İnovatif döngüsel iş modelleri

Döngüsel ekonomi, sürdürülebilirlik odaklı çalışmaların aksine mevcut sistemlerin iyileştirilmesine değil, sistemlerin baştan tasarlanmasına odaklanır. Bu da inovasyonu döngüsel ekonominin merkezine alır. Üretim süreçleri için inovasyon ar-ge çalışmalarına ihtiyaç duyarken yeni sistemlerin kurulması sürecinde inovatif döngüsel iş modelleri tüm paydaşların dönüşüm sürecine katılmasına olanak tanır.

Döngüsel iş modelleri temelde ürün ve hizmetlerin sahipliğini tüketiciden üreticiye alarak kaynakların değerini uzun süre en üst seviyede tutmayı amaçlar. Bu nedenle ar-ge süreçleri sonucu teknolojik gelişmelerin hayata geçirilmesini beklemek yerine yenilikçi döngüsel iş modellerinin hızlıca hayata geçirilmesi hem üreticileri hem hizmet sağlayıcıları hem de tüketicileri döngüsel ekonomi prensiplerini hızlıca benimsemeye teşvik edebilir.

Döngüsel iş modelleri, döngüsel ekonomi bakış açısını hayata geçirmek için farklı fırsatlar sunabilir. Bunlar;

• Döngülerin kapatılması sağlanarak kaynakların döngü içinde kalması,
• Yeni değer önerileri yaratarak ekonomik getiriyi artırmak,
• Döngü içerisindeki süreçlerin inovatif yöntemlerle iyileştirilmesi ve verimliliğin artırılması olarak ele alınabilir.

Bu haftaki yazımızda yenilikçi, dönüşümü hızlandırabilecek döngüsel iş modellerini tartışmaya açıyoruz. Şu anda hayata geçirilmiş olan döngüsel iş modellerinin hepsine bu yazıda yer vermek mümkün olmadığı için en çok kullanılan ve en inovatif olan iş modellerinden seçim yapacağız elbette.

Yeniden kullanım

Yeniden kullanım döngüsel ekonomi içinde hem en kolay uygulanabilen hem de en etkili iş modellerinden biri. Mevcut olarak üretilmiş bir ürünün tekrar tekrar kullanılması sayesinde hem farklı tüketicilerin ihtiyaçları giderilir hem de her tüketici için sıfırdan yeni bir ürün üretme süreçlerini tamamen ortadan kaldırarak gereksiz kaynak kullanımını önler.

Yeniden kullanım, ürünlerin yeniden kullanılmasının yanında ürünleri oluşturan farklı parçaların da tekrar tekrar kullanımı olarak uygulanabilir. Günlük hayatımızda 2. el ürünleri kullandığımızda tüketiciler olarak yeniden kullanım süreçlerini hayata geçiriyoruz. Fakat yeniden kullanım sadece 2. el tüketici ürünleri ile sınırlı değil elbette. Özellikle üretim faaliyetleri gerçekleştiren şirketler ürünleri ve yedek parçaları tekrar tekrar kullanabiliyor. Bu da aslında önemli bir maliyet azaltımı sağlarken daha az ham madde ve enerji kaynağı kullanılmasına olanak tanıyor.

Yeniden kullanımla ilgili en kritik sorun ise özellikle tüketici ürünlerinin hijyen ve güvenlik açısından eksik olmasıdır. Tüketiciler özellikle Covid-19 pandemisi ile hijyen konularına çok daha fazla önem vermeye başladığı için başkaları tarafından kullanılmış ürünlere ön yargı ile bakıyor. Ya da özellikle görece yüksek ücrete sahip elektronik ürünler gibi ürünlerin çalışıp çalışmadığı, herhangi bir teknik sıkıntısı olup olmadığını bilemeyen tüketiciler yeniden kullanım süreçlerinin aktif olarak hayata geçirilmesinin önündeki en büyük engel. Bu nedenle özellikle hijyen ve güvenlik konuları ile ilgili üreticilerin veya ürün sahiplerinin bir şekilde güvence sistemlerini sağlayabildikleri bir yeniden kullanım sisteminin tasarlanması bu döngüsel iş modelinin tercih edilme oranlarını artıracaktır.

