Mutluluk ve finans: Psikolojik sermaye ve parasal güven

Her yatırımcının başarı tanımı birbirinden farklıdır. Bazıları daha yüksek getiri elde etmeyi başarı olarak görürken, bazıları uzun vadeli hedeflerini gerçekleştirebilmiş olmayı yeterli bulur. Oysa bireysel finans yönetiminin nihai amacı, pek çok kişi için daha basit ve daha insani bir hedeftir: Mutlu olmak ve finansal açıdan güvende hissetmek.

Günümüz dünyasında finansal olarak iyi hissetme halini yalnızca gelir düzeyinin yüksekliği ile eşitlemek, basite indirgemeci bir yaklaşım olarak görülür. Modern çalışmaların çıktılarına göre finansal olarak iyi olmak, bugün ve gelecekte parasal güvenliğe ve yaşamdan keyif almaya dönük seçim özgürlüğüne sahip olma halidir. Üstelik bu hal, kişinin mutlak gelirinden bağımsız bir şekilde bazen orta gelirli, hatta düşük gelirli insanlarda dahi hissedilebilir. 

Bu nedenle parasal güven ile yüksek gelir genellikle aynı olgular olarak kabul edilmez. İyi kazanan ama her ay sonunu gergin getiren, ani bir harcamada bütün düzeni bozulan ya da yatırım kararlarını sürekli panikle veren biri, teknik olarak varlıklı görünse bile psikolojik olarak güvende değildir. Tersine, gelir seviyesi daha sınırlı olsa da harcamalarını başarıyla yöneten, kararlarını planlı alan ve geleceğe dair bir çerçeve kurabilen biri, finansal olarak daha sağlam bir zeminde durur. 

Psikolojik sermaye: yatırımcı davranışının görünmeyen gücü

Bu noktada devreye psikolojik sermaye girer. Psikolojik sermaye de yine dört bileşenle tanımlanan pozitif bir psikolojik kapasite olarak ele alınır. Bunlar öz-yeterlik, umut, iyimserlik ve psikolojik dayanıklılık olarak özetlenebilir. 

Yatırımcı davranışı açısından bu bileşenler sonucu oluşan psikolojik sermaye, bir tür davranışsal amortisör gibi çalışır. Yeterli psikolojik sermayeye sahip olan yatırımcılar piyasada yaşanan dalgalanma süreçlerini daha iyi yönetebilir, hedeflerine giden yolda alternatif planlar üretebilir ve yaşadığı geçici kayıplara rağmen uzun vadeli çerçevesini korumayı başarabilir. 

• University of Nebraska-Lincoln tarafından yapılan meta-analitik çalışmalara göre de psikolojik sermayesi güçlü olan insanlar yatırım yaparken gün içinde kendini daha iyi hissediyor, kazançlarından daha yüksek bir tatmin sağlıyor ve iş yerinde de daha iyi performans veriyor. 

Finans dünyasında bunun karşılığı çok somut, çünkü yatırım yapmak, bütçe oluşturmak ya da borç yönetimi, sonuçları anında alınan mekanik işlemler değildir. İşin içinde belirsizlik de, gecikmeler de, zaman zaman kayıplar da vardır. Psikolojik sermayesi zayıf biri, genellikle geçici bir kayıp dönemini  “ben bu işi beceremiyorum” diye okuyarak paniğe kapılma eğiliminde olur. Psikolojik sermayesi daha güçlü biri ise aynı dalgalanmayı, planının bir parçası haline getirebilmeye daha yatkındır.

Parasal güven nasıl inşa edilir?

Yatırım süreçlerinde psikolojik sermaye ile parasal güven, aynı olgular olmasalar da birbirlerine oldukça yakın çalışan yapılardır. Bu iki yapı, hayatın farklı dönemlerinde yavaş yavaş inşa edilen ve tekrar edilen davranışlarla güçlenen iki sağlam dayanaktır.

Bu yapıyı kurmanın ilk şartı ise finansal yönetim sürecini soyut bir stres alanı olmaktan çıkarıp görünür bir düzene dönüştürmektir. Dağınıklık insanı yorar. Hangi ürüne ne kadar harcadığını bilmemek, hangi kalemin cüzdanı deldiğini görmemek, borcun toplam ağırlığını zihinde büyütmek ve bütün finansal hayatı “idare ederiz” duygusuna bırakmak, insanı sürekli alarmda tutar. Parasal güven olgusunun temelinde ise kontrol duygusu vardır. Bu nedenle gelir-giderlerinize hakim olabilmek için küçük bir bütçe yapmak, güven inşasında size yardımcı olur.

