İzmir, EuroVelo ağında: Türkiye bisikletlilere hazır mı?

EuroVelo, 1995 yılında Avrupa Bisiklet Federasyonu (ECF) ile Danimarka ve Birleşik Krallık’taki ulusal organizasyonların biraraya gelmesi ile temelleri atılmış bir oluşum. 2024 verilerine göre her yıl ortalama yüzde 20'lik artışla yıllık 5,3 milyondan fazla ziyaretçiye ulaşan, Avrupa'daki bisikletli kısa ya da uzun seyahatlerin başlıca platformu. 

Bir adım geriden: Sistemli ve geniş bir bisiklet yolu ağı kurma fikrinin ilk tohumları, 1994 yılında Danimarkalı bir sivil toplum kuruluşundan çıkıyor. 1995 yılında Hollanda’da biraraya gelen, çoğu Kuzey Avrupalı sivil toplum örgütleri ve bisiklet federasyonları konuyu sonraki yıllarda diğer ülkelerden de destek alarak genişletiyor ve süreci birlikte yürütmeye dair çabalar olumlu sonuç veriyor. 

1997 yılında oluşum Avrupa Birliği tarafından tanınıp desteklenmeye başlıyor. 2007 yılından itibaren ise organizasyonun tüm sorumluluğu Avrupa Bisikletçiler Federasyonu'na (ECF) veriliyor. ECF, bisikletin hem ulaşım hem de eğlence amaçlı kullanımını teşvik eden yerel, bölgesel ve ulusal sivil toplum örgütlerinden oluşan, kâr amacı gütmeyen, üye tabanlı bir çatı federasyonu. 1995’ten bu yana yaklaşık 20 senedir kesintisiz ve sürekli katkılarla büyüyerek ilerleyen süreç 2023 itibarıyla EuroVelo’yu, AB’nin Bisiklet Stratejisi hakkında Avrupa Parlamentosu Kararı'nda yer aldığı bir konuma ulaştırıyor.

Başlangıçta Avrupa’da 12 rotayı tanımlamak ve kullanıma açmak üzere yola çıkan EuroVelo Bisiklet Rotaları Ağı şu anda 19 rotaya ulaşmış durumda. Rotalarla ilgili açıklamaları, haritaları, görsel ve işitsel kaynakları web sitesi üzerinden paylaşan EuroVelo, aynı zamanda bu rotalarla ilgili birçok istatistikî veriyi de ilgilenen herkese açıyor. 

• Veri bölümünde belirli bir tarih aralığında hangi rotaların daha çok kullanıldığına dair grafiklere ya da her sene düzenli olarak yayımlanan gözlem raporlarına ulaşabiliyorsunuz. 

Bu rotaların tanımlanması ve seyahat için gerekli altyapısal düzenlemeler yanında bilgi paylaşımın da bu derece etkin bir biçimde yapılması ile yaklaşık 20 yıldır Avrupa içinde 45.000 km boyunca bisikletle güvenle hareket edebilmek mümkün oluyor.

Rota seçiminin aşamaları 

EuroVelo bu rotaları oluşturabilmek için öncelikle, bir yolun bisikletle seyahate uygun olabileceği standartları belirliyor. Bu standartlar şu anda şöyle tanımlanmış durumda:

• Yolun eğiminin %6’nın üzerinde olmaması
• Yolun iki bisikletin yanyana geçebileceği kadar geniş olması
• Yoldan bir gün içinde ortalama 1.000 motorlu taşıttan daha fazlasının geçmemesi
• Yolun 365 gün boyunca açık olması
• Her 30 km’de bir servis, 50 km’de bir konaklama ve 150 km’de bir toplu taşıma imkanı olması.

EuroVelo rotaları: Şu anda tanımlı 19 rota var: Atlantik Sahili Rotası, Başkentler Rotası, Seyyahlar Rotası, Orta Avrupa Rotası, Roma Rotası, Nehirler Rotası, Güneş Rotası, Akdeniz Rotası, Kehribar Rotası, Baltık Denizi Rotası, Doğu Avrupa Rotası, Kuzey Denizi Rotası, Demir Perde Rotası, Ren Bisiklet Rotası, Meuse Bisiklet Rotası. 

• Tüm bu rotalara ait detaylı ölçekteki haritalar, rehberler, rotalarla ilgili güncel haberler de web sitesi üzerinden ilgililerle paylaşılıyor.

Mevcut 19 rotadaki yolların tamamı elbette ki baştan beri bu standartlara uygun değildi. EuroVelo aynı zamanda bisikletle gitmeye uygun olabilecek yolların düzenlenmesi konusunda da yerel yönetimlerle etkin olarak çalışan bir organizasyon. 

• Örneğin Avrupa’da EuroVelo çalışmasından önce birçok tali yol ya da tren yolu, ulaşım ya da hobi amaçlı kullanılmıyordu. Özellikle eski tren yollarındaki rayların sökülerek bu yolların bisiklet yolu hâline getirilmesi, patika ve tali yollardaki işaretlemelerin çok daha etkin bir şekilde yapılması, kırsaldaki konaklama ve ihtiyaç noktası olanaklarının artırılması sayesinde, birçok yol bisiklet kullanımına açılabildi. 

