Neresinden keseceğimi bir bilebilsem: Kesme işareti nasıl kullanılır?

Hepimizi mutlaka durup düşündürmüş, ‘acaba neresine konur?’ diye sordurmuş, kendi küçük ama etkisi büyük bir noktalama işareti: sözcükleri neresinden keseceğimizi bilemediğimiz kesme işareti. 

Öğrencilik yıllarımızda dilekçe yazarken “Rektörlüğü’ne, Valiliği’ne, Müdürlüğü’ne” diye kurum isimlerinden sonra kesme işareti koymamız istenirdi. Oysa çoktan terk edildi o kural! Yeryüzünde en sık dil bilgisi kuralı değiştirilen dillerin başında geliyor Türkçemiz. 12 Eylül 1980 darbesinin en büyük yıkımı belki de dil üzerinde olmuştur. Çoğu dilbilimci, 12 Eylül darbesinin ertesinde 1982’de Türk Dil Kurumunun tüzel kişiliğinin kaldırılarak bir devlet kurumuna dönüştürülmesiyle birlikte Dil Devrimi sürecinin sona erdiğini savunur. 

Kesme işareti, okul sıralarında öğrencilerin, iş yaşamında yazı yazmak zorunda olanların kâbusu olmuştur. Hele hele son yıllarda Türk Dil Kurumunun, “kurum ve kuruluş isimlerinin ardına gelen takılar kesme işaretiyle ayrılmayacak” kararından sonra kafalar daha da karıştı. Kesme işareti, özel adlara, kısaltmalara ve sayılara getirilen ekleri veya iki sözün birleşmesi sırasında ortaya çıkan ses düşmesini belirtmek için kullandığımız bir noktalama işareti. Kesme, kesme imi, apostrof (’) isimleriyle de anılıyor. Noktalama işaretlerinin neredeyse tamamından sonra bir harf boşluğu kadar ara verilir. Oysa kesme işaretini ait olduğu sözcüğün sağına bitişik olarak yazıyoruz ve işaret ile sonra gelen ek arasında asla boşluk bırakmıyoruz. 

Kesme işaretinin önemini, kullanılmadığı bir durumdan yola çıkarak anlatabiliriz. Ayşenin diye kesme işareti olmadan yazılan bir örnekte, ismin Ayşe mi yoksa Ayşen mi olduğunu anlamak mümkün değildir. Kesme işaretinin bulunduğu yere göre (Ayşe’nin, Ayşen’in) ismin doğru şekli anlaşılabilir. Hatta yazı işiyle uğraşanlar için kesme işareti yer yer yaşamsal bir öneme sahiptir. Ek alınca yazılışları aynı olduğundan anlamları karışabilecek sözcükleri eklerinden kesme işaretiyle ayırma eğilimiyle bile karşılaşıyoruz: “yazı’nın”, “yazın’ın”, “yaz’ının”, “soru’nun”, “sorun’un” vb. 

Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer eklerin kesmeyle ayrılmaması ilkesi, bu işaretin kullanımıyla ilgili en çok kafa karışıklığı yaşadığımız kural: Türkleşmek, Türkçü, Türkçe, Türkçenin, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Kastamonulu, Iğdırlı, Ahmetler, Yaşar Kemaller, Türklerin, Türkleşmekte, Hollandalıdan, Atatürkçülüğün vb.

Yazılı ve görsel medyada kesme işareti karmaşasına sık sık tanık oluyoruz. Televizyon haberleri, haberle ilgili manşet ya da spot diye açıklayabileceğimiz vurgulu, etkili başlıklar ve açıklayıcı bilgiler altyazı bantlarla verilirler. Bu altyazı bantlarda dilin doğru kullanımı en önemli konu elbette. Kesme işaretine dair kuralları, TV kanallarından vereceğimiz altyazı örnekleri ile açıklamaya çalışayım:

• Elazığ’lı bir grup genç (Y)
  Elazığlı bir grup genç (D)
• Osmanlı İmparatorluğu’nun (Y)
  Osmanlı İmparatorluğunun (D)

Ancak yabancı özel isimler, kökle yapım eklerinin karışmaması için bu kuralın dışında tutulmuş: Monaco’lular, Dubai’lilerin vb.

Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ise artık herkesin kanıksadığı gibi, tartışmaksızın kesme işaretiyle ayırıyoruz: 

• İlknura (Y)
  İlknur’a (D)
• Çanakkalede yapılan savaşlar (Y)
  Çanakkale’de yapılan savaşlar (D)
• Biz Türkiyeyiz. (Y) 
  Biz Türkiye’yiz. (D)

Yazım Kılavuzlarını ayrıntılarıyla inceleyen dil bilimcilerin çoğu haklı olarak, “özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır” kuralı ile ardından yazılmış olan, “özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz” uyarısının birbiriyle çeliştiğini ve sorunlara yol açtığını dile getiriyorlar.

“Özel adlara gelip ona 'aile, ev, soy, sop' anlamı katan '–ler, –gil' ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz” ilkesi de ne yazık ki derslerde öğrencilere pek anlatılmıyor.

• Yarın buraya Ayşe’ler gelecek. (Y)
  Yarın buraya Ayşeler gelecek. (D)
• Bu yaz tatilde Şenay’gile gideceğiz. (Y)
  Bu yaz tatilde Şenaygile gideceğiz. (D)

İşte başımızın belası olan 2016 doğumlu meşhur kural: “Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve özel iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.” 

• İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin (Y)
  İstanbul Büyükşehir Belediyesinin (D)
• Maliye Bakanlığı’nca her yıl (Y)
  Maliye Bakanlığınca her yıl (D)
• Harvard Üniversitesi'nde yaptığı konuşmada (Y)
  Harvard Üniversitesinde yaptığı konuşmada (D) 

Sayılara getirilen ekler boşluk verilerek değil, kesme işaretiyle ayrılır: 

• Saat 21.30 dan itibaren (Y)
  Saat 21.30’dan itibaren (D)

Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyişi yazıyorsak yer adının ilk harfini büyük yazıyor ve gelen eki kesme işaretiyle ayırıyoruz: 

• Tülin'in boğazda romantik gecesi (Y)
  Tülin'in Boğaz’da romantik gecesi (D)
• Orta Amerikada (Y)
  Orta Amerika’da (D)

Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama günlerinin adlarını yazarken büyük harfle başlıyor ve gelen eki kesme işaretiyle ayırıyoruz: 

• Dünya Mülteci Gününde (Y)
  Dünya Mülteci Günü’nde (D)

Cins isimlere gelen ekleri asla kesme işaretiyle ayırmıyoruz: 

• Bölge'de kim dost kim düşman? (Y)
  Bölgede kim dost kim düşman? (D)
• Video’daki saklı yıldızları bul! (Y)
  Videodaki saklı yıldızları bul! (D)

Özel adlar yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmadığı için kendisinden sonra gelen eki de kesme işaretiyle ayırmamalıyız: 

• O’na bir şeyler ... (Y)
  Ona bir şeyler ... (D)

Belirli bir tarihi belirten ay ve gün adları büyük harfle başlar ve doğal olarak gelen ek kesme işaretiyle ayrılır. Tersi olan durumlarda ay ve gün adları küçük harfle başlar ve gelen ek kesme işaretiyle ayrılmaz: 

• Gün dönümü 21 hazirandır. (Y)
  Gün dönümü 21 Haziran’dır. (D)
• 21 Ekimde sinemalarda (Y)
  21 Ekim’de sinemalarda (D)

Düşünce, hayat tarzı, politika vb. anlamlar bildirdiğinde doğu ve batı sözlerinin ilk harfleri büyük yazılır ve gelen ekler kesme işareti ile ayrılır: 

Putin’den batıya çok sert mesajlar (Y)
Putin’den Batı’ya çok sert mesajlar (D)

Bağlaç olan da / de ayrı yazılır ve kendisinden önceki sözcükten kesme işaretiyle ayrılmaz: 

• CHP Genel Başkanı Özgür Özel’de konuklarına eşlik etti. (Y)
  CHP Genel Başkanı Özgür Özel de konuklarına eşlik etti. (D)

Soru eki gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır. Hiçbir zaman kendisinden önceki sözcüğe veya rakama kesme işaretiyle birlikte bitişik olarak yazmamalıyız: 

• Biz 4'e 2, 5'e 2'mi kalacağız? (Y)
  Biz 4'e 2, 5'e 2 mi kalacağız? (D)

Özel ada dahil olmayıp tamlama kuran şehir, il, ilçe, belde, köy vb. sözler büyük harfle başlamayacağından gelen ekleri de kesme işaretiyle ayırmıyoruz: 

