Gökçer Tahincioğlu ile Beyaz Toros ve Türkiye'nin faili meçhul karnesi

İlk baskısı 12 yıl önce yapılan Beyaz Toros’un yeni vakalar eklenmiş ve genişletilmiş ikinci baskısı çıktı. Gökçer Tahincioğlu’yla bu süre zarfında popüler kültür imgesi hâline gelen Beyaz Toros’u ve Türkiye’nin 2000’ler sonrası faili meçhul karnesini konuştuk. 

Tahincioğlu, cezasızlık politikalarının yalnızca siyasi cinayetleri değil, kadınlara, çocuklara yönelik cinayetleri de kapsamaya başladığını hatırlatıp ekliyor: “Bu zeminin bu kadar genişletilmesi memleket için bir felaket. Bunun sonuçlarını çok üzülerek hep birlikte yaşarız.”

Kitap ilk çıktığında, yani 12 yıl önce “Beyaz Toros” yüzleşilmesi gereken bir meseleyken şimdi popüler kültür imgesi oldu. Tişörtleri yapılıyor, stadyumlarda adına pankartlar açılıyor. İki baskı arasında yaşanan toplumsal değişimi nasıl yorumlarsınız? 

Aslında bu soru tam da kitabı yeniden yayına hazırlama nedenimize denk düşüyor. “Bir kez daha anlatmak zorundayız” duygusunun oluşmasının sebebi değişen iklim, dil, hak, hukuk ve adalet algısı. Kitabı sosyal medyada duyurduğumda, birisi şöyle yazdı: 

“Mağduriyetleri bir türlü bitmeyen kesimleri bir daha mı mağdur yapacaksınız? Umarım bu kitabı kimse okumaz, siz mağdur olursunuz.” 

Mağdur olarak Kürtleri kastediyor, kitabın cezasızlık sistematiğine vurgu yaptığını bilmiyor. Bu mesajı özellikle andım, çünkü bu kesimlerin kitaba erişmesini ve okumasını istiyorum. 12 Eylül’den bu yana hak alanında verilen mücadeledeki kazanımların büyük bir bölümü 2013-2026 arasında kaybedildi. Sadece uygulamalarla değil. Söylenmesi ayıp sayılan, nefret suçuna varan düşünce ve söylemlerin normalleştiği, insanların ölümünden rahatça söz edilen, sistemin de bunu normal, olağan bir tepki olarak gördüğü bir dönemden söz ediyoruz. 

Dil değiştiğinde kitleler bu dili alır ve kullanır. Burada tek başına halka kızmanın anlamı yok. Bugün dünya müthiş bir zulüm ikliminden geçerken, katliamlar normalleştirilirken burada da bir benzerini yaşamamız sürpriz değil bizim hakikati anlatma zorunluluğumuz değişmiyor.

Sabahattin Ali’den Kadir Manga’ya, Abdi İpekçi’den Ethem Sarısülük’e uzanan cinayetlere bakarsak bir yazar, bir öğrenci, bir gazeteci, bir işçi görüyoruz. Cezasızlık politikaları ve adalet arayışı çok farklı kesimleri etkiliyor. Bu isimleri faili meçhul paydasında ortaklaştıran ne? 

Bu tam da vurgulamak istediğim sistematiğin bir tezahürü. Kimi kesimler çok daha yoğun uğramış olabilir, kimi kesimlerin payına daha azı düşer ama zulüm değişmez. Sisteme karşı sözü olan ya da sistemin bir biçimde düşmanlaştırdığı kesimler payını alıyor. Belki düşünce olarak asla yan yana gelemeyeceğimiz ama sistemin bir kısmına bir nedenle karşı çıkan insanlar da zulme uğruyor. 

1950’lerden beri uygulanan—Sabahattin Ali cinayetini de kısmen bunun içine alabiliriz—gladyo pratiği iktidarlara göre yöntem değiştirse de varlığını sürdürüyor. Bir önceki dönemin günahları affediliyor, yeni yöntemler icat ediliyor ve devam ediyor. Bunu ortadan kaldırabilmenin yolu belli toplum kesimlerinin daha önce kısıtlanan belli haklara kavuşması, belli özgürlük alanlarının oluşması değil. Gerçek anlamda sivilleşmek. Anayasasından iktidarına kadar hesap verilebilir mekanizmaların yaratılması ve suçları işleyenlerin gerçek anlamda hesap verdiği bir sistemin kurulması. 

