Laik Sudan

3 Eylül'de Etiyopya'nın başkenti Addis Ababa'da Sudan’daki geçici hükümetle ülkenin en büyük isyancı silahlı grubu Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey (SPLM-N) arasındaki görüşmeler sonucunda, örgütün de laik bir sistemi garanti etmeyen bir barış anlaşmasını imzalamayacağını duyurmasının ardından din ile devlet işlerinin ayrılmasına yönelik bir bildiri imzalandığı açıklandı. Bildiri, nihai bir anlaşma olmayıp bir ilkeler beyanı deklarasyonu niteliği taşısa da 30 yıldır İslami yönetimle idare edilen ülkede tarihî bir laiklik reformu yapılması anlamına geliyor.

• Arka plan: 1989’da İslamcı bir darbeyle yönetime gelen Ömer el Beşir, 30 yıl boyunca ülkeyi şeriata dayanan dini kurallarla ve demir yumrukla yönetmişti. 2005’te 20 yıl süren iç savaşın sonlanması adına barış anlaşması imzalanmış, 2011 yılında yapılan referandumda; etnik, dini ve kültürel farklılıklar gösteren Güney Sudan, Sudan’dan ayrılmış ve ülke ikiye bölünmüştü. 2019 yılında ekmek fiyatlarının üçe katlanması sonrası halkın ekonomik gerekçelerle başlattığı büyük çaplı protesto gösterilerinde ordu, göstericileri polis ve istihbarat teşkilatına karşı korumuş, daha sonra da yönetime el koyup el Beşir’i tutuklamıştı. Ülkede kurulan geçici hükümet, eski Cumhurbaşkanı el Beşir’in 2003’te Darfur İç Savaşı’ndaki eylemleri dolayısıyla hakkında 2009’da Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından çıkarılan soykırım ve insanlığa karşı suçlar uyarınca yargılanma talebinin karşılanacağını ve devrik liderin mahkemeye teslim edileceğini açıklamıştı. El Beşir hakkında ayrıca 1989 yılında gerçekleştirdiği darbe gerekçesiyle de dava açılmıştı.
   
• “Sudan baharı”: Halkın, el Beşir yönetimden ayrıldıktan sonra da gösterilerine devam etmesi sonrasında ülkede kadın sünneti kaldırıldı, kadınların seyahat etmesine izin verildi, Müslümanlar hariç tüm vatandaşlar için alkol yasağı kaldırıldı ve çok sayıda silahlı hareketi bünyesinde barındıran Sudan Devrimci Cephesiyle hükümet arasında 17 yıllık savaşı sonlandıran bir barış anlaşması imzalandı.
   
• Bildiriden notlar: Tüm bu reformların ve barış anlaşmasının arkasından duyurulan laiklik bildirisinde, "Sudan'ın tüm yurttaşlarının haklarının güvence altına alındığı demokratik bir ülke olabilmesi için anayasada din ile devlet ayrılığı ilkesi temel alınmalıdır, bunun yokluğu halinde kendi kaderini tayin hakkına saygı gösterilmelidir" ifadelerine yer verildi. Devletin resmi dini olmayacağı, Sudan’ın çok ırklı, dinli, etnisiteli ve kültürlü yapısının korunacağı belirtildi.
   
• Yorumlar: Bölge basınında bildirinin; Sudan toplumunun birleşmesi, Sudan’ın demokratikleşmesi ve çağdaşlaşması için çok önemli olduğuna dair yazılar yayımlanırken ülkedeki kökeni 1950’lere giden laiklik mücadelesi için büyük bir kazanım olduğu vurgulandı. Yeniçağ gazetesi yazarı Mehmet Faraç, bu gelişmenin 2019’daki protestolar esnasında bir arabanın üzerinde beyaz elbisesiyle dans ettiği görüntüleriyle ünlenen ve  "mermi değil, sessizlik öldürür" sloganıyla şeriat karşıtı hareketin sembolüne dönüşen 23 yaşındaki kadın öğrenci Alaa Salah’ın zaferi olduğunu belirten bir yazı yazdı
   
• Öte yandan: Yeni Şafak gazetesi yazarı Taha Kılınç ise ülkede yeni bir askerî diktatörlüğün temellerinin atıldığını, son araştırmaların Sudan halkının büyük çoğunluğunun şeriat yönetimini desteklediğini gösterdiğini ancak ülkedeki gerçeklerin “bizim dünyamızdaki karşılıklarıyla, sahada kazandığı anlam arasında farklılıklar olan” şeriat, laiklik, özgürlük gibi kavramlarla perdelendiğini iddia etti.