• Bitlis'in Adilcevaz İlçesi'nde elektrik (Y)
  Bitlis'in Adilcevaz ilçesinde elektrik (D)

Para birimleri büyük harfle başlamayacağından gelen ekler de kesme işaretiyle yazılmaz:

• euro'ya güncellenen hoş geldin faizi (Y)
  euroya güncellenen hoş geldin faizi (D)

Kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir sözcük gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır, ek kesme işaretiyle ayrılır: 

• 3 IŞİDLİ’nin fotoğrafı gazetelerde (Y)
  3 IŞİD’linin fotoğrafı gazetelerde (D)

Sonunda nokta bulunan kısaltmalar ile üslü kısaltma ve rakamları kesmeyle ayıracak mıyız? Editör arkadaşlarımızın kararsız kaldıkları bir durumdur. Bu sorunun yanıtı: “Hayır, kesme işareti ile ayırmıyoruz” Bu tür kısaltmalardaki ekleri, noktadan ve üs işaretinden sonra sözcüğün ve üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazıyoruz:

• vb.leri, Alm.dan, İng.yi; cm³e (santimetre küpe), m²ye (metre kareye), 6⁴ten (altı üssü dörtten).

Yazılı iletişimde uymamız gereken diğer kesme işareti kurallarına değinelim. Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada, bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz: Boğaz Köprümüzün güzelliği, Ergene Ovamızın bitki örtüsü, Mersinimizdeki liman vb. 

Türk Dil Kurumunun bu kuraldaki açıklaması yeterince anlaşılır değildir. Örneklere bakıldığında, büyük harflerle yazılmaları nedeniyle sözcüklerin “özel isim” özelliğinin devam ettiğini de görüyoruz. Dil bilimciler bu kuralı da tartışmalı bulmaktadır.

Kesme işareti seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için de kullanılıyor:

• “Engel aramızı açtı n’eyleyim” (Karacaoğlan)
• “Güzelliğin on par’etmez” (Âşık Veysel)

Konuşma dilinde düşen bazı ünlü harfler, yazıda kesme işaretiyle gösterilebiliyor: “N’olur”, “n’apıcaksın” vb.

Kesme işareti bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur: a’dan z’ye kadar, Türkçede -lık’la yapılmış sözler.

Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için kesme işareti konur. 

• Burak Bey’e, Ayşe Hanım’dan, Mustafa Kemal Paşa’ya, Türk Tarih Kurumu Başkanı’na vb.

Akım, çağ ve dönem adlarından sonra gelen ekler kesme işareti ile ayrılmaz:

• Eski Çağın, Yükselme Döneminin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatına

Kesme işareti satır sonuna geliyorsa sadece kesme işareti kullanıyoruz; ayrıca kısa çizgi kullanmamıza gerek yok. Son uyarımız da şöyle, tırnak içine alınan sözlerden sonra kesme işareti kullanılmaz: Oğuz Atay’ın “Tutunamayanlar”ını okudunuz mu?

TDK Yazım Kılavuzları, çoğu dil bilimci tarafından sadece bilgilendirici yazı türlerinin esas alındığı savıyla eleştiriliyor. Dil kuralları ve uyarılar bu kılavuzlarda çok kuralcı ve kesin yargı veren üslupta kaleme alınıyor. Resmî yazışmalar ve bilgilendirici metinler için bu tarz doğru olabilir. 

Öte yandan edebî eserlerde yazarlar, yaratıcılığın verdiği özgürlük hakkıyla bu yazım kurallarını ellerinin tersiyle itebilirler. Şair ve yazarlar, yazım kılavuzlarındaki kurallardan farklı olarak noktalama işaretlerini kullanabilir veya hiç kullanmayabilirler. Örneğin İkinci Yeni şairleri birçok dil bilgisi kuralını reddetmişlerdi. Özel isimleri kesme işaretiyle ayırır ama dizeyi küçük harfle başlatırlardı. Ece Ayhan’ın Gül Gibi Kanto şiiriyle yazıyı bitirelim: 

Dipsiz kuyularda analarının kahrı
azalmış galata'da iki deli çocuk
bacakları uzamış rıhtımda
Enlemlerle boylamların denizleri geçişi
iki deli çocuğun uyuduğu saatlere rastladığı için
onları hiç görmeyecekler işte.