İkinci adım, amaçladığınız şeyleri büyük idealler yerine küçük ama sürdürülebilir aşamalara bölmektir. Büyük laflar insan zihnine ilk başta çekici gelse de, uzun vadede yorgunluktan başka bir şey sağlamaz. Ancak ölçülebilir ve mantıklı hedefler, sizi daha iyi motive eder.  “Zengin olmak” ya da “çok iyi yatırım yapmak” gibi muğlak hedefler, alışılmamış hallerin dışında kısa sürede hayal kırıklığına yol açabilir. 

Üçüncü olarak parasal güveni sağlayabilmek için duygusal tepkilerinizi iyi yönetmeniz gerekir. Özellikle yatırım tarafında en büyük hataların çoğu bilgi eksikliğinden ziyade, duygu kontrol yönetimindeki zayıflıktan kaynaklanır. Aldığınız hisse düştüğünde paniğe kapılmak, başkalarının kazancını görünce alelacele pozisyon değiştirmek, ufak kayıpları kişisel başarısızlık gibi algılamak ya da kısa vadeli dalgalanmaları hayat memat meselesine çevirmek, parasal güveni aşındırır.

• Ek olarak finansal öz-yeterlilik duygusuna sahip olmak da parasal güven açısından kritiktir. Ancak bu duygu, genel özgüvenle karıştırılmamalıdır. Bir insan işinde son derece başarılı olabilir, ama bir yatırım aracını analiz ederken ya da bütçe yaparken kendini yetersiz hissedebilir. Finansal öz-yeterlik ise para işlerinden anlama kibri yerine, “öğrenebilirim, öğrenirsem doğru karar verebilirim ve yanlış yaparsam düzeltebilirim” duygusudur.

Bir diğer kritik mesele de sosyal kıyasın sınırlandırılmasıdır. Modern kültür insanın sürekli olarak başkalarının getirileriyle, yaşam tarzlarıyla ve başarı hikayeleriyle karşı karşıya kalmasına neden olur. Ancak herkesin hayat koşulları veya geldikleri noktalar aynı değildir. Önemli olan kendi hayatınızda ne kadar finansal istikrar sahibi olabildiğiniz konusudur. Sizden daha yüksek maaş alan, daha agresif yatırım yapan ya da daha fazla lüks ürün tüketen biri, psikolojik olarak sizden daha güvende olmayabilir.

Son olarak, ilk başta da bahsettiğimiz gibi parasal güven ancak tekrar yoluyla kalıcılaşır. Bir ay dikkatli bütçe yapmak, birkaç hafta düzenli yatırım yapmak ya da geçici bir motivasyonla tasarrufa yönelmek tek başına yeterli değildir. Bunların hayatınız için alışkanlık haline getirirseniz, zamanla fark edersiniz ki para aynı para, ama hissettiğiniz yük değişmiştir. 

Profesyonel desteğin psikolojik değeri

Parasal güvenin ve psikolojik sermayenin birbiriyle korelasyon halinde yatırım sürecinde bir pozitif döngü oluşturabileceğini öğrendik. Ancak karar yorgunluğu, bilgi kirliliği ve duygusal dalgalanma gibi nedenler, bazen bütün gerekenleri yapmış olmamıza rağmen bizi yanlış kararlar vermeye yöneltebilir. 

Bu nedenle, bu etmenleri bypass etmek isteyen bir yatırımcı, konuyla ilgili profesyonel destek almayı da tercih edebilir. Güçlü bir uzmandan alınacak iyi bir danışmanlık size psikolojik sermayenizi hiç yorulmadan korumanızı sağlayan bir süreç tasarımı sunabilir.

Yatırım hareketlerinize dışarıdan bakacak bir göz piyasa dalgalanmaları sırasında duygusal tepkiler vermenize engel olabilir, size risk tercihinizi hatırlatarak ani cesaret ya da aşırı korku gibi iki farklı uca savrulmanızı önleyebilir ve planınızdan ne zaman ve nasıl saptığınızı daha erken fark etmenizi sağlayabilir.

Ancak şunu da unutmamak gerek, profesyonel destek otomatik olarak daha iyi sonuç alacağınız anlamına da gelmez. Verilen danışmanlığın niteliği, ücret yapısı, seçtiği ürünler ve verdiği tavsiyenin kalitesi, süreç sonunda elde ettiklerinizi de hayati derecede etkiler. 

_{Bu yazı, finansal kararları bilinçli almayı önemseyen iki kurumun, GetirFinans ve Aposto’nun ortak çalışmasıdır.}