Müzeler ve kültürel miras: "Deaccession" tartışması

ABD ve Birleşik Krallık’ta yer alan bazı müzelerin Covid-19 kaynaklı kayıpların yükünü finanse etmek ya da koleksiyonlarını siyah sanatçıların eserleriyle zenginleştirmek gibi gerekçelerle ellerindeki eserlerden bazılarını açık artırma usulüyle satma kararları alması, deaccession tartışmalarını yeniden gündeme getirdi.

Deaccession: Müzelerin, koleksiyonlarında yer alan eserleri kalıcı olarak elden çıkarmasını tanımlayan deaccession faaliyetinin hangi koşullarda ve ne gibi etik ilkeler uyarınca gerçekleştirileceği Uluslararası Müzeler Konseyi tarafından oluşturulan rehberde anlatılıyor. Söz konusu rehber, fiziksel olarak hasarlı ve onarma olanağı olmayan, sergilenmesi kamu sağlığını tehdit eden, ait olduğu seriye değer katmayan bir kopya olan, müzenin misyonuyla ve koleksiyon hedefleriyle uyuşmayan, erişiminin başka bir müze tarafından daha uygun biçimde sağlanacağına inanılan eserlerin elden çıkarılmak istenebileceğini belirtiyor. Rehberde, satıştan elde edilecek gelirin müzenin koleksiyonunu yenileme ya da geliştirme hedefleri yönünde kaynak olarak kullanılabileceği söylenirken hiçbir koşulda eserin parasal değerinin deaccession kararı için bir motivasyon olmaması gerektiği belirtiliyor. Kurum; her müzenin deaccession bahsinde paydaşların nasıl bilgilendireceği ve işlemin nasıl gerçekleşeceği konusunda bir süreç tasarlamasını beklerken böyle bir kararda nesnenin öneminin, karakterinin ve bu eylemin sonuçlarının mutlaka hesaba katılmasını öneriyor.

Problem nerede? Julia Courtney tarafından derlenen Is It Okay to Sell the Monet? - The Age of Deaccessioning in Museums başlıklı kitapta yer alan bir makalede de belirtildiği üzere müze koleksiyonları, şahıs koleksiyonlarından farklılaşıyor. Müzeler, sanat eserlerinin herkes tarafından erişilebilir olmasında bir görev üstlenirken koleksiyonerliği bir hobi, zevk ya da statü olarak gören şahısların uğraşlarını toplum yararına kullanmaları beklenmiyor. Müzeler birincil değerlerden olan bu kamusal görevin gereği olarak; eserlerin daha iyi anlaşılması için personel istihdam ediyor, programlar düzenliyor, eğitim materyalleri oluşturuyor, araştırmalar finanse ediyor ve bu maliyetli aktiviteleri halkın erişimine açıyor. Dolayısıyla bir müzenin koleksiyonundaki önemli bir parçayı satışa çıkarması ve eserin bireysel koleksiyonerler tarafından satın alınması, halkın o esere erişiminin ortadan kalkması anlamına geliyor. Bu konuda bir kısıtlamanın olmaması durumunda ise bu olanağın çeşitli yolsuzluklara sebep olabileceği ve halkın kurumlara duyduğu güveni zedeleyebileceği endişesi ortaya çıkıyor.

Güncel elden çıkarmalar ve eleştiriler: En son Birleşik Krallık'taki Royal Opera House, pop-art akımının temsilcilerinden David Hockney'e ait bir portreyi Covid-19’un finansal yüküyle mücadeleyi kolaylaştırmak amacıyla Christie's müzayede evinde satışa çıkaracağını açıkladı. 18 milyon sterline yakın bir kazanç beklenen satışı eleştiren Birleşik Krallık merkezli gazeteci Charlotte Higgins, The Guardian'da yayımlanan makalesinde ilk olarak Royal Opera House gibi gösteri sanatı odaklı bir kurumun neden o tabloya sahip olduğunu sorguluyor. "Belki de kamu tarafından finanse edilen sanat kuruluşlarının en müreffeh ve ihtişamlısı olduğundandır" diyen Higgins; bir anlamda, üstte sözünü ettiğimiz kitapta da vurgulanan, sanat eserlerinin kurumlar ve bölgeler arasında paylaşımındaki adalet bahsine dikkat çekiyor. Higgins'in bir diğer eleştirisi de bir grubun Royal Academy of Arts’a 150 işi kurtarabilmek için Michelangelo'ya ait Taddei Tondo'yu satması yönünde çağrıda bulunacağı iddiasından yola çıkarak eserin bir "varlık" değil, kurumun temsil ettiği bir "miras" olduğu üzerinden şekilleniyor. Higgins, satışların gerçekleştiği senaryoda kazananların müzayede evleri ve küresel süper-zenginler olduğunu vurgulayarak zorlu koşullarda kültürel varlıkları satmanın tek seçenek olabileceğini, fakat bu durumdan halkın zararlı çıkacağını söylüyor. Öte yandan Pulitzer ödüllü eleştirmen Christopher Knight, Los Angeles Times’ta yayımlanan yazısında Jackson Pollock'a ait Red Composition isimli eseri satışa çıkarmayı planlayan New York merkezli Everson Müzesi'ni "mirasa ihanet etmekle" suçluyor. 18 milyon dolarlık gelir beklentisi olan satışın kamuya ait bir varlığın özelleştirilmesi olduğunu söyleyen Knight, kararı "bağışlanamaz" olarak yorumluyor.

Bu yazı 15 Ekim 2020 tarihinde Aposto!'da yayımlanmıştır.