda spora olumlu etki yaptı. Öte yandan diziler Hollywood esintileri taşırken, istatistiksel verilerin bir kısmı da biraz gerçeklikten uzaktı. Ama yine de bir heyecan geldiğini söylememiz lazım.

Fakat spora heyecan ve biraz da şeffaflık gelirken bir nokta atlandı: Formula 1’in felsefesinin ve bu felsefenin getirdiği kuralların anlatılması. Bu eksiklik, sporu yeni izlemeye başlayan izleyicilerde ve özellikle de gençlerde kuralları kendi başına yorumlanması sonucunu doğurdu.

“Seyircinin yalnızlığı” ve yolunu kendi bulma çabası biraz da Formula 1’in doğasında olan bir durum. Formula 1 yeteri kadar şeffaf değil. Motorlar ve diğer teknik belgelerin tüm çıplaklığıyla izleyiciyle paylaşılmasının imkânsız olduğunu kabul etmek lazım. Motorlara büyük teknolojik yatırımlar yapan takımlar, FIA ile paylaştıkları bilgilerin kamuoyu ve rakipler tarafından bilinmesini istemiyor. FIA tarafından yayınlanan ve çoğu zaman gri bölgeleri kapsayan teknik direktiflerin (yönergelerin) içeriği bile kamuoyuyla paylaşılmıyor. Teknik bir konuda rakibinden kuşkulanan takımlar önce FIA’ya bu rahatsızlığı bildiriyor. Sonuç alınamazsa veya karar gecikirse konu basına sızdırılarak tartışılmaya başlanıyor ve bu yolla FIA baskı altına alınıyor. Daha sonrasında FIA teknik bir yönergeyle konuyu netleştiriyor ve konu kapanıyor. Daha doğrusu taraflar tatmin olursa konu kapanıyor. Kamuoyu olarak bu teknik direktifin ayrıntılarını asla öğrenme şansımız olmuyor. Sanki teknik direktif yayınlanıyor ve sonrasında tüm takımlar anlaşmışçasına bir anda kasaya koyularak ortadan kaldırılıyor. Takımlarsa sadece belli başlı gazetecilere bu bilgileri “kısmen” sızdırarak kendi görüşlerini ve bakış açılarını aktarmış oluyorlar.

Ama benim itiraz ettiğim nokta temelde teknik alandaki belirsizlikler değil. Hatta onu kısmen anladığımı yukarıda da belirttim. Kuralların, uygulamaların ve hatta teknik direktiflerin de seyirciye tam açıklanmaması sorun. Mesela 2019 ve 2020 yıllarında motorlarla ilgili olan ve gri bölgeleri etkisiz hale getirmeyi hedefleyen teknik direktiflerin hiçbirini okuyamadık. Sadece FIA’nın ve takımların bazı gazeteciler üzerinden sızdırdıkları bilgilere ulaşma şansımız oldu. O bilgileri kullanarak hep birlikte bazı sonuçlar çıkarmaya çalıştık.

Sonuç olarak gerek Formula 1’in doğası gerekse de yayının sunulma şekli, bu sporun seyircisini karanlıkta bıraktı. Son günlerin tartışması olduğu için geçiş (sollama) konusunda bazı kuralları anlatarak bu konudaki kafa karışıklıklarını ortadan kaldırmayı görev edindim. En azından kural kitabında yer alan bazı konuları karanlıktan çıkaralım istiyorum.