Matruşkanın içinde özgürlük arayışı: Ayna

Bir toplumun ve o topluma mensup sanatçıların görüşleri, kendi çıkarlarıyla örtüşmeyince, elindeki gücü orantısız kullanarak çözümü yasaklar ve cezalarda bulan totaliter bir rejimin ortaya çıkardığı bir oyun Ayna. 

Ne izliyoruz? Bütün sanat eserlerinin Kültür Bakanlığı onayından geçmesi gerektiği ve elbette ki çoğunluğunun bu onayın gerekliliklerini karşılamadığı için yasaklandığı bir iklimde, oyun sahnelemeye çalışan bir tiyatro ekibini izliyoruz. Ekip, yasaklı bir oyun metnini sahnelemek için çareyi tiyatroyu bir düğün salonuna dönüştürmekte buluyor. Bizler de bu yolla, bir başkaldırının öznesi olmaya davet ediliyoruz. 

Aslında eski bir asker olan oyun yazarı Adem (Uğur Uzunel), yazdığı bir oyun yüzünden ve biraz da iyi bir kalemi olduğu düşüncesiyle, Kültür Bakanlığı direktörü Çelik (Aytek Şayan) ile görüşmeye çağrılır. Ancak Adem, hem yazdıkları hem de söyledikleriyle burada olmaya pek uygun bir karakter değildir. Yasaklı kelimelerle yazdığı oyun üzerine Çelik’ten aldığı revizyonlar Adem’in gerçekçi kalemine etki etmez. Hatta Çelik’in sözlerini, bakanlığın talebiyle yeniden düzenlediği oyununda kullanarak onu kendisiyle yüzleşmeye iter. 

Bu, Picasso’nun savaşı resmettiği Guernica tablosu için bir Nazi subayına “Bu tabloyu ben değil siz yaptınız” demesi gibidir neredeyse. Adem, Çelik’in ve bakanlığın baskıcı taleplerine, onlara ayna tutarak karşılık vermiştir. 

• Tam bu noktada, belki de maruz bırakıldıkları yüzünden seyirciyle özdeşliği en kolay olan bu karakterin ve oyunun temel sorularından biri doğar: Bir sanatçı gerçekleri olduğu gibi anlatmalı mıdır, yoksa kendi kimliğinden vazgeçmek pahasına, bir üst akılın gölgesinde kalarak çarpıtmalı mıdır? 

Bu sorunun cevabını vermek pek çok yazar ve sanatçı için kolay olmadığı gibi, ünlü yazar Bax (Barış Gönenen) için de kolay olmaz. Çünkü o idealize edilmiş iyi bir yazar figürüyken, toplumun gerçekliği ve kendisinin toplumdaki karşılığıyla yüzleşince yaşadığı aydınlanmayla, yazar kimliğini sorguladığı bir konuma geriler. Bu yolla, iki eski asker olan ve “gerçeği" ağır koşullarda deneyimlemiş Adem ve Mei (Begüm Akkaya) ile aynı fikir düzleminde buluşmuş olur. 

Peki kimin kaybedecek daha çok şeyi var? Bu farkındalıkla birlikte bugüne dek yaşadığı hayatın bir yanılsama olduğuyla yüzleşen Bax'ın mı, yoksa hayatı zaten hakikatin koşullarıyla sınırlandırılmış olan Adem’in mi? Bax'a sorarsak onun yazar sancıları Adem'in yasaklı kelimelerle oyun yazdığı için kesilen parmaklarından daha acı verici... Çünkü artık ülkesini çok daha iyi gösterebileceği oyunlar yazmaktan haz alamayacak.

Kara komik olarak nitelendirebileceğimiz metnin de çokça altını çizdiği gibi, tiyatroda geçireceğimiz bir gece bize her zaman keyifli bir deneyim vadetmiyor. Bu oyunda seyirci, bu gösteriye katılarak bastırılmaya çalışılan bir düşünceden taraf olmayı seçmiş ve aldığı riski kabul etmiş sayılıyor. Çünkü bu oyun, “Herhangi bir yerde biraraya gelmiş bir topluluk ne kadar kalabalıksa isyan etmeye o kadar yakındır ve birlikte hareket ederek güçlenir” düşüncesinden korkan bir rejime karşı oynanıyor. 

Metnin bu çatışması bize Brecht’in “kurtuluş yok tek başına, ya hep beraber ya hiçbirimiz” dizelerini anımsatıyor. Bu anlamda oyunun yazarı Sam Holcroft’un, oyun içinde oyun içinde oyun yapısını ustalıkla kullandığı bu metinle, izleyiciyi çokkatmanlı bir düşünce ağının içine çektiğini ve bir matruşka bebeğinin içinde özgürlük arayışına sürüklediğini söylemek mümkün.

Ayna, Holcroft’un bir seyahat deneyiminden ilham alarak yazdığı bir oyun. Bu oyunun çıkış noktasını anlatırken, totaliter rejimin Shakespeare oyunlarını dahi yasakladığı bir ülkede oyun yazmaya çalışan yazarlardan bahsediyor. Böyle yasaklı bir oyunda seyirci olmayı deneyimleyen Holcroft, yaşadığı gerilimi Ayna seyircisine de aktarmak istemiş. Bu deneyimden sonra, aynı koşullarda yazmaya devam edebileceğinden şüphe duymuş ve bu baskı altında oyun sahnelemeye devam eden yazarların aldığı hayati riskin yanında, kendi koşullarını ancak “çürük bir egoyu riske atmak” olarak tanımlayabilmiş.

İlksen Başarır çevirisi ve İlham Yazar yönetmenliğinde sahnelenen oyunun oyuncuları Aytek Şayan, Barış Gönenen, Uğur Uzunel, Begüm Akkaya ve Serhat Barış, oyunun bu katmanlı yapısına bir katman daha kazandırmış. Öyle ki sahnedeki her anı ve her boşluğu, organik bir gerçeklikle dolduran oyunculuklar seyrediyoruz. Özellikle Barış Gönenen ve Aytek Şayan, her projede seyircisini peşinden sürükleyecek bir oyunculuk etkisi bırakıyor. Finalde, seyirci artık tam anlamıyla oyunun bir parçası haline gelirken, bir düğün davetiyesi aracılığıyla kabul ettiğimiz bu suç ortaklığı, tarihe iz bırakacak bir eylemle sonuçlanıyor.

Not almalı: DasDas’ın yeni sezon açılışıyla birlikte 20 Eylül’de prömiyer yapan Ayna, sezon boyunca DasDas Sahne’de düşünce özgürlüğü üzerine düşünmeye davet ediyor.