Plastiğin dönüşümü

Son yıllarda plastik çevresindeki tartışmalar, okyanuslardaki plastik kirliliği ve tek kullanımlık plastiklerin oluşturdukları çöp yığınları herkesin gündeminde. Bu durum plastik materyaline karşı bir savaş açılmasına neden olsa da aslında plastik dayanıklı, esnek ve güçlü yapısı sayesinde modern dünyanın gelişimine büyük bir katkı sağlıyor. İnsanların bilinçsiz plastik kullanımı nedeniyle “kötü” ilan edilen plastik bugün hayatın her alanında birçok pozitif etkiye de sahip. 

Günümüzde üretilen tüm plastiğin ortalama %40’ı paketleme ve ambalajlama süreçlerinde kullanılıyor. Özellikle paketleme ve ambalaj için yoğun olarak plastik kullanıldığını düşünüyor olsak da 2050 yılına gelindiğinde sadece paketleme için yıllık 318 milyon tondan fazla plastik kullanılacağı öngörülüyor.

Bu kadar fazla kullanım alanına sahip olan plastik, doğru şekilde tasarlanmış bir sistem sayesinde modern dünyanın en değerli malzemesi hâline gelebilir. Çevreye ve sosyal hayata verdiği zararlar plastiğin mevcut yapısı nedeniyle değil, aksine insanlığın plastiği sorumlu şekilde tüketememesinden kaynaklanıyor. Bu sorunların üstesinden gelmek için ise döngüsel ekonomi prensiplerine göre baştan tasarlanmış, en ince ayrıntısına kadar düşünülerek hayata geçirilecek bir döngüsel plastik sistemi karşımıza çıkıyor.

Kötü şöhretine rağmen kullanım alanları doğru şekilde tasarlanırsa dünyanın en önemli malzemesi olacak olan plastik ve döngüsel ekonomideki yeri bu haftaki tartışmamızın ana konusu. Bu haftaki tartışmamıza Platform for Accelerating Circular Economy (PACE) tarafından hazırlanan “The Plastics Program” raporu eşlik ediyor.

10 adımda döngüsel plastik sistemi

PACE tarafından hazırlanan raporda her yazımızda yer verdiğimiz devletlerin, özel sektörün ve sivil toplum kuruluşlarının görev ve sorumlulukları ekseninde döngüsel ekonomiye uygun plastik sistemi ele alınıyor.

Döngüsel Ekonomi 101’den hatırlatma: Döngüsel ekonomi toplumsal yapıları oluşturan tüm paydaşların birbirine bağlı görev ve sorumlulukları olan, dönüşüm için herkesin sürece dahil edilmesi gereken bir düşünce sistemi. Bu nedenle raporda tüketicilerin görev ve sorumluluklarına direkt yer verilmemesi, tüketicinin dönüşüm sürecine direkt dahil edilmemesi kritik bir hata olarak görülebilir. Devletlerin, özel sektörün ve STK’ların dönüşmesi sayesinde tüketicinin de dönüşeceğine inanmak ne yazık ki döngüsel ekonomiye geçişin tam anlamıyla gerçekleşmesinin önündeki en büyük engel.

1- Olumsuz etkiye sahip plastiklerin kullanımdan kaldırılması

Günümüzde kullanılan bazı plastik türleri bünyelerinde bulundurdukları zararlı maddeler dolayısıyla dünya üzerindeki tüm canlılar için tehlike oluşturuyor. Bu nedenle ilk adım olarak hangi plastiklerin kullanılmayacağına karar verilmesi ve belirli bir düzen içerisinde kullanımdan kaldırılması döngüsel ekonomiye uygun plastik sistemi için karşımıza çıkıyor.

2- Yeniden kullanım ve geri dönüşüme uygun tasarımların desteklenmesi

Plastiklerin en büyük sorunu özellikle tek kullanımlık alternatiflerinin yeniden kullanılabilir veya geri dönüştürülebilir olmaması. Bu nedenle gündelik hayatımızda birçok kullanım alanına sahip tek kullanımlık plastikler kirliliğin temel nedeni olarak görülebilir. Buradan yola çıkarak döngüsel ekonomi içerisinde de kritik bir öneme sahip olan tasarım süreçleri ile plastiklerin tek kullanımlık tasarımlarını yeniden kullanıma veya geri dönüşüme uygun şekilde değiştirmek gerekiyor. Fakat unutulmamalı ki geri dönüşüm de döngüsel ekonomi içerisinde tercih edilmeyen, en son adım. Bu nedenle geri dönüşüm odağında değil, öncelikle yeniden kullanım odağında tasarımlar yapılması yalnızca plastik için değil tüm materyaller için önemli.

3-Hijyen ve güvenlik endişeleri

Tek kullanımlık plastiklerin ortaya çıkmasının en önemli nedeni özellikle gıda ve içecek gibi ürünlerde kullanılan plastiklerin yeniden kullanıldığında tüketici sağlığına zarar verme ihtimali. Bir ürünü tek bir defa kullanılacak bir plastik ile paketlemek tüketici tarafında hijyen açısından güven oluştursa da bu her ürün için geçerli olmayabilir. Döngüsel ekonominin merkezine aldığı inovatif çözümlerle plastiğin özellikle gıda ürünlerinde yeniden kullanılabilir alternatiflere dönüşmesi mümkün olabilir. Bu nedenle tüketicilerin ve regülasyonların da en büyük endişesi olan güvenlik ve hijyen gibi konular odağında plastiklerin yeniden tasarlanması gerekiyor.

