Japonya ve ABD’den yene ortak müdahale: 15 yıl sonra gelen hamle kalıcı etki yaratacak mı?

Japonya Maliye Bakanı Satsuki Katayama, Tokyo ile Washington’ın yenin dolar karşısında yaklaşık 40 yılın en düşük seviyesine gerilemesini durdurmak amacıyla 31 Temmuz’da ortak döviz müdahalesinde bulunduğunu açıkladı. İki ülke piyasada yen satın alırken dolar ve başka dövizleri sattı; Katayama, “aşırı dalgalanma ve düzensiz hareketlerle” mücadele etmek için gerektiğinde yeni ortak müdahalelerden kaçınmayacaklarını söyledi. 

• Dolar, açıklamanın ardından Asya işlemlerinde yüzde 0,6 kadar gerileyerek 156,50 yen seviyesine indi.

Müdahale iki bakımdan önemli: Japonya ile ABD, döviz piyasasına en son 2011’de birlikte girmişti. Ancak o tarihte amaç, deprem ve tsunaminin ardından hızla değer kazanan yeni zayıflatmaktı. Bu kez tam tersi yapıldı: İki ülke, dolar karşısında 164 seviyesine yaklaşarak 1986’dan bu yana en düşük değerini gören yeni desteklemek için piyasadan yen satın aldı.

Operasyon, haftalardır süren piyasa söylentilerinin ardından doğrulandı. Yen 30 Temmuz’da birkaç saat içinde yaklaşık yüzde 3 değer kazanmış, dolar 164 yen civarından 158’in altına gerilemişti. Ani hareket, önce Japon makamlarının tek taraflı müdahalesine bağlanmıştı. Ardından ABD Hazine Bakanlığı'nın da New York Merkez Bankası aracılığıyla piyasaya girdiğine ilişkin haberler yayımlandı. Katayama’nın açıklaması, iki ülkenin eşgüdümlü hareket ettiğini resmen doğruladı.

Müdahale nasıl yapıldı?

Döviz müdahalesinde merkez bankası veya maliye otoritesi, bir para biriminin fiyatını değiştirmek amacıyla piyasada doğrudan alım ya da satım yapıyor. Bu operasyonda Japonya, elindeki döviz varlıklarını kullanarak yen satın aldı. ABD tarafının ise euro satıp yen aldığı bildirildi. Talebin bir anda artması yenin değer kazanmasına, dolar karşısındaki kurun düşmesine yol açtı. 

• Japon hükümeti müdahalenin net boyutlarını henüz açıklamadı; piyasa tahminleri Tokyo’nun birkaç trilyon yen, Washington’ın ise 5-10 milyar dolar karşılığı işlem yapmış olabileceğine işaret ediyor.

Japonya’da döviz müdahalesi kararını Maliye Bakanlığı veriyor, işlemleri ise onun adına Japonya Merkez Bankası yürütüyor. Bu nedenle piyasada sıkça “Japonya Merkez Bankası müdahale etti” denilse de siyasi ve mali sorumluluk Maliye Bakanlığı'na ait.

Katayama, operasyonun Eylül 2025’te yayımlanan ABD-Japonya maliye bakanları ortak açıklamasına dayandığını söyledi. Japon Maliye Bakanlığı'na göre müdahale, kurun belirli bir seviyeye getirilmesinden çok “aşırı oynaklığı ve düzensiz hareketleri” sınırlamayı amaçladı. Bu ifade önemli, çünkü G7 ülkeleri genel olarak döviz kurlarının piyasa tarafından belirlenmesini savunuyor ve yalnızca olağan dışı hareketlerde müdahaleyi meşru görüyor.

Yen neden bu kadar değer kaybetti?

Yenin düşüşünün arkasında birbiriyle bağlantılı birkaç gelişme bulunuyor. İlk etken, Japonya ile ABD arasındaki faiz farkı. Japonya Merkez Bankası yıllarca sıfıra yakın veya negatif faiz uyguladı. Son dönemde faizleri artırsa da Japonya’daki getiri, ABD tahvillerinin sunduğu getirinin altında kaldı. Bu durum yatırımcıları düşük faizle yen borçlanıp dolar ve başka yüksek getirili varlıklar almaya teşvik etti. “Carry trade” olarak bilinen bu işlemler yen satışını artırdı.

