Rapor: 66 haberin 21'inde nefret söylemi kullanılıyor

IPS İletişim Vakfı/bianet, Türkiye Avrupa Vakfı’nın “Sahte Haberler ve Nefret Söylemiyle Mücadelede Erken Uyarı Sistemi” (SAHNE) projesi kapsamında, “Türkiye Yazılı Basınında Nefret Söylemi” başlıklı bir rapor hazırladı. 

Yasemin Korkmaz imzasını taşıyan rapor, Kasım 2023 - Mart 2024 tarihleri arasında Türkiye'deki ulusal ve yerel gazetelerde yer alan nefret söylemini analiz etti. 

Dört aylık dönemde, beş yerel (Mersin Gazetesi - Mersin, Olay Gazetesi - Bursa, Günebakış - Trabzon, Yeni Asır - İzmir, Gazete Ekspres - Antep) ve beş ulusal (Yeni Şafak, Sabah, Sözcü, Karar, Yeni Yaşam) gazetenin toplam 80 nüshası tarandı.

Gazete taramasında ulusal, etnik, dinî kimliklere, göçmen ve mültecilere, LGBTİ+’lara yönelik nefret söylemini tespit edebilmek adına anahtar kelimeler kullanıldı. Anahtar kelime listesinde Türkiye’de en fazla hedef gösterilen kimlik isimlerine, bu kimlik isimleriyle ilişkilendirilen küfür ve hakaret ifadelerine de yer verildi:

• Afgan, Alevi, Arap, Ateist, Başörtüsü, Batılı, Çingene, Ermeni, Ezidi, Gayrimüslim, Gavur, Gerici, Göçmen, Haçlı, Hain, Hıristiyan, İslam, Kafir, Kürt, Kurtulma, Mülteci, Musevi, Müslüman, Pakistanlı, Rum, Roman, Soykırım, Suriyeli, Şii, Türk, Türk düşmanı, Yahudi, Yezid, Yobaz, Gay, Gey, Lezbiyen, Travesti, Transeksüel, Eşcinsel, LGBT, LGBTİ, LGBTİ+, Sapkın, Pedofili, Sapık, İbne, Kadın, kız, bayan, hanım, anne, büyükanne, taciz, tecavüz, darp, kadına şiddet, istismar, cinnet, kadın cinayeti, koca, karı.

LGBTİ+’lar ve mülteciler beşer kez nefret söyleminin öznesi oldu

Raporda, seçilen anahtar kelimeleri içeren 66 haber bianet araştırmasının konusu oldu. 66 haberden 21’inin nefret söylemi ürettiği tespit edildi.

Bu 21 haberde LGBTİ+’lar ve mülteciler beşer, Yahudiler dört, Kıbrıslı Rumlar üç, Yunanlar, Araplar ve Ruslar iki, Ermeniler bir kez nefret söyleminin öznesi oldu.

Ayrıca nefret söylemi kullanımı ile siyasi gündem arasındaki etkileşim dikkat çekti. Örneğin, İsrail-Hamas Savaşı bağlamında Yahudiler, 1974 Kıbrıs Harekatı yıldönümünde Kıbrıslı Rumlar ve Yunanlar nefret söyleminin öznesi oldu. 

Türkiye’nin gündeminde sıkça hedef gösterilen LGBTİ+’lar ve mülteciler de birbirini tekrar eden anlatılar üzerinden hedef gösterildi.

Yerel basının etkisi daha belirgin

Nefret söylemi tespit edilen haberlerin yarısı ulusal basında, diğer yarısı ise yerel basında yer aldı. 

Rapora göre, ulusal ve yerel basını okuyuculara erişim ve ürettikleri söylemin etkisi açısından değerlendirdiğimizde yerel basında üretilen haberlerin okuyuculara doğrudan temas etme olanağı bulunurken, ulusal basında üretilen haberler daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşabiliyor.

Raporda, yerel basının okuyucuyla daha yakın ilişki kurduğu için ürettiği söylemin okuyuculardaki etkisi daha belirgin olabildiği belirtilirken, ulusal basının da üretilen söylemleri çok daha fazla sayıda kişiye ulaştırdığı için nefret söyleminin etkisinin yaygınlaşmasında rol aldığı vurgulandı. 

Sıklıkla aynı yöntem kullanılıyor

Rapora göre, nefret söyleminin üretiminde medyanın oynadığı rol kritik önemde. Analiz edilen haberlerde, nefret söyleminin üretiminde sıklıkla aynı yöntemlerin kullanıldığı belirtildi. 

Raporda, özellikle tarihsel anlatıları konu alan haberlerde, yaşanan olayların taraflarının net bir şekilde belirtilmemesi ve bir grubun eylemlerinin kimliğe genellenmesi, nefret söyleminin hedefi olan kimliklere yönelik önyargıları pekiştirdiği ifade edildi. 

Raporda nefret söylemi üretiminden kaçınmak için olayların sorumlularını doğrudan işaret etmek ve bir olayı ya da eylemi kimliğe genellemekten kaçınmak gerektiğine ilişkin şunlar söylendi: 

''Bu çalışmada tespit ettiğimiz örnek ve yöntemlerle alandaki diğer örneklerde olduğu gibi medyanın ayrımcı dilin yaygınlaşmasında oynadığı rolün altını çiziyoruz. Medyada kullanılan dilin toplumsal yaşamdan bağımsız olmadığını, medyadaki ayrımcı dilin toplumdaki kutuplaşmayı daha da artırdığını ve tam da bu nedenle büyük bir sorumluluk taşıdığını yineliyoruz. Bu çalışmanın ayrımcı söylemin üretiminde medyanın rolüne dair farkındalık yaratmasını, hak temelli haber dilinin yaygınlaşmasına katkı sunmasını umuyoruz.''