Bisiklet yolları ağı, Avrupa’daki her ülkenin birbirine bağlanması, kültürlerarası geçişi ve kıtadaki ortak yaşam kültürüne ait değerleri güçlendirmesi açısından da önem taşıyor ve Avrupa Birliği tarafından bu anlamda da farklı biçimlerde destekleniyor. Bu sayede sadece bisiklet sporuyla ciddi biçimde ilgilenenleri değil, toplumun her kesiminden insanın bu rotaları kullanabilmesi amaçlanıyor. 

Bu da yaş, cinsiyet, etnik kimlik anlamında çok geniş bir skalada dağılan farklı insanların, yaşadıkları yere en yakın EuroVelo rotasından başlayıp isterlerse tüm bir kıtayı boydan boya katedebilmesine olanak sağlıyor. Bu vesileyle geniş bir coğrafyayı ülkesel sınırların ötesinde bir gözle deneyimleyebilmek, ortaklıklar, farklılıklar, kırsal alanlar ve kaynaklar üzerine düşünebilmenin önü açılıyor. 

Türkiye’nin dahil olduğu EuroVelo8, yani 'Akdeniz Rotası' nedir? 

Peki Türkiye'nin de dahil olduğu EuroVelo8, yani "Akdeniz Rotası" hangi bölgeleri kapsıyor ve bu rotayı takip ederek Türkiye’ye gelen bisikletli gezginleri ne bekliyor?

^{Akdeniz Rotası}

Akdeniz Rotası, İspanya'nın Cadiz kentinden başlayarak 10 ülkeyi içine alan ve Atina üzerinden İzmir ile Türkiye’ye uzanan 7.560 km uzunluğundaki, EuroVelo’nun 8 numaralı uzun mesafe bisiklet rotası. Türkiye, bu rotaya yalnızca İzmir ve çevresi ile dahil edilmiş durumda. Rotanın Türkiye ayağı Midilli ve Sakız Adaları'nı Dikili ve Çeşme limanlarına bağlayan, Pergamon'dan Efes'e uzanan tarihî alanları ve antik yerleşim yerlerini geçen 17 ilçeyi kapsıyor ve 500 kilometrelik bir alanı bisikletli gezginlere açıyor. 

• EuroVelo’nun 2023 verilerine baktığımızda “Akdeniz Rotası”nın 19 seçenek içinde en çok tercih edilen rota olduğunu görüyoruz. 2023 yılında 150.702 kişi bu rota boyunca bisikletle hareket etmiş ve bu rotaya dahil ülkeler içinde de en çok İspanya’da zaman geçirmiş.

Bisikletle özellikle uzun mesafeler boyunca hareket etmenin insanı sadece hava koşullarına değil içinde bulunduğu ülkenin koşullarına da doğrudan açık hâle getiren bir eylem olmasını göz önünde bulundurduğumuzda bu rakamlar daha da anlam kazanıyor.

• Yakın zamanda Türkiye’nin güneybatısına muhtemelen bu rotayı kullanarak Yunanistan üzerinden giriş yapmış ve beyaz, sarışın, genç iki kadın bisikletlinin, kamp yaptıkları alanda jandarma ile korunduğu haberini ve kadınların şaşkınlığını hatırlıyorum. 

Bu noktada EuroVelo standartlarına bir kere daha dikkatle bakmak ve Türkiye özelinde yolların fiziksel ve lojistik kapasitelerinin yanında yolda olmanın toplumsal cinsiyet bağlamındaki karşılığı üzerinde düşünmenin de önemli olduğunu vurgulamak gerekiyor. 

^{Avrupa Cinsiyet Eşitliği Enstitüsü'nün "Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Endeksi"}

Avrupa Cinsiyet Eşitliği Enstitüsü’nün yayımladığı grafikte Avrupa’nın toplumsal cinsiyet anlamında ortak bir düzlemde olduğunu, Türkiye’nin ise bu bağlamda ortalamanın oldukça gerisinde olduğunu görüyoruz. Ve hatta tablonun, kadına ve çocuğa şiddet vakalarının henüz istatistikleri girmemiş verileri de göz önünde bulundurulduğunda mevcut tablonun da gerisinde olduğunu, Türkiye’de yaşayanlar ya da çeşitli yakınlıklar dolayısıyla uzaktan da olsa takip edenler olarak biliyoruz. 

EuroVelo’nun tanımladığı biçimiyle “yaz turizmi, tarım yolları, yöresel mutfağı ve misafirperver topluluklarıyla farklı bir deneyim sunan 17 antik kenti ile Akdeniz Rotası’nın Türkiye ayağı” ülkenin toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda geldiği vahim nokta anlamında ne yazık ki ne Türkiye’ye ne de rotanın bu bölümünü deneyimlemek isteyenlere beklenileni vermekten uzak.