'Hamamböcekleri'nin zaferi: Hindistan’da protestocular hükümete nasıl geri adım attırdı?

Hindistan Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan, tıp fakültelerine giriş sınavındaki soru sızıntıları ve genç işsizliği nedeniyle haftalardır süren protestoların ardından istifa etti. Kararın duyulması üzerine Delhi’de toplanan göstericiler sokaklarda dans edip sloganlar attı. Protestolara öncülük eden Hamam Böceği Halk Partisi (Cockroach Janta Party) ise hükümetin taleplerini kabul ettiğini belirterek eylemleri sonlandıracağını açıkladı.

Pradhan, Başbakan Narendra Modi’ye hitaben yazdığı iki sayfalık istifa mektubunu sosyal medya hesabından yayımladı. Son günlerde yaşananlardan “acı duyduğunu” belirten bakan, görevden ayrılmanın bireysel bir gurur meselesi olmadığını söyledi. 

• Pradhan’ın istifası, Modi hükümetinin uzun süredir ilk kez görünür bir toplumsal baskı karşısında geri adım atması olarak yorumlandı. Yorumcular, bunu 2021’de çiftçi protestoları sonucu tartışmalı tarım yasalarının geri çekilmesinden bu yana hükümetin verdiği en önemli taviz olarak niteliyor.

Birkaç saat sonra “Hamamböceği Halk Partisi”nin temsilcileri hükümet üyeleriyle birlikte kameraların karşısına geçti. Hareket, Delhi’deki sürekli protestoyu sona erdirdiğini ve Jantar Mantar’daki destekçilerinden evlerine dönmelerini istediğini açıkladı. Ancak liderler, eğitim sisteminde reform ve hesap verebilirlik mücadelesinin devam edeceğini de belirtti.

Protestolar neden başladı? 

Protestoların merkezinde, Hindistan’da tıp ve diş hekimliği eğitimi almak isteyen öğrencilerin girdiği NEET-UG adlı ulusal sınav var. Sınavdan önce bazı soruların ve bunlara çok benzeyen içeriklerin dolaşıma girdiğine ilişkin bulgular ortaya çıktı. Soru kitapçıklarının sızdırıldığı, bazı adaylara önceden ulaştırıldığı ve sınav kurumunun içinden kişilerin de olayla bağlantılı olabileceği iddiaları üzerine soruşturmalar başlatıldı. 

2,3 milyon öğrencinin girdiği bu sınavın 3 Mayıs’ta yapılan oturumu, soru kağıtlarının sızdırıldığının ortaya çıkması üzerine 12 Mayıs'ta iptal edildi. Milyonlarca gencin aylar, hatta yıllar süren hazırlığı bir gecede çöpe giderken bazı öğrencilerin intihara sürüklendiği bildirildi. Yaklaşık 2,3 milyon aday 21 Haziran’da yeniden sınava girmek zorunda kaldı. 

• Öğrenciler için bunun anlamı, aylarca süren çalışma düzeninin bozulması, yeniden yolculuk ve konaklama masrafı yapılması ve sınav sonucunun güvenilirliğine duyulan inancın sarsılmasıydı.

NEET skandalı, tek bir sınavla sınırlı değildi. NTA, NEET’in yanı sıra mühendislik ve üniversite giriş sınavları dahil milyonlarca adayın katıldığı ülke çapındaki en önemli sınavları düzenliyor. 2026’da kurumun dört büyük sınavına yaklaşık 5,5 milyon aday katıldı. Sınav iptali, daha önce öğretmenlik ve kamu personeli sınavlarındaki kopya ve sızıntı iddialarıyla birleşince gençlerin sabrı taştı. ⁠

NEET sızıntısı hareketin fitilini ateşledi. Ancak protestoların bu kadar geniş bir karşılık bulması, daha derindeki sorunlara da işaret ediyor. Hindistan dünyadaki en büyük genç nüfuslardan birine sahip. Yüz milyonlarca genç, her yıl üniversite, kamu personeli ve meslek sınavlarında sınırlı sayıdaki yer için yarışıyor. Başarılı olanlar bile iş bulmakta zorlanabiliyor; başarısız olanlar ise ailelerinin birikimlerini sınav kurslarına ve yıllarca süren hazırlığa harcamış olabiliyor.

Hükümetin resmî işsizlik verileri, yönteme ve yaş grubuna göre farklı sonuçlar veriyor. Ancak gençler ve özellikle eğitimli gençler arasındaki işsizlik, genel nüfustaki orandan belirgin biçimde yüksek seyrediyor. Hindistan İstatistik Bakanlığı, işgücü göstergelerini 2025’ten bu yana aylık ve üç aylık olarak yayımlıyor; 2026 verileri de yaş ve yerleşim türüne göre önemli farklılıklar bulunduğunu gösteriyor.