Biyobozunur ürünler

Döngüsel ekonomi içinde kaynakların tekrar tekrar döngüye girmesi temel amaçtır. Bu da hem teknik hem de biyolojik döngüler olarak ele alınması gereken bir süreç. Yalnızca bir kıyafeti yeniden kullanarak, yeniden üreterek veya en son tercih olarak geri dönüştürerek döngü içinde tutmak yeterli değil. Buna ek olarak biyoçeşitliliği korumak veya artırmak amacıyla yapılacak biyolojik yeniden kazanımlar kritik öneme sahip.

Biyobozunur kavramı üretilen ürünlerin kullanımı tamamlandıktan sonra doğaya karışması olarak özetlenebilir. Doğaya karışmak ise aslında son yıllarda popülerliği artan kompostlama örneği üzerinden ele alınabilir. Örnek olarak biyobozunur bir kağıt kahve bardağını ele alalım. Biyobozunur kağıt bardak kullanımı sonrası hiçbir atık bırakmadan doğaya tamamen karışabilecek şekilde tasarlanabilir. Bu da aslında atık oluşumunu önlemenin yanında doğadan alınan kaynakların doğaya geri verilmesini sağlar. Döngüsel ekonomi biyoçeşitliliği korumayı tam da bu şekilde, doğadan alınanı doğaya geri vererek sağlamayı amaçlar.

Fakat biyobozunur ürünler ne yazık ki pazarlama stratejilerinin önemli bir aracı olarak kullanılabiliyor. Günümüzde tamamen doğaya karışmayan, kullanılan kimyasallar nedeniyle zararlı madde içeren fakat biyobozunur olarak lanse edilen birçok ürüne rastlamak mümkün. Bu kasıtlı yanıltmanın önüne geçmek için tüketicilerin bu konuda bilinçlenmesi ilk adım elbette. Fakat döngüsel ekonomide tüm paydaşların görevleri olduğunu hatırlatarak biyobozunur ürünler gibi yenilikçi iş modellerinin yasa yapıcılar tarafından yeni regülasyonlarla kontrol ediliyor olması da kritik önem taşıyor.

Uzun süre kullanım

Kaynakların verimli kullanılması temelde herhangi bir işleve sahip bir ürün yaratılması ardından bu işlevin uzun süre kullanılmasıdır. Bu da kullanılan malzemelere atfedilen değerin uzun süre korunması ile mümkün olabilir. Fakat 20. yüzyılın başlarından bu yana kullanılan planlı eskitme (planned obsolescence) tekniği nedeniyle ürünler normalden çok daha kısa süreli kullanım süresine sahip. Planlı eskitme temelde ürünlerin yeni trendler veya yeni teknolojiler ışığında olması gerekenden çok daha hızlı şekilde eskimesini ve bu sayede tüketicilerin daha çok tüketmesini sağlamayı amaçlar.

Döngüsel ekonomi tam da bu noktada devreye girerek ürün ve hizmetlerin mümkün olan en uzun süre boyunca üretildiği işlevi koruyarak kullanılmasını amaçlar. Ürünün daha en başta, tasarım aşamasında uzun süre kullanıma uygun, dayanıklı şekilde tasarlanması sayesinde kullanılan kaynaklar (ham madde, enerji kaynaklar, insan kaynağı vb.) değerini uzun süre korur.

Günümüzde hızlı gelişen teknolojiler genellikle ürünlerin kullanılamaz hâle gelmesine neden olacak yenilikler getirir. Bu da teknolojiyi, yeni teknolojik özelliklerin günlük hayata getirdiği kolaylıkları kaçırmak istemeyen tüketicileri devamlı yeni satın alma kararlarıyla baş başa bırakır. Fakat özellikle elektronik ürünlere baktığımızda döngüsel iş modelleri yeni çözümler sunabiliyor. Örnek olarak bir akıllı telefon düşünelim. Döngüsel iş modelleri ile tasarlanmış bu akıllı telefon ana işlevi olan arama fonksiyonuna sahip temel bir kasaya sahip olabilir. Akıllı telefonun ana kasası dışındaki diğer tüm parçalar (kamera, işlemci, hafıza kartı gibi) kolayca söküp takılabilen modüler parçalar olarak üretilebilir. Bu da aslında yeni teknolojiler nedeniyle artık işlevi yavaşlayan akıllı telefonların yalnızca gerekli parçalarının güncellenmesine olanak tanır ve tüketiciler yalnızca gerek gördükleri iyileştirmeleri yaparak teknolojiyi takip edebilir ve ana telefon kasasını uzun süre kullanarak kaynak verimliliğine katkı sağlayabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta elbette işlevini tamamlamış olan eski modüler parçaların doğru şekilde değerlendirilerek yeniden döngü içine dahil edilmesini sağlamaktır.

