Kara Rapor: Türkiye’de nüfusun yüzde 92’si kirli hava soluyor

Temiz Hava Hakkı Platformu’nun (THHP) hava kirliliğine dair yayımladığı Kara Rapor 2024'e göre Türkiye’de nüfusun yüzde 92’sinden fazlası, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) standartlarına göre kirli hava soluyor. Raporda, her yıl 4 milyondan fazla insanın ince partikül madde (PM2,5) nedeniyle hayatını kaybettiği belirtilirken, 2022’de Türkiye’deki 68 bin 440 ölümün bu sebepten kaynaklandığına vurgu yapılıyor.

THHP'nin her yıl yayımladığı Kara Rapor'un altıncısında şehir şehir Türkiye’deki hava kalitesi inceleniyor ve hava kirliliğinin insan sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çekiliyor. Fosil yakıtlara bağımlılığın hava kirliliğini ne denli etkilediğine vurgu yapılan raporda, hava kalitesi izleme çalışmalarının yeterli olmadığı, partikül madde kirliliğinin DSÖ standartlarını aştığı, bu sebepten ölümler meydana geldiği paylaşılıyor.

Raporda, insan faaliyetlerinden kaynaklı hava kirliliğinin ana kaynağının fosil yakıtlar olduğu belirtirken, 2023 yılı verilerine göre dünyada enerji tüketiminde fosil yakıtın yüzde 82 ile birinci sırada yer aldığı görülüyor. 

                                                               ^{TEP: Ton petrol eşdeğeri}

Raporda, Türkiye genelinde bulunan hava kalitesi izleme istasyonlarından alınan veriler incelendi. Buna göre en kirli istasyonlar belirlendi. 

• Hakkari, yıllık ortalamada 110,71 µg/m3* değer ile PM10** açısından havanın en kirli olduğu istasyon oldu. Hakkari’yi sırasıyla Iğdır (109,76 µg/m3) ve Denizli (91,57 µg/m3) istasyonları takip etti.

Bilgi notu: Partikül maddelerin çapı, mikrometre (μg/m3) ile ölçülüyor ve boyutlarına göre isimlendiriliyor. 2,5-10 mikrometre arası PM10 ve 2,5 mikrometreden küçük ise PM2,5 olarak değerlendiriliyor. PM10, toz zerreciklerini ifade eder ve tüm kirleticiler arasında en zararlı ve tehlikeli olanı. 

Hava kirliliğinde ilk 10 il

Raporda, il sınırları içinde bulunan en az bir istasyondan yıl boyu yeterli veri alınabilen 53 il belirlendi. PM10 kirliliğinde, 53 ilde de DSÖ’nün önerdiği yıllık ortalama 15 μg/m3 değeri aşıldı. Yani, PM10 kirleticisi açısından 53 ilin de havası, DSÖ standartlarına göre kirli çıktı.   

• 2022 yılında alınan verilere göre en yüksek PM10 ortalamasına sahip iller şunlar oldu: Hakkari, Iğdır, Muş, Denizli, Malatya, Hatay, Kahramanmaraş, Ağrı, Osmaniye. 

DSÖ yıllık ortalama değeri PM10 değeri 15 μg/m3 olarak belirlerken, Türkiye’de belirlenen ulusal değer 40 μg/m3.

Hava kirliliği ve ölümler

Raporda PM2,5 değerinin erken ölümlerle en yüksek düzeyde ilişkilendirilen hava kirletici olduğu vurgulanırken, Türkiye’de az sayıda istasyonda bu değerin ölçüldüğü ifade edildi. 

• Toplam 380 istasyonun 189’unda PM2,5 ölçümü için altyapı bulunduğu, yeterli ölçümün yalnızca 88 istasyonda yapıldığı bilgisine yer verildi. 2023 yılı boyunca yeterli veri alınabilen 88 istasyon üzerinden yapılan değerlendirmeye göre, bu istasyonlardan 87’sinde DSÖ’nün yıllık ortalama olarak belirlediği 5 μg/m3 aşıldı. 
• Yıllık ortalama PM2,5 değeri en yüksek olan iller şöyle oldu: Iğdır, Gaziantep, Osmaniye, Düzce, Kahramanmaraş, İzmir, Amasya, Konya, Mersin, Bursa.