Hamamböceği adı nereden geliyor?

Hareketin adı, Hindistan Yüksek Mahkemesi Başkanı Surya Kant’ın sözlerinden geliyor. Kant, 15 Mayıs’ta görülen bir dava sırasında işsiz bazı gençler ve aktivistler için “hamamböceği” ve “toplumun parazitleri” benzetmelerini kullandığı yönündeki haberlerle tepki çekti. 

• Baş Yargıç daha sonra sözlerinin yanlış aktarıldığını savundu. Eleştirisinin bütün işsiz gençleri değil, sahte diplomalarla mesleklere girmeye çalışan kişileri hedef aldığını söyledi; gençleri Hindistan’ın geleceğinin temel direği olarak gördüğünü belirtti.

Ancak açıklama, bu sözün yarattığı öfkeyi gidermedi. İşsizlik, sınavlar ve liyakat üzerine zaten kaynayan tartışmanın ortasında “hamamböceği” sözcüğü gençlerin gözünde devlet seçkinlerinin kendilerine bakışını özetleyen bir hakarete dönüşmüştü. Siyasi iletişim alanında çalışan ve daha önce Aam Aadmi Party ile ilişkisi bulunan Boston Üniversitesi öğrencisi Abhijeet Dipke, 16 Mayıs 2026’da “Cockroach Janta Party” (CJP) adlı bir hiciv hesabı açtı ve kısa sürede milyonlarca takipçiye ulaştı. 

^{Hamamböceği Halk Partisi kurucusu Abhijeet Dipke}

Hamamböceği Halk Partisi önce kurumsal bir örgütten çok Instagram hesapları, mesaj grupları, gönüllüler, mizah videoları ve yerel eylemler etrafında oluşan gevşek bir ağ olarak başladı. Hareketin paylaşımlarında Modi hükümeti, iktidara yakın görülen televizyon kanalları, polis müdahaleleri ve sınav bürokrasisi parodi videolarıyla hedef alındı. 

• Protestocular hamamböceği kostümleri giydi; böcek ilaçlarını, tuzakları ve ezilmeyen hamamböceği görüntülerini siyasi metaforlara dönüştürdü.

Mizah, yalnızca dikkat çekme aracı değildi. İktidarın karşısında konumlanmanın ağır sonuçlar doğurabildiği bir ortamda, korkuyu azaltmanın ve destekçileri birarada tutmanın da bir yoluydu.

Başlangıçta bir internet şakası gibi görülen bu girişim, sınav skandalları derinleştikçe gerçek bir gençlik hareketine evrildi. “Hamam böceği” sembolü, aşağılanmış, görmezden gelinmiş, “fazla” görülen ama bir türlü de yok edilemeyen genç kuşağı simgeleyen politik bir metafora dönüştü. CJP, sosyal medyadaki gücünü sokakta kitlesel yürüyüşlere ve oturma eylemlerine taşıdı.

Polis müdahalesi dönüm noktası oldu

Hamamböceği Halk Partisi'nin ilk sokak eylemi, 6 Haziran'da yapılan çağrıyla başladı. Ardından Mumbai başta olmak üzere ülkenin başka büyük şehirlerinde de binlerce genç, işsizler, aileler ve meslek örgütleriyle birlikte yürüyüşlere katıldı. Hareket 20 Temmuz’da Parlamento’ya yürüyüş çağrısı yaptığında ise kriz büyüdü. 

^{Polis, Hindistan Öğrenci Federasyonu üyelerini gözaltına alıyor.}

Delhi polisi, merkezî hükümetin denetimindeki güvenlik güçleriyle birlikte yürüyüşün önünü kesti. Protestocularla polis arasında çatışmalar çıktı; cop ve göz yaşartıcı gaz kullanıldığı, onlarca kişinin yaralandığı bildirildi. İnternet erişiminin bazı bölgelerde kesildiği, metro istasyonlarının kapatıldığı ve çok sayıda kişinin gözaltına alındığı da haberlere yansıdı.

• Öte yandan polis müdahalesi, hareketin daha fazla destek toplamasına yol açtı. Bazı günler protesto katılımcılarının sayısı on binleri aştı. Muhalefet partileri de konuyu parlamentoya taşıdı. Kongre lideri Rahul Gandhi ve diğer muhalefet milletvekilleri protestoculara destek eylemleri düzenledi; Lok Sabha ve Rajya Sabha’daki oturumlar bakanın istifası ve polis şiddeti tartışmaları nedeniyle kesintiye uğradı.

Çevre ve demokrasi aktivisti Sonam Wangchuk’un açlık grevi de protestoların sembolik anlarından birine dönüştü. Wangchuk’un zorla hastaneye götürülmesine ilişkin görüntüler, öğrenci hareketine duyulan sempatiyi artırdı.

