İşlenmeyen Tarım Arazilerinin Kiraya Verilmesi

22 Ağustos 2022 tarihli Resmî Gazetede yayımlanan “İşlenmeyen Tarım Arazilerinin Tarımsal Amaçlı Kiraya Verilmesine İlişkin Yönetmelik” ile mülkiyeti gerçek ve tüzel kişilere ait olan ve üst üste iki yıl süreyle işlenmeyen tarım arazilerinin, Bakanlıkça tarımsal amaçlı sezonluk olarak kiraya verilmesini öngörüyor. Esasen bu düzenlemenin temeli olan kanun değişikliği 2023 yılında yapılmıştı.

23.03.2023 tarihli 7442 sayılı Kanunun 37. maddesiyle 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun 8/K maddesine eklenen ikinci fıkra bu Yönetmeliğin dayanağını oluşturuyor. Söz konusu kanun değişikliğinin gerekçesinde ülkemizde yaklaşık 656 bin hektar tarım arazisinin çeşitli nedenlerle âtıl durumda olduğu ve söz konusu arazilerin üretime kazandırılmasıyla yıllık yaklaşık 14 Milyar TL ekonomik kaybın önüne geçilebileceği belirtilmiştir. Parlamento görüşmelerinde bu düzenlemeye yönelik fazla bir muhalefetin olmadığı anlaşılıyor. Komisyon raporunda sadece HDP’li vekilin düzenlemeye yönelik siyasi eleştirilerde bulunduğu kaydediliyor.

7442 sayılı Kanunun bazı düzenlemeleri aleyhine Cumhuriyet Halk Partisine mensup milletvekillerince Anayasa Mahkemesi’nde iptal davası açılmış olmasına rağmen 37. maddeyle ilgili bir iptal talebinde bulunulmamış.

Mülkiyet hakkına açık bir müdahale teşkil eden böyle bir düzenlemenin Anayasa’da güvence altına alınan mülkiyet güvencesini ihlal ettiği açık olmasına rağmen niçin böyle bir düzenlemeye gidildiğini anlamak mümkün değil. Öncelikle tarımsal faaliyet yapmak isteyip de kiralık arazi bulamayan bir çiftçinin bulunduğunu söylemek zor görünüyor. Tarımsal üretim girdilerindeki maliyet yüksekliği ve yetiştirilen ürünlerin satılması ve pazarlanmasındaki sorunlar nedeniyle pek çok çiftçinin zarar ettiği ve tarımsal üretime son verdiği biliniyor. Buna rağmen işlenmeyen arazileri kiralayarak tarımsal üretim yapacak ve kâr edecek çiftçilerin nereden bulunacağı büyük bir soru işareti.

Böyle bir kiralama talebinin endüstriyel tarımsal üretim, özellikle de yağlı bitki üretimi yapacak uluslararası şirketlerden gelebileceği tahmin ediliyor.  Eğer böyleyse, bu şirketlerin niçin arazi sahiplerinden kiralamak yerine doğrudan kamu otoritesinden kiralama yapmak isteyeceğini tahmin etmek zor değil.

Kira bedellerinin “rayiç”e göre, Arazi Kiralama Komisyonlarınca belirlenmesi öngörülmüş. Ancak bu Komisyon tamamen kamu görevlilerinden oluşuyor, komisyonda çiftçi örgütlerinin ve Ziraat Odalarının temsilcileri yer almıyor. Aynı şekilde kiralanacak arazileri tespit etmek üzere oluşturulan Arazi Tespit Komisyonlarında da çiftçileri temsil edecek kimse yok, bu komisyon da kamu görevlilerinin yanı sıra muhtarlardan oluşuyor ve karar alma çoğunluğu kamu görevlilerinde.

Arazilerin tespiti ve kiralama usulleri bakımından da bazı temel sorunlar var. Öncelikle ne arazi tespitleri ne de kiralamalar arazi sahiplerine tebliğ edilmeksizin sadece mahallinde ve İnternet sitesinde ilan suretiyle kesinleştiriliyor. Böylece arazi sahiplerinin hiç haberi olmadan arazilerinin kiralanması sağlanabilecek. Kirada bedelleri de adlarına bir kamu bankasına yatırılacak. Arazi sahiplerinin tespite ya da kiraya itiraz etmesi halinde işlem kendiliğinden durmuyor, bu itiraz komisyonlarca karara bağlanarak kesinleştiriliyor. Dolayısıyla arazi maliklerinin rızası aranmadığı gibi, itiraz ettiklerinde de rızaları hilâfına arazilerinin başkalarına kiralanması söz konusu. Böylece mülkiyet hakkının temel bir unsuru olan tasarruf yetkisi bu araziler bakımından ortadan kaldırılmış oluyor.

Diğer taraftan, kısmî olarak ekilmeyen arazilerin de boş kalmış kısımlarının kiraya verilmesi mümkün hale getirilmiş. Yani çiftçiler bir gün uyandıklarında, arazilerinin yarısının başka biri tarafından ekildiğini görürlerse şaşırmamalılar.

Bu düzenlemenin sebep olacağı sorunlardan biri de yaratacağı sulama suyu kıtlığı nedeniyle diğer çiftçilerin uğrayacağı zarar. Bütün arazilerin kiralama suretiyle ekilmesi durumunda ortaya çıkacak sulama suyu kıtlığı ve bunların yaratacağı çatışmaların nasıl çözüleceği konusunda yönetmelikte hiçbir düzenleme yer almıyor. Son olarak kiralayanın, aşırı gübreleme, sulama, ilaçlama vb nedenlerle araziye vereceği zararların nasıl giderileceği konusunda da Yönetmelikte hiçbir düzenleme bulunmuyor. Eğer tahmin edildiği gibi bu arazileri ulusal ya da uluslararası büyük şirketler kiralayacaksa, hala üretim yapan diğer çiftçilerin de bu düzenleme nedeniyle büyük zarar göreceğini ve gıda üretiminde büyük sorunlar yaşanacağını öngörmek zor değil. Yaşanacak gıda krizinden tüm ülkenin etkileneceği de açık.

Son olarak, her şey bir yana, anayasal temel bir hak olan mülkiyet hakkına açık müdahale teşkil eden bu düzenlemenin yine Anayasa gereğince ancak ‘’kanun’’la yapılabileceği açık olduğu halde, bunun bir idarî işlem olan yönetmelikle yapılması da anlaşılabilir gibi değil.