DSÖ verilerine atıf yapılan rapora göre, 2019 yılında dünyada 4,2 milyon kişi PM2,5 kirleticisi nedeniyle hayatını kaybetti. Hava kirliliğine bağlı bu erken ölümlerin yaklaşık yüzde 37’si istemik kalp hastalığı ve inmeden, yüzde 18’i KOAH’tan yüzde 23’ü akut alt solunum yolu enfeksiyonlarından, yüzde 11’i solunum yolu kanserlerinden kaynaklandı.  

Türkiye’de hava kirliliği kaynaklı ölümler 70 bine dayandı

Kara Rapor’da Türkiye’de hava kirliliği kaynaklı ölümlerin hesaplanması için DSÖ’nün AIRQ+ adlı yazılımı kullanıldı. Bu yazılımdan elde edilen sonuçlara göre, 2022 yılında Türkiye’de kazalar, yaralanmalar ve Covid-19 nedenli ölümler haricindeki 30 yaş üstü toplam 480 bin 991 ölümün 68 bin 440’ı, yani yüzde 14,2’si hava kirliliğine atfedildi. 

• Başka bir deyişle, Türkiye ortalamasının PM2,5 kirliliği değeri 26μg/m3’ten 5μg/m3’e indirilebilseydi, bu ölümler önlenebilirdi. 

30 yaş üstü doğal nedenlerle olan ölümler içinde hava kirliliğine atfedilen ölümlerin sayısal olarak en fazla olduğu il İstanbul oldu. İstanbul’u İzmir ve Bursa takip etti. 

Hesaplamalara göre, 2022 yılında hava kirliliğine atfedilen ölümlerin oransal olarak en fazla olduğu il ise Hakkari oldu. Hakkari’yi oransal olarak Batman, Şırnak, Muş, Malatya, Iğdır, Şanlıurfa, Ağrı, Osmaniye ve Gaziantep takip etti.

Üç büyük ilde hava kalitesi nasıl: İzmir alarm veriyor

Türkiye nüfusunun üçte birinin yaşadığı İstanbul, Ankara ve İzmir’de hava kalitesi de rapor kapsamında incelendi. 

Üç ilin hava kalitesinin PM10 kirliliği için karşılaştırılması yapıldığında, İzmir’in en yüksek PM10 düzeyine sahip olduğu tespit edildi. Başka bir deyişle İzmir, üç büyük il arasından en kirli il oldu. 

• İstasyonlardan alınabilen kısıtlı verilere göre İzmir’de ulusal değer olarak belirlenen 40 μg/m3 aşıldı. İstanbul ve Ankara’da ise PM10 değeri, ulusal değerin sınırında kaldı.

Öneriler

Kara Rapor’un sonuç bölümünde THHP, Türkiye’de hava kirliliğinin ve buna bağlı sağlık sorunlarının yol açtığı ölümlerin azaltması için birtakım önerilerde de bulundu. Önerilerden öne çıkanlar şöyle oldu: 

• Türkiye enerjide fosil yakıtlara bağımlılığını hızla azaltmalı.
• Ulusal hava kalitesi standartları iyileştirilmeli.
• PM2,5 için ulusal limit değer belirlenmeli ve yürürlüğe alınmalı.
• Hava kalitesi izleme çalışmaları iyileştirilmeli.
• Ağır sanayi bölgelerinde hava kalitesinin izlenmesi, değerlendirilmesi ve yönetimi sistematik hale getirilmeli.
• Hava kirliliğinin sağlık etkileri saha çalışmaları ile araştırılmalı.
• Çevresel etkisi olan tüm projeler için sağlık etki analizinin de yapılması mevzuata dahil edilerek zorunlu hale getirilmeli.
• Türkiye imzaladığı hava kalitesine yönelik uluslararası sözleşmeleri uygulamalı.
• Çevresel bilgiye ulaşabilmek için bilgi edinme hakkının etkin biçimde kullanılabilmesi sağlanmalı.

^{* Bu içerik Avrupa Birliğinin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliğinin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}