Protestocular ne istiyordu?

Hareketin en görünür talebi Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan’ın istifasıydı. Protestocular, soru sızıntılarının tek tek memurların suçu olarak ele alınamayacağını, milyonlarca öğrenciyi etkileyen bir kurumun siyasi yöneticisinin de sorumluluk alması gerektiğini savunuyordu. Bakanlığın sınav krizleri karşısında yeterince hızlı ve şeffaf davranmadığını öne sürüyorlardı.

Ancak talepler istifayla sınırlı değildi. CJP ve onu destekleyen gruplar, sınav sızıntılarına karışan yetkililerin yargılanmasını, NTA’nın kapsamlı biçimde yeniden yapılandırılmasını, sınav güvenliğinin artırılmasını ve protestocular hakkında açılan davaların geri çekilmesinini de talep etti. Sınav baskısı ve usulsüzlüklerle bağlantılı intiharlar nedeniyle çocuklarını kaybeden ailelere tazminat verilmesi gündeme getirildi.

• Hareketin liderleri, bakanın istifasının ardından hükümetin acil taleplerini kabul ettiğini açıkladı. Ancak anlaşmanın ayrıntılarının tümü, bağlayıcı takvimi ve reformların nasıl uygulanacağı henüz bütünüyle kamuoyuna açıklanmış değil.

Bu nedenle Jantar Mantar’daki kampın sona ermesi, hareketin bütün amaçlarına ulaştığı anlamına gelmiyor. Protesto liderleri de eve dönüp dinleneceklerini, ardından eğitim reformları için baskıyı sürdüreceklerini söylüyor.

Modi hükümeti nasıl geri adım attı?

Başbakan Modi başlangıçta protestoları doğrudan karşısına alan bir açıklama yapmadı. Hükümet, soru sızıntılarındaki eksiklikleri kabul ettiğini ancak yeniden sınav düzenleyerek ve soruşturmaları ilerleterek sorunu çözdüğünü savundu.

• Pradhan’ın istifa talebi ise uzun süre “siyasi” olarak nitelendirildi. Üst düzey hükümet kaynakları, bakanın görevde kalacağını ve muhalefetin baskısına boyun eğilmeyeceğini söylüyordu.

Modi, 23 Temmuz’da sınav sızıntılarına karışan görevlilerin hızla yargılanması için özel mahkemeler kurulacağını açıkladı. Ancak protestocular, son 10 yılda bildirilen 150’den fazla sınav sızıntısı vakasında yeterli sayıda mahkûmiyet kararı verilmediğini söyleyerek bu adımı yetersiz buldu.

Hükümet ile CJP temsilcileri arasında birkaç tur görüşme yapıldı. İlk toplantılarda istifa konusunda güvence verilmedi. Hareket, talepler yerine getirilmezse gösterileri büyüteceğini söyleyerek 72 saatlik süre tanıdı.

• Sonunda Pradhan’ın görevden ayrılması ise protestolar sonucu parlamentonun işleyişinin aksamasının, muhalefetin ortak bir başlıkta birleşmesinin ve genç seçmenlerin hükümete duyduğu güvensizliğin görünür hâle gelmesinin sonucu oldu.

Modi’nin parlamentodaki çoğunluğunun önceki dönemlere göre daha kırılgan olduğu bir ortamda, sınav skandalının uzamasının hükümet açısından bakanı korumaktan daha maliyetli hâle geldiği yorumları da yapıldı.

Bakanın istifası neyi değiştirecek?

Pradhan’ın istifası, protestocular açısından açık bir siyasi zafer. Ancak bakanın ayrılması, sınav sistemindeki yapısal sorunları kendiliğinden çözmüyor. Sınav sorularının nasıl korunduğu, basım ve dağıtım zincirindeki güvenlik açıklarının nasıl kapatılacağı, NTA’nın bağımsız denetime tabi tutulup tutulmayacağı ve sızıntılardan sorumlu görevlilerin gerçekten cezalandırılıp cezalandırılmayacağı soruları henüz yanıt bekliyor.

^{Hindistan Eğitim Bakanı Dharmendra Pradhan}

Hükümet, soru sızıntılarına ilişkin cezaları ağırlaştıracak düzenlemeler ve hızlandırılmış mahkemeler üzerinde çalışıyor. Bazı NTA görevlilerinin görevden alındığı bildiriliyor. Fakat protestocular, kurumun yalnızca personel değişikliğiyle değil, yönetim ve denetim biçimiyle birlikte yeniden yapılandırılmasını istiyor.

Pradhan’ın yerine kimin getirileceği de henüz açıklanmış değil. Yeni bakanın ilk sınavı, öğrencileri yeniden sınava sokmaktan daha zor olabilir: Onları, sınavın bu kez gerçekten adil olduğuna inandırmak.