Oysa biz aksini görüyoruz. Bir dönem cenazesine bile gidilemeyen Abdullah Çatlı’nın bugün filmleri çıkıyor ve Çatlı kahraman mitiyle bize sunuluyor. Çatlıgillere de böyle yapılacak.  

Cezasızlığın yaygınlaştırılması memleketin felaketi

Mehmet Eymür’le yaptığınız röportaj Abdullah Çatlı’nın, Yeşil’in devlet içinde makbul sayılmadığını, “tetikçi ve dengesiz” olarak nitelendiklerini ortaya koyuyordu. Kriminal sayılan insanlar ne değişti de kahraman oldu?  

Siz topluma Yeşil’in borçlu olduğu esnafın parasını geri istemesi üzerine o esnafın liseye giden çocuğunu öldürdüğü gerçeğini değil de “Abdullah Öcalan’ı öldürecekti engellediler” yalanını anlatırsanız yeni kuşak Yeşil’i kahraman zanneder. Abdullah Çatlı’nın devletin içindeki bir klik tarafından sahte kimlikle kumarhane yeri bakmaya gönderilmişken öldüğünü gizleyip kahramanlık peşinde ölmüş gibi gösterirseniz bu sonuç ortaya çıkar. 

Filmin fragmanında “Bize huzurlu uyku yok” deniyor. Daha ne kadar huzurlu bir uyku olabilir? Bir yanında milletvekili, bir yanında emniyet müdürü, bir yanında sevgilin varken kumarhane yeri bakmaktan dönerken ölüyorsun. Tabii ki Allah kimsenin başına bir trafik kazası vermesin ama keyfekeder bir hayattan söz ediyoruz burada. Yakın zamanda kumarhaneler kralı olarak bilinen kişi, Çatlı’da olduğu anlaşılan devlete ait çalıntı silahlarla vurulmuş. O boşluğa oturmak için yeni kumarhane yerleri bakmaya başlamışsın. Kahramanlık bunun neresinde?  

Bahçelievler Katliamı’nı anımsatanlara “Ülkücü öğretmenler de evlerinde öldürüldü” deniyor. Zaten o öğretmenlerin ölümünü de gündeme getirmemiz, katillerini aramamız gerekir. Bu argümanla evlerinde silahsız külahsız bir siyasi parti üyesi olarak oturan insanların telle boğulup, cesetlerini arabayla kaçırıp, bir yere atılmasını normalleştiremezsin. Normalleştirirsen birisi gelir ve der ki, “Senin kahraman saydığın, PKK’ları öldürdü dediğin adam ve onun çetesi insanları korkakça enselerinden vuruyordu.” 

Filmde “Kimseyi arkadan vurmayız” deniyor. Peki hepsi arkadan vurulmuş, elleri bağlı insanlar ne olacak? Sonra öldürdükleri insanların ceplerindeki parayı paylaşırken birbirlerine düştüklerini de anlatman gerekir. Sahte tarih yazarak kimseyi kahraman ilan edemezsin. Türkiye’deki kafa karışıklığından görüyoruz ki kahramanlaştırma eğilimi çok yükselmiş durumda. Satın alması da çok kolay, insanlar filme gidebilir. Bugünün ruh hâlinde böyle olur ama yarın utanacağın bir şeyle tarihe geçersin. O utanma duygusu da elbet geri gelir. Biz çabuk geri gelmesi için uğraşıyoruz. 

Faili meçhul Sedat Yenigün bir Müslümandı. Doğan Öz savcıydı. Bugünü anacak olursak Sinan Ateş ülkücüydü. Öldürülen ve katili bulunmayan yalnızca solcular ya da Kürtler değil...

Elbette değil, Çatlı’yı ezbere kahraman yapıp sosyal medyada bağıranların bunu düşünmesinde ve bilmesinde fayda var. “PKK’ya yardım eden işadamları öldürüldü” diye övünüyorlar. Tansu Çiller’in açıkladığı listeden bu çeteye para vererek çıkan isimler var. Madem devletin bekası için iş yapılıyordu, niye para karşılığı PKK’ya yardım eden insanlar o listeden çıkarıldı? Madem o kadar kahramandın, o listede adı bile olmayan ama senin girdiğin ihalelere taş koyan Hakkarili, Sağlık Bakanlığı Müfettişi Namık Erdoğan’ı niye öldürdün? Bu sorulara yanıt verilmiyor. 