Kullandıkça ödeme

Günümüzde tüketicilerin sahip olduğu fakat planladıkları kadar kullanmadıkları binlerce ürün mevcut. Sık sık kullanmak için alınan ama yalnızca hafta içi 1-2 akşam ve hafta sonu 1-2 defa kullanılabilen kişisel arabalar, ev işlerinde kullanmak için alınan fakat bir kez kullanıldıktan sonra dolapta kaderine terk edilen matkaplar bu ürünlerden yalnızca iki tanesi.

Döngüsel ekonomi kaynakların verimli kullanmasını amaçlarken aslında bu sorunun da çözümünü sunuyor. Tüketicilerin gerçekten ihtiyaç duydukları zamanlarda ürün ve hizmetleri kullanabildikleri yenilikçi iş modelleri sayesinde ürünlerin sahipliği üreticilere bırakılır. Bu da tüketicilerin ürünleri ihtiyaç anında kullanmasına, kullandığı kadar ücret ödemesine olanak tanır. Fakat buradaki pozitif etki bununla sınırlı değil elbette. Ürünün sahipliğini tüketiciden alıp üreticiye veren döngüsel iş modelleri sayesinde üreticiler, ürünlerinin uzun süre daha çok tüketici tarafından kullanılması amacıyla bakım & onarım ve tamir işlemlerini üstlenirler. Bu da kaynakların gerçek anlamda uzun süre kullanımına olanak tanır.

Bu iş modeli kullandığı kadar ödeme yapması gereken tüketicilerin bir hizmet için daha az ücret ödemesini sağlarken ürünlerin bakım & onarım ve tamir gibi süreçleriyle ilgilenmelerini de gerektirmez. Bu sayede ekonomik olarak hem üreticiyi hem de tüketiciyi pozitif yönde etkiler. Kullandıkça ödeme iş modeli günümüzde yavaş da olsa kullanımı artan yenilikçi bir iş modeli. Özellikle mikro-mobilite olarak adlandırılan paylaşımlı ulaşım sistemleri sayesinde geleceğin en önemli iş modellerinden biri olduğunu tahmin etmek de mümkün.

Bu yazıda yer verdiğimiz döngüsel iş modelleri günümüzde hayata geçirilmiş iş modellerinden yalnızca birkaçı. Tek bir yazıda tüm modellere yer vermek elbette mümkün değil. Fakat okurlarımızın döngüsel ekonomi dendiğinde en çok ilgi gösterdikleri konunun döngüsel iş modelleri olduğunun farkındayız. Bu nedenle University of St. Gallen tarafından hazırlanmış olan ve 38 farklı döngüsel iş modelinin açıklandığı “Business Model Innovation for Circular Economy” raporunu buraya bırakıyoruz. Raporda yer alan yenilikçi iş modellerinden ilk defa duyduklarınız varsa bizimle iletişime geçebilir ve bir sonraki hafta merak edilen iş modellerini de paylaşmamızı sağlayabilirsiniz.

Döngüsel iş modelleri döngüsel ekonomiye geçiş sürecinde tüm ekonomik yapıları değiştirme potansiyeline sahip olduğu için kritik öneme sahip. Paylaştığımız raporda yer alan 38 döngüsel iş modeli her geçen gün gelişen, farklı modellere evrilebilen ve inovasyonu merkezine aldığı için her an değişebilen iş modelleri. Döngüsel ekonomiye geçişin doğru şekilde gerçekleşebilmesi için ise toplumsal ve ekonomik yapılardaki tüm paydaşların yenilikçi iş modellerini öğrenip, benimseyip gündelik hayatlarının bir parçası yapması gereklidir. Tüketicilere; “sorumlu tüketin” demek yerine “kullandığınız kadar para ödeyin” demeye başladığımız noktada kaynak verimliliği, atık oluşumunun önlenmesi ve döngüsel bir ekonomiye geçilmesi mümkün olmaya başlayabilir.