4- Tüketici farkındalığı

Yukarıda da bahsettiğimiz gibi tüketiciler döngüsel ekonomiye geçişte kritik öneme sahip. Raporda geçtiği gibi sadece plastiğin yeniden kullanımı hakkında bilinçlenmeleri dışında tüketim alışkanlıklarını değiştirecek yenilikçi iş modellerinin sunulması, tüketicilerin fikirlerinin alınması ve sürece dahil edilmesi kritik önem taşıyor.

5- Çevresel, sosyal ve ekonomik kazanımlar için yeni iş modelleri

Döngüsel ekonomi yenilikçi iş modellerini de merkezine alır. Bu durum elbette plastik kullanımı için de kritik bir öneme sahip. Özellikle yeniden kullanım gibi alternatiflerin ekonomik potansiyelleri döngüsel iş modellerinin teşvik edilmesini ve inovasyonu merkezine alan girişim ve özel sektör temsilcilerinin iş birliğini gerektiriyor.

6- Geri toplama sistemleri

Önceki yazılarımızda da yer verdiğimiz gibi, döngüsel ekonomi içerisinde kullanımı tamamlanmış ürünlerin geri toplanarak döngüye yeniden dahil edilmesi mevcut lineer ekonominin yarattığı sınırlı sistemler dolayısıyla oldukça zorlanılan bir konu. Kullanımı tamamlanmış fakat doğru şekilde değer zinciri içerisine yeniden dahil edilmemiş tüm ürünler, değeri yok edilmiş kaynaklar olarak ele alınmalı. Özellikle paket ve ambalaj süreçlerinde fazlasıyla kullanılan plastiğin doğru şekilde geri toplanmasına elverişli, fonksiyonel bir geri toplama sisteminin kurulması belki de ilk adım olmalı.

7- Atık yönetim tesisleri

Döngüsel ekonomi içerisinde atıkların yani kaynakların doğru şekilde yönetilmesi döngülerin devamlılığı için önemli. Bu nedenle kullanımı tamamlanmış plastikler gibi tüm ürünlerin doğru şekilde ayrıştırılması ve ileri/geri dönüşüm süreçlerine dahil edilmesi gerekir. Fakat bu süreç belediyelerin sorumluluğuyla her sokakta bu ayrımın yapılmasına olanak tanıyan atık kutularının yer almasıyla başlamalı. Evinizde atıklarınızı (kaynaklarınızı) ayırıp sokağa çıktığınızda hepsini aynı çöp kutusuna atmak zorunda kalıyorsanız bu altyapının eksikliğini gösteriyor olabilir. Burada elbette tüketicinin de bu konuda eğitilmesi, gerekiyorsa regülasyonlarla ceza sistemlerinin oluşturulması ve toplumsal bir dönüşümün sağlanması kritik önem taşıyor.

8- İkinci el/dönüştürülmüş plastik ekonomisi

Döngüsel ekonomi yalnızca çevresel ve sosyal fayda yaratmaz. Adından da anlaşılacağı gibi ekonomik olarak da henüz tam anlamıyla hesaplanamayan büyük bir potansiyele sahiptir. Bu nedenle özellikle plastiğin ileri/geri dönüşümü ve yeniden kullanımına odaklı rekabetçi bir pazar yaratılması, özel sektörün de sıfırdan plastik üretmek yerine bu ürünlerin yeniden kullanımına odaklanmalarını sağlayabilir.

9- İnsana yakışır iş süreçleri

Bu madde yalnızca plastiğin döngüsel ekonomi prensiplerine uygun olarak yeniden tasarlanması süreci için değil, döngüsel ekonomiye bütünsel bir geçiş süreci için kritik bir öneme sahip. Küreselde döngüsel ekonominin yalnızca çevresel etkileri ile ele alınsa da sosyal hayata olan etkisi, ekonomi üzerinden kazandıracağı sosyal refah, yeni iş alanları sayesinde insanların yeni yetkinlikler kazanması gibi birçok önemli etkisi var. Bu nedenle yalnızca insana yakışır iş özelinde değil, mevcut sosyal sistemlerimizin de baştan tasarlanması ve insanın, canlıların ve doğanın aynı anda kazanacağı yenilikçi bir sisteme geçiş olarak ele alınmalı.

10- Yenilenebilir malzeme fırsatları

Plastik, mevcut teknolojilerle yeniden kullanımı çok mümkün olmayan bir yapıya sahip. Bu da zaten günümüzde plastiğin kötü şöhretini kazanmasını sağlayan en büyük etken. Fakat döngüsel ekonominin doğru şekilde anlaşılması ve inovasyonu merkezine koyan bir anlayışla dönüşüm sürecinin yürütülmesi bu durumu tersine çevirebilir. Plastiğin içerisindeki malzemelerin yeniden kullanılabilir alternatifler ile değiştirilmesi hem çevresel hem sosyal hem de ekonomik olarak önemli bir potansiyele sahip.

Her zaman söylediğimiz gibi, döngüsel ekonomi bütünsel bir dönüşüm gerektiriyor. Bu nedenle yukarıdaki maddeler belirli odak alanları üzerinden ele alınmış olsa da tüm maddelerin değer zinciri boyunca var olan tüm paydaşlar üzerindeki etkisi analiz edilmeli. Plastikleri tamamen yeniden kullanılabilir şekilde tasarlamak tek başına döngüsel bir ekonomi kurulması için yeterli olmaz. Sistemin en küçük ayrıntısına kadar dikkatle ele alınması, olası tüm senaryoların belirlenmesi ve öncelikle atık oluşumunun önleneceği süreçlerin tasarlanması gerekli. Bu da sabırla yürütülmesi gereken, toplumsal bir değişim için düşünce yapılarının değişmesini zorunlu hâle getiren kritik bir süreç.