İkinci etken, İran savaşıyla yükselen enerji fiyatları oldu. Enerji kaynaklarının büyük bölümünü ithal eden Japonya, petrol ve doğalgaz için dolarla ödeme yapmak zorunda. Petrol fiyatları yükseldiğinde Japon şirketlerinin dolar talebi artıyor; bu da yen üzerinde ek baskı yaratıyor. Japonya Merkez Bankası'nın Haziran raporu, Ortadoğu’daki gerilimin petrol fiyatlarını ve enflasyon baskısını yükselttiğini kaydetti.

Üçüncü etken, Japonya’nın mali görünümüne ilişkin kaygılar. Hükümetin harcama programları ve vergi indirimleri, kamu borcunun geleceği konusunda soru işaretleri yarattı. Aynı dönemde Japon devlet tahvillerinde satışların artması, yen ile tahvil fiyatlarının birlikte düşmesine neden oldu. Bu tablo, yatırımcıların yalnızca para biriminden değil, Japon varlıklarından daha geniş çapta çıkış yaptığı endişesini doğurdu.

Zayıf yen Japonya için neden sorun?

Yen değer kaybettiğinde Japon ihracatçıların yurt dışındaki gelirleri ülke parasına çevrildiğinde büyüyor. Bu nedenle zayıf yen, geçmişte Toyota ve Sony gibi ihracatçı şirketler için olumlu görülürdü.

Ancak Japon ekonomisinin yapısı değişti. Ülke enerjide, gıdada ve birçok hammaddede ithalata bağımlı. Yen zayıfladıkça petrol, gaz, tahıl ve ithal tüketim ürünleri daha pahalı hâle geliyor. Bu maliyetler de elektrik faturalarından süpermarket fiyatlarına kadar uzanan geniş bir alana yansıyor.

Ücret artışlarının ithal enflasyonun gerisinde kalması, hane halkının satın alma gücünü azaltıyor. Japonya’ya seyahat eden turistler ve yabancı yatırımcılar için ülke ucuzlarken Japonların yurt dışı seyahatleri ve ithal ürünlere erişimi zorlaşıyor.

Hükümetin sorunu yenin belirli bir düzeyde bulunmasından çok düşüşün hızında gördüğü belirtiliyor. Kur birkaç hafta içinde sert biçimde değiştiğinde şirketlerin maliyet hesapları bozuluyor, yatırım kararları erteleniyor ve piyasalardaki spekülatif işlemler büyüyebiliyor.

ABD neden Japonya’ya yardım etti?

Washington’ın müdahaleye katılması yalnızca müttefik dayanışmasıyla bağlantılı değil. ABD Başkanı Donald Trump, Japonya’nın “biraz yardıma ihtiyacı olduğunu” ve Washington’ın bir dost olarak destek verdiğini söyledi. Ancak Japon ve uluslararası piyasa değerlendirmelerine göre ABD’nin kendi ekonomik çıkarları da kararın merkezindeydi.

Çok zayıf yen, Japon mallarını ABD’de daha ucuz hâle getiriyor. Bu durum, Trump yönetiminin gümrük vergileriyle Amerikan üreticilerini koruma politikasının etkisini azaltabilir. Japon otomobilleri ve makineleri kur avantajı kazandığında, ABD’nin uyguladığı tarifelerin bir bölümü para birimindeki düşüşle telafi edilmiş oluyor.

Washington’ın ikinci kaygısı tahvil piyasası. Japonya, dünyanın en büyük ABD Hazine tahvili sahiplerinden biri. Tokyo yen almak için rezervlerindeki Amerikan tahvillerini büyük ölçekte satarsa ABD tahvil fiyatları düşebilir, faizler yükselebilir. Bu da Amerikan konut kredilerini, şirket borçlanmalarını ve federal hükümetin finansman maliyetini artırır.

Japonya dolar ihtiyacını nasıl karşılayacak?

Yen satın almak isteyen Japonya’nın karşılığında dolar veya başka bir yabancı para satması gerekiyor. Tokyo’nun büyük döviz rezervleri bulunuyor ancak sürekli müdahale rezervlerin azalmasına ve ABD tahvillerinin satılmasına yol açabilir.

Katayama, Japonya’nın dolar likiditesi konusunda kaygı duymadığını söyledi. Hükümetin, elindeki ABD tahvillerini satmak yerine teminat göstererek Federal Rezerv'in "FIMA Repo Facility" adlı sisteminden kısa vadeli dolar sağlamayı planladığı açıklandı. Bu mekanizma yabancı merkez bankaları ve para otoritelerinin ellerindeki ABD tahvillerini geçici olarak Fed’e verip karşılığında dolar almasına imkan tanıyor.

