Olası İstanbul depremi: Binaların yüzde 20'si ağır hasar alacak, 1.3 milyon riskli konut var

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinin yarattığı yıkımın etkileri bölgede hâlâ sürerken, deprem uzmanlarının “eli kulağında” diyerek uyardığı olası İstanbul depreminde yaşanması muhtemel senaryoları ortaya koyan İstanbul Planlama Ajansı (İPA) raporu yayımlandı. İPA’nın, 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nin 25. yılında yayımladığı “Türkiye’de Depremin 25 Yılı” başlıklı raporda, İstanbul’un depreme hazırlık süreci ve mevcut durum ele alındı.

Raporda Türkiye’de 1900 yılından bu yana 7 ve üstü şiddette meydana gelen 20 depremde 130 binden fazla kişinin hayatını kaybettiği, 1 milyona yakın kişinin evsiz kaldığı ve toplamda 12 milyona yakın insanın etkilendiği belirtildi.

En fazla can kaybı ve ağır hasarın yaşandığı ilk üç deprem şöyle sıralandı:

• 2023 Kahramanmaraş Depremi (Mw 7,7-7,6 / 50.783 can kaybı)
• 1939 Erzincan Depremi (Mw 7,9 / 32.968 can kaybı
• 1999 Gölcük/Marmara Depremi (Mw 7,4 / 17.480 can kaybı)

Rapora göre Türkiye, 9,3 puanla deprem riski açısından 191 ülke arasında 9. sırada yer aldı.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın Ağustos 2022’deki açıklamasına atıf yapılan rapora göre Türkiye’de 6,8 milyon riskli konut olduğu, bunlardan 1,5 milyonunun acilen dönüştürülmesi gerektiği belirtildi. İstanbul’da ise riskli konut sayısı 1,3 milyon olurken, dönüştürülmesi gereken yapı sayısı 230 bin olarak hesaplandı.

Olası depremin merkezi: İstanbul 

En az 16 milyon kişinin yaşadığı İstanbul’un konut stoku bakımından yaşlı bir kent olduğuna ve her üç yapıdan ikisinin 2000 yılı öncesinde yapıldığına dikkat çekilen raporda bu binaların riskli olup olmadığına dair verilerinin yetersiz olduğuna dikkat çekildi. Yapı tespit çalışmalarının yapılması gerektiği vurgulanırken, eski konutların güçlendirilmesi ve depreme dayanıklı hâle getirilmesi gerektiği ifade edildi. 1999 depreminden sonra dönüşmesi gereken konutların yalnızca dörtte birinin dönüştürülebildiği vurgulandı.

• Raporda, İstanbul’da olası bir deprem durumunda hasar alması öngörülen binalara ilişkin farklı senaryolara da yer verildi.

Örneğin raporda yer verilen 2019 tarihli İstanbul’un Olası Deprem Kayıpları Tahminlerinin Güncellenmesi çalışmasında 7,5 büyüklüğündeki olası depremde hasar öngörüleri şöyle oldu:

^{Çok ağır: 13.495 bina (%1,2), Ağır: 34.345 bina (%2,9), Orta:146.552 (%12,6), Hafif: 301.626 (%25,9)}

Diğer bir deyişle, deprem sonrası onarılamayacak boyutta hasar alacak bina sayısı 47 bin 840 olarak belirlenirken, bu sayı, İstanbul’daki tüm binaların %4,1’ini oluşturdu.

Raporda, “Bina deprem risk durumunda yaklaşık 200 bin binanın hasar görmesi beklenmektedir. Bu konuda kesine yakın bilginin üretilebilmesi için İstanbul bina envanterinin sürekli güncel ve sağlıklı tutulması gerekmektedir” denildi.

Aynı raporda, 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun ile riskli ilan edilen alanlar ile Toplu Konut İdaresi (TOKİ) Kentsel Dönüşüm Projeleri ve Emlak Konut projelerinin karşılaştırılması ise kentsel dönüşüm projelerinde, afet riskinin yüksek olduğu bölgelerdense kentsel rantın daha yüksek olduğu bölgelerin önceliklendirildiği görüldü.

Ayrıca 1999 Marmara depremlerinin ekonomik kayıplarının telafisi amacıyla çıkarılan ve daha sonra kalıcı hâle getirilen Özel İletişim Vergisi ile toplanan vergiler de 2023 sonuna kadar 39 milyar dolara ulaştı. 2022 yılı hesaplamaları, 2003-2022 yılları arasında toplanan Özel İletişim Vergisi'nin her yıl düzenli olarak değerlendirilmesi durumunda 1 milyona yakın konut yapılabileceğini ortaya koymaktadır. Rapor, bunu riskli kabul edilen yaklaşık 1,5 milyon yapıyla karşılaştırarak şu tespitte bulundu:

"2022 yılında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından acilen dönüştürülmesi gereken Türkiye’deki 1,5 milyon yapının olduğuna yönelik açıklama ile toplanan özel iletişim vergileri kapsamında yapılabilecek yaklaşık konut sayıları düşünüldüğünde, içinde bulunulan durumun vehameti ortadadır."

İstanbul depreme hazır değil

Raporun sonuç bölümünde ise çeşitli tespitler ve öneriler yer alırken, olası Marmara depreminin sadece İstanbul’u değil, Marmara Bölgesi başta olmak üzere tüm Türkiye’yi fiziksel, ekonomik ve sosyal olarak etkileyeceği ve “hâlâ sorunun çözülmediği” belirtildi.

Öne çıkan önerilerden bazıları şöyle oldu:

• İmar Kanunu güncellenmeli.
• Farklı teknikleri kapsayan ve güçlendirmeyi teşvik eden yeni bir yönetmelik çıkarılmalı.
• İmar affı ile yapı kayıt belgesi alan yapılar güçlendirilmeli.
• İmar affı uygulamaları yasaklanmalı.
• Kentsel dönüşüm uygulamalarında kredi ve faiz desteği sunulmalı.
• Ulusal Deprem Konseyi yeniden kurulmalı.
• Orta ve büyük yapılaşmalar için afet riski değerlendirmesi yapılmalı.

^{* Bu içerik Avrupa Birliğinin maddi desteği ile hazırlanmıştır. İçerik tamamıyla Aposto’nun sorumluluğu altındadır ve Avrupa Birliğinin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.}