Bugün Çatlı filminden canının acıdığını söyleyen ilk isim Abdi İpekçi’nin kızı, elli yıldır adalet mücadelesi veren Nükhet İpekçi. Her kesimden faili meçhulün hesabını hep birlikte soralım, kimseyi kafamıza göre masum ya da kahraman ilan etmeyelim. Suçlu ve katildir Çatlı.    

Cinayetlerin paterni aynı ve bir yapıya işaret ediyor.  

Kitabın adı Beyaz Toros olduğu için sadece 90’ları kapsıyor gibi algılanıyor ama bu faili belli olan ama meçhul olarak anılan cinayetlerin simgesi. 1948’deki Sabahattin Ali cinayetiyle 2007’deki Hrant Dink cinayeti arasındaki kopya benzerlikleri göremiyorsan bu yapıyı zaten anlayamazsın. 

Aynı sistematikle, 90’lar gibi işlemiyor artık ama zaten 80’lerle 90’ların da sistematiği birbirinden farklıydı. Biz 80’lerde darbe ortamının etkisiyle devletin açıktan yaptığı eylemleri görüyorduk. 70’ler başkaydı, 60’lar bambaşka. En baştaki soruya dönersek tribünlere kadar bunun yayılması, normalleştirilmesi, meşruiyet zeminini ne kadar genişlettiğini gösteriyor. Bu zeminin bu kadar genişletilmesi memleket için bir felaket. Bunun sonuçlarını çok üzülerek hep birlikte yaşarız. 

Çetelerle yapısal bir mücadele yok

Sabahattin Ali, Kadir Manga, Abdi İpekçi, Uğur Mumcu, Hrant Dink gibi hakkında kamuoyu oluşan davaların çözüme ulaşamadığını görüyoruz. İpuçları kayboluyor, yollar tıkanıyor. Burada yeni ne söylenebilir? 

Yeni bir şey söylemek değil sistemi deşifre etmek ve anlatmak mümkün burada. Sistem bazen cinayetleri ortaya koyar. Sabahattin Ali cinayeti böyledir, 90’larda işlenen cinayetler böyledir. Cesetleri yok etmek mümkünken ortaya bırakılır ve duyurulur. Bu cinayetler için failleri tanımıyoruz diyebilir miyiz? Diyemeyiz. 

O dönemin kamuoyu da bilir. Sabahattin Ali gibi bazıları 6 ay sonra deşifre edilir, Hrant Dink gibi bazıları yol ortasında güpegündüz işlenir. Katille poz verilir. Hepsinin ortak özelliği şudur: Öncelik failin cezalandırılmamasıdır. Failin cezalandırılması kaçınılmazsa, yani cinayet deşifre edilmiş ve katiller biliniyorsa ve kamuoyuna şu mesaj verilir: “Ceza veriyoruz ama en şefkatli cezayı veriyoruz.” Çünkü yapılan yasalara göre suç olsa da suç olarak görülmez. Katilin hayatına dönmesi sağlanır, öldürülenin topluma ne kadar zararlı olduğu vurgulanır. Bu öyle bir meşruiyet zemini yaratır ki, siz yarın işkenceyi konuşamaz hâle gelirsiniz.  

“Asmayalım da besleyelim mi” zihniyetinin farklı hâli...

Aynı mantıktır. Özellikle 2016 sonrasında 12 Eylül’den bu yana uğruna mücadele edilen birçok hakkın gasp edilmesiyle müthiş bir zemin kayması yaşadık. Bu bir süre iktidarın, erkin, devlet adına gücü kullananların işini kolaylaştırıyor olabilir ama bir memleketin hayrına değildir. Olmadığını da başka eylemlerle başka suçlarla görürüz. Yarın çok alakasız bir linç başlar. Kimse bir şey diyemez. 