• Sistem, Japonya’nın Amerikan tahvillerini piyasada elden çıkarmadan müdahale için gerekli dolara ulaşmasını sağlayabilir. Bu da hem Tokyo’nun hareket alanını genişletiyor hem de ABD tahvil piyasasında satış baskısını sınırlıyor.

2011’de ne olmuştu?

Mart 2011’de Japonya’yı vuran deprem, tsunami ve Fukuşima nükleer felaketinin ardından yen hızla değer kazanmıştı. Yatırımcılar Japon şirketleri ile sigorta kurumlarının yeniden inşa masrafları için yurt dışındaki paralarını ülkeye getireceğini düşünüyordu.

• Aşırı güçlü yen, felaketle mücadele eden Japon ihracatçıları daha da zor durumda bırakabilirdi. Bunun üzerine Japonya, ABD, Kanada, Birleşik Krallık ve Avrupa Merkez Bankası koordine biçimde yen sattı ve dolar ile euro aldı.

Bugünkü müdahale aynı işbirliği mekanizmasının ters yönde işletilmesi anlamına geliyor.

Müdahale işe yaradı mı?

Kısa vadede evet. Yen, Temmuz sonunda dolar karşısında yaklaşık 164 seviyesinden 157 civarına kadar güçlendi. Resmî açıklamadan sonra dolar yeniden 156,50 yene kadar geriledi. Bu, birkaç gün içinde yüzde 4’ü aşan bir kur hareketi anlamına geliyor.

Ancak müdahalenin etkisi şimdiden sınırlanmaya başladı. Japonya piyasaları açıldığında dolar yeniden 157 yenin üzerine çıktı. Nomura Araştırma Enstitüsü ekonomisti Takahide Kiuchi, ortak müdahalenin 160 seviyesinin aşılmasını bir süre zorlaştırabileceğini, fakat ekonomik temeller değişmedikçe kalıcı bir yen yükselişi yaratmasının güç olduğunu belirtti.

Japonya Merkez Bankası faiz artıracak mı?

Piyasaların gözü şimdi Japonya Merkez Bankası'nda. Merkez bankası, yıllarca süren ultra gevşek politikanın ardından faizleri yükseltti; ancak yatırımcılar bu adımların enflasyon ve yenin değer kaybı karşısında yetersiz kaldığını düşünüyor. ABD’nin müdahaleye katılması, Tokyo üzerindeki faiz artırma baskısını da güçlendirebilir.

• Japon basınında Washington’ın, yenin aşırı zayıflamasında Japonya Merkez Bankası'nın yavaş hareket etmesinin rol oynadığını düşündüğü bildirildi. ABD Hazine Bakanı Bessent’in Ağustos sonunda yapılacak G20 toplantısında Japonya Merkez Bankası Başkanı Kazuo Ueda ile görüşmeyi planladığını açıklaması da bu beklentiyi artırdı.

Faiz artışı yen cinsinden yatırımların getirisini yükseltebilir ve dolar ile yen arasındaki farkı daraltabilir. Ancak Japonya’nın yüksek kamu borcu ve kırılgan büyümesi, merkez bankasının hızlı hareket etmesini zorlaştırıyor. Faizler sert biçimde yükselirse devletin borçlanma maliyeti, konut kredileri ve şirket finansmanı da pahalanabilir.

Yeni bir müdahale gelebilir mi?

Katayama’nın açıklaması bu ihtimali açık bıraktı. Japon Maliye Bakanlığı, ABD Hazine Bakanlığı'yla yakın iletişim hâlinde kalacağını ve yeni ortak müdahalelerden çekinmeyeceğini bildirdi. Japonya’nın en üst düzey döviz yetkilisi Atsushi Mimura da asıl önemli dönemin bundan sonrası olduğunu söyleyerek piyasayı yakından izleyeceklerini belirtti.

• Bu uyarı, yen satmayı düşünen yatırımcılara yönelik caydırıcı bir mesaj niteliğinde. Hükümet kesin bir kur seviyesi açıklamıyor; ancak piyasa yorumları Tokyo’nun doların yeniden 160 yenin üzerine çıkmasını savunma hattı olarak görebileceğine işaret ediyor.

Yine de yeni müdahalenin zamanlaması yalnızca kura bağlı olmayacak. Japon yetkililer hareketin hızına, piyasa likiditesine, spekülatif işlemlere ve tahvil piyasasındaki gelişmelere de bakacak.