Sesi Duyulmayanlar #1 Engelliler

Herhangi bir sosyal devletin dezavantajlı vatandaşlarına sağlaması gereken yaşam standartları, sağlık, iş, eğitim, güvenlik gibi temel hak ve gereksinimleri kapsar. Türkiye Cumhuriyeti anayasayla kendisini sosyal devlet olarak tanımlamakta. Ancak bu sosyal devletin yürütücüleri olarak hükümetlerin bu hakların temini konusunda aldığı sorumluluğu incelememiz gerekiyor. Engelliler adına hem yerel hem de merkezi hükümetlerin oldukça büyük sorumluluğu var; yaşanılabilir şehirler kurmak ve temel ihtiyaçlarının bir kısmını ya da tamamını medikal sorunları sebebiyle sağlamayadıklarında onlara bu haklarını iade etmek. Çalışamayanlar için maaş, eğer kendisine bakan biri varsa o kişinin görünmez emeğini görünür kılacak ve bakım masraflarını karşılayacak bakım ücreti, ücretsiz sağlık hizmetleri ve herhangi bir hizmete evden erişim hakkı, şehirleri tekerlekli sandalye ulaşımına uygun halde kurmak, görme engelliler için olan sarı bantların düzenlenmesi, her kademede eşit eğitime ulaşım, meslek edinme ve sosyal hizmetlere ulaşım diyerek liste gittikçe uzuyor. Engellilik çoğu zaman sadece bedensel ve zihinsel bir dezavantajın ötesinde sosyal ve ekonomik bir problem. Sosyal yardım adı altında dağıtılan ve bugünün ekonomisinde alım gücü oldukça düşük kalan maaşlar iş bulamayan ya da çalışamayacak durumdaki bireylerin en temel geçim kaynağı ancak sürekli bu paranın ellerinden alınması riskiyle karşı karşıyalar, evde sağlık hizmetleri özellikle büyük şehirlerde uzayan  kuyruklar ve aksayan bürokrasi sebebiyle erişilebilir değil. Devlet kurumları tarafından ikinci sınıf muamelesi gören bir grubun, eğitimde yaşamda sosyal hayatta eşitlenmesinin imkanı yok. Engelliler adına gerçekleşmeyen her vaat, okulda dışlanan otizimli bir çocuğun, tekerlekli sandalyeye ulaşamadığı için eve kapanan bir gencin, çocuklarına yeterli imkanı sunamadığını düşünen engelli bir ebevenyenin geleceğinin önüne döşenmiş bir duvardır. Engellilere sunulan bütün bu hizmetlerin hak temellidir yani bunları hükümetlerin sorumluluğu, engellilerin hakkıdır. Bu yazı içinde herhangi bir siyasi parti için vaat olarak karşımıza çıkan maddeleri, aklımızın bir köşesinde halihazırda korunma altına alınmış ve gündelik siyasetten uzak kılınmış haklar olması temmenisiyle değerlendireceğiz.

AK PARTİ VE ENGELLİLER

Türkiye’de engelli haklarının gündemleşmesi, Avrupa Birliği’ne üye olma, isteği bağlamında gelişen müzakereler ve çıkan uyum yasaları bağlamında gelişmişti. Avrupa Sosyal Şartı üzerinden düzenlenen İş Kanunu, Engelliler Kanunu gibi kanunlar 2003 yılından itibaren yürürlülüğe alınmaya başlanmıştı. Bu kanunlar en başta “engelliliği engellemek” gibi bir amaçla başlanmış. Yüksek işçi ölümleri, iş kazaları ve hastalıklarına bağlı rahatsızlıkların yüksek oranı engellenmek istemişti. Sonraki süreçte  Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve altında engelli bireylerin sorunlarına eğilecek birimlerin kurulması, probleme yönelik adımları  Avrupa Birliği’nin koyduğu koşullar çerçevesinde yerine getirmek amacıyla gerçekleşmişti. 

Evde Bakım Maaşı ve Engelli Aylığı olarak geçen iki ayrı ödeme sisteminin ikisi de ilk günden itibaren ekonomik durum gözetilerek, sadece belli engellilik oranları ve belli bir seviyenin altındaki ekonomik durumu sağlayan birey ve ailelere sağlanmaktadır. Evde bakım ücreti almak için engelli bireyin raporunun %50’nin üstünde olması ve hane içindeki kişi başı gelirin asgari ücretin net tutarının ⅔’ünden az olması gerekiyor. Bu şu demek: hane içinde kişi başı gelirin 2023 yılında 5670 liradan az olması gerek, öte yandan 2023 Mart ayında TURK-İŞ’in yaptığı araştırmaya göre bekar bir çalışanın yaşam maliyeti 12470 lira civarında. Öte yandan engelli aylığı ise %40 ve üzeri oranlarda engellilik ve  hane içindeki kişi başı gelirin asgari ücretin net tutarının ⅓ ’ünden az olması gerekiyor. Burada bahsedilen gelirlere alınan diğer sosyal yardım maaşı da dahil. Yani birinin evde bakım parası alması için evine giren maaş miktarı hesaplanırken eğer bu kişi engelli aylığı alınıyorsa, bu ücret de dahi ediliyor. Dolayısıyla bu iki maaşı birden almak için ailenin ekonomik durumunun açlık seviyesinin çok altında olması bekleniyor. Bu maaşları alan birinin herhangi bir gayrimenkul sahibi olmaması gerekiyor ve bakmakla yükümlü olduğu birisi olmamalı. Örneğin engelli bir ebevyenin 18 yaşından küçük çocuğu varsa engelli maaşı alması yasal değil. Bunlar göz önünde bulundurulduğunda, AK Parti’ni AB Uyumu kapsamında başlattığı bu uygulamaları engelliler adına bir kazanım olarak görsek de kapsamının dar olması ve maaşların hayatı idame ettirecek miktarlardan ziyade ek yardımlar düzeyinde kalması altı çizilmesi gereken konular. 

AKP 2018 Seçim Beyannemesinde “Engelli genç ve çocukların kısa süreli gündüz ve yatılı bakımı için güvenli bir biçimde bırakılabilecekleri “Aktif Yaşam Merkezleri” kuracağız. Korumalı iş yerlerini 81 ilimize yaygınlaştıracağız.Engelli genç ve çocukların gün içerisinde sosyal faaliyet yapabilmelerine imkan verecek şekilde gençlik merkezlerinde ortam oluşturacağız.” diye bir vaatte bulunmuştu. 5 yıl sonra bu projenin hayata geçmediğin rahatlıkla söyleyebiliriz.

“İş ve Meslek Danışmanlığı hizmetleri kapsamında engellilerin istihdama geçişlerini kolaylaştıran ve sürdürülebilir istihdamlarını sağlayan engelli iş koçluğu modelini kuracağız.”

 Öte yandan engellilerin istihdamının giderek arttığını söylemek mümkün, engelliler için memuriyet merkezi sınavı (EKPSS) uygulaması ve engelli birey çalıştırma kota ve zorunlulukları sayesinde ( 50 kişiden fazla çalışanı olan yerler için minimum %3, kamuda minimum %4) gerçekleşen bu artış, Doğruluk Payı’nın bülteniyle de onaylanmıştı. Ancak yükselen işsizlikte işten çıkarılan engelli sayısı veya engelli bireylerin çalışma koşulları gibi sorunsallar için ayrı araştırmalara ihtiyacımız var ki aynı araştırma, engelli istihdamının verilen barajların üstüne hiç çıkmadığını ve giderek azaldığını beliritiyor.

Mevcut iktidar olan AK Parti’nin engelli yaşamını iyileştirmeye yönelik verdiği ancak gerçekleştirmek bir kenara bu durumu daha kötü bir duruma getiren anlayışı, muhalif partilerin de bu geri plana atılan ve toplumun yadsınamacayak derecede önemli bir grubunu mağdur hale getiren önemli bir sorununu sağlam temellere dayalı, akılcı vaatlerle gün yüzüne çıkarmaya çalışmasını sağlıyor. Millet İttifakı ve bileşenlerinin kendi parti programlarında engellilerle ilgili sorunlara geniş ölçekte yer veriliyor.

Altılı Masa Ortak Mutabakat Metni Engelliler ile İlgili Başlıca Vaatler

İstihdam

 AK Parti iktidarı döneminde gittikçe azalan engelli istihdamı, muhalefetin de vaatlerini oluşturan temel unsurlardan:

Engelli istihdamı konusunda engelli grupları arasında dengeli bir politika belirlenmesini sağlayacak, engelli kadınlar, işitme engelliler ve zihinsel engellilerin engelli istihdamından eşit oranda faydalanmalarını temin edeceğiz.

Engelli bireylerin yetkinlikleri ve yapabilecekleri işlere uygun eğitim almalarını sağlayacak ve istihdam edilebilirliklerini artıracağız. 

Sosyal sorumluluk projeleriyle engellilere yönelik mesleki eğitimler ve sertifika programlarını teşvik edeceğiz. 

Engelli bireylerin yazılım, kodlama, siber güvenlik, e-ticaret uzmanlığı, büyük veri yöneticiliği gibi kalifiye eleman olarak istihdamını sağlayacak projeler geliştireceğiz.

Engelli iş koçluğu AK Parti vaatleriyle ilgili olan bölümde bahsedildiği gibi mevcut iktidarın hedeflediği uygulamalarından biriydi. Bu konu daha önce Cumhuriyet Halk Partisi’nin de gündeme getirdiği, vaat olarak sunduğu bi konuydu. Bugün baktığımızda iş koçluğu sisteminin yeteri kadar iyi çalışmadığından olsa gerek bu vaat Altılı Masa’nın da ortak olarak ele aldığı bir konu olmuş.

İş Koçları uygulamalarıyla engelli personelin işe, işyerine ve diğer personele uyumunu artıracağız. 

Sosyal Yardım

Özellikle iktidarının ilk yıllarında sosyal yardımlarıyla büyük alkışlar toplayan Adalet ve Kalkınma Partisi son yıllarda bunun tam tersine bir tutum sergiledi ve pek çok sosyal yardım enflasyon karşısında ezilerek değerini büyük ölçüde kaybetti. Millet İttifakı da engellilerin sosyal yardımlarıyla ilgili sorunlara derman olabilecek vaatler de bulunuyor.

Engelli aylıkları, bakım yardımları ve malzeme desteklerini yüksek enflasyonu da dikkate alarak günün şartlarına göre güncelleyeceğiz. 

Engelli aylıklarını ve bakım yardımlarını belirlerken, hane içinde fert başına düşen gelir sınırını artıracağız. 

Engelli vatandaşlarımızın kullandığı protez, ortezlerin SGK katkı paylarını günün şartlarına göre güncelleyeceğiz. 

Engelli bakım ve kreş evleri açarak ailelere sosyal destek sağlayacak, engellilerin ve bakıma muhtaç yaşlıların günü birlik yararlanabileceği bakım evleri açarak bu kişilerin ailelerinin günlük ihtiyaçlarını karşılamalarına yardımcı olacağız. 

Engelli çocukların ebeveynleri üzerinden sağlık yardımı alabilmeleri için en az %60 olarak uygulanan engellilik oranını düşüreceğiz. 

Engelli kadınlar için doğum öncesi ve sonrası izin gün süresini artıracağız. 

Engellileri, rehabilite edilmesi, sosyal hayata katılması ve sağlıklı bir hayat sürmeleri için spora teşvik edecek, hemen her branşta spor yapabilmeleri için gerekli altyapı imkânlarını hazırlayacak, başarılı milli sporculara teşvik primi verilmesi hususundaki esasları genişleteceğiz. 

Engelli bireylerin bağımsız yaşam ve topluma dahil olabilmeleri için gelişen teknolojilere uyumlu tıbbi cihaz, ilaç, test kitleri ve yapay zeka marifetiyle üretilen ürünleri stratejik sektör kapsamına alacak ve teşvik edeceğiz.