Toplumu birbirine düşürmenin çok kolaylaştığı dönemlerdir bunlar. Bir nefret iklimi yaratırsınız. Toplum mühendisliği için inanılmaz bir meşruiyet alanı oluşur. Onun için içinde bulunduğumuz dönem bazı kişilerin, olayların simgeleştirilmesi, aksi düşüncede olanlara sosyal medyada “Sana da sarı torba lazım” denilmesi, bu lafı kolayca edenlerin kendilerini mağdur tarafta hissetmesi, “Türkün Türkten başka dostu yoktur” mottosunun sürekli gündeme getirilmesi, öz vatanında garip imajının verilmesi birbirine paraleldir, inandırırsınız. 

Meslek hayatım boyunca insan hakları alanında çalışmış bir gazeteci olarak bu kadar geniş bir meşruiyet alanı hiç görmedim, bunu çok tehlikeli buluyorum. 

Cezasızlık yalnızca siyasi davalarla sınırlı değil. Kadın cinayetlerinde de, çocuk cinayetlerinde de katille empati kurulan, katili hoş gören bir anlayış ortaya çıkmadı mı? 

Müthiş bir biçimde. Kullanıma açılan sonsuz bir alan var. Eskiden kadınlar öldürüldüğünde ya da kadınlara yönelik bir suç işlendiğinde yargının ve polisin pratiğini eleştirirdik. Şimdi yargı ya da polis neden böyle yaptığı konusunda savunma yapmıyor, zaten onun adına çok geniş kitleler bunu yapıyor. Ülke çeteleşmiş, çocuklar çeteler tarafından bu kadar kolay kullanılabilir hâle gelmiş, şiddet hiç olmadığı kadar kolayca uygulanıyor. Herkesin elinde bir bıçak ve bir silah var. 

Sen bunun nedenleri üzerine kafa yormayıp, 2021’den bu yana 5 kez örtülü af çıkartıp, yetişkinleri cezalandırmazken bu bağlamda konuşman hiçbir sonuç vermez. İki sene daha fazla yatacağını bilmek o çocuk için caydırıcı olmaz.

Kadın cinayetlerinde de katiller beyaz kravatla çıkıp iyi hâl gösterebileceğini biliyor. 

Devlet “Bu yapılarla yapısal bir mücadele yürütmüyorum” mesajını veriyor. Her gün operasyon yapılıyor, “Şu çeteyi çökerttik, müdahale ettik” deniliyor ama çöken bir şey yok. Durmadan yenisi geliyor. İnsanların Sedat Peker’den yardım istediği bir sistemden söz ediyoruz. Yapısal olarak bütün muhalif düşünceler düşman olarak görüldüğü için, siyasi yapısıyla bilinen yoksul mahalleler çeteler için insan kaynağına dönüştürülüyor. 

Doğal olarak sistem hem politik meselelerde hem bu cinayetlerde “Eller serbest, atış serbest, her şey serbest” deniyor. Kim cezaevinden çıkamıyorsa, kimin ölümüyle ilgili hesap sorulmuyorsa dert onunla. Geçmişten bugüne böyleydi, bu iktidara mahsus değil. 

2000’lerin karakteristiği 90’lardan kötü

2000’ler neden farklı?

2000’lerde başka bir politikaya dönüş var. Siyaseten AKP ve temsil ettiği çizgi ilk defa iktidar oluyor ve devlet içerisinde kendisini destekleyen odak bulamayınca meşruiyet alanı için AB’ye yaslanıyor. O dönemde “Hesap sorulacak, bizim dönemimizde af yok, faili meçhul yok” söylemi ortaya çıkıyor. 

AKP kapatma davasıyla birlikte, farklı kesimlerin kendisini yok etmek istediği düşüncesi oluşunca, bu kez cemaat ortaklığıyla birlikte çok örneğine rastlamadığımız Ergenekon, Balyoz, Kumpas davaları süreci başlıyor. Toplumun belli bir kesimine ilk kez devletin şefkatli eli yöneliyor ve engelleri kaldırmak için eski hassasiyetleri kullanıyor. “12 Eylül’ü yargılayacağım, yüzleşme davalarını açacağım” diyor. Bir bölümü bu dönemde açılmıştır sahiden. 

Ama 15 Temmuz’a giderken yaşananlarla birlikte bir makas değişikliği daha oluyor. Bu kez devletin karanlık yüzünü ortadan kaldırıyoruz denilen davaların hepsi kumpas davaları oluyor, yüzleşme davaları bir bir kapatılıyor. 12 Eylül davaları da dahil. Üstelik insan aklıyla alay edercesine. 

Cumartesi Anneleri Dolmabahçe’de ağırlanmaktan, Galatasaray Meydanı’nda yasaklı hâline geri döndü.

Evet. 15 Temmuz sonrasında Galatasaray Meydanı’na çıkmaları yasaklı hâle geldi, “İçlerinde teröristler barındırılıyordur” denilen kesime dönüştürüldü. Mahkeme kararlarının uygulanmadığı, çocukların öldürülmesinin hesabının sorulmasının terörizmle eş görüldüğü bir zamana geliyoruz. Kitapta mesela Diyadinli çocuklar var. İki tane ekmek fırınında çalışan öğrenci çocuk. Ekmek yapmaya fırının önüne gittikleri için öldürülüyorlar ve 2026’ya geldik, bu dosya açık. O çocuklar öldürüldüğünde Valilik tarafından ilk açıklama “İki terörist etkisiz hâle getirildi”ydi. Halk çocukların çırak olduğuna tanıklık etti. Devlet de kabul etti sonra ama yine de suçlular cezalandırılmadı. 

Tahir Elçi’yle beraber o gün Diyarbakır’da iki tane polis öldürüldü. Çok acımasız bir şekilde, kameraların önünde. Sadece trafikte görevlerini yapıyorlardı. Haydi Tahir Elçi hedef hâline getirilmişti diyelim o polislerin de hesabı sorulmadı. Çünkü oluşturulmak istenen başka bir iklim söz konusuydu. 

Nasıl bir iklim?

Hiçbir şeyin hesabının sorulamadığı, sormanın suç sayıldığı, terörizmle eş görüldüğü bir iklim. 2000’lerin ikinci yarısında Türkiye, AB’yle hesabını kapattı; Avrupa’nın “Buraya göçmen gönderme, istediğini yap” dediği bir ülkeye dönüştü. 2000’lerin ikinci yarısının karakteristiği 90’larda bile yok. 90’larda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) çok etkili kararlarını görürüz. Doğal olarak hak mücadelesi vermek çok zor, suçluları kahramanlaştırmak çok kolay. Dindar bir nesil yetiştirmekten, bir dönem isminin zikredilmesi ayıp sayılan insanları kahramanlaştıran, “Tabii ki cinayet işlenecek, sarı torba gönderelim” diyen, hedef göstermeyi marifet sayan bir nesil yetişti.  

Dünyada da benzer bir iklim var. 

Tabii, bunu vurgulamak zorundayız. Bu Türkiye’ye mahsus bir günah değil. Başka bir devlet başkanını ülkesinden özel operasyonla alıp getiriyorsan, insan haklarından sürekli dem vuran koca bir kıta İsrail’in soykırımını sayıyorsa, sanat etkinliklerinde bile o soykırımdan söz edilmesini yasaklıyorsan artık tüm dünyada ellerin serbest olduğu bir dönemden geçiliyor demektir. Ama neden insan hakları odaklı sözleşmelerinin yapıldığı hatırlanmalıdır. 

“40 yıldır aynı şeyleri konuşuyoruz sıkıldık” itirazı da geliyor bu konuları hatırlatanlara. 

Bunu hafife alırsanız—bir temenni olarak söylemiyorum—çıplak şiddetle karşı karşıya kalırsınız. Kapınızı kör bir şiddet çalar. Siyasi nedenle değil, başka türlü karşılaşırsınız. Sistem seni bu çaresizliğe, bıkkınlığa, normalleştirmeye yöneltir. Bütün savaş kendisine uygulanmayan bir zulme itiraz edenlerle bunu normalleştirip yeni zulümler için araçsallaştırmak isteyenler arasında. Bunun mutlak bir galibi olmaz, bazen biri, bazen diğeri alanını genişletir. Hangisinin alanı genişlediğinde ne oluyor, buna bakılmalı. 

Türkiye açısından bana kalırsa bir şans, bu ülkede öteki sayılan, zulme uğramaları reva görülen birçok toplum kesiminin bu memleketi çok sevmesi. Memleketi çok sevdiğimiz için bunları anlatmak zorunda hissediyoruz. Laf çok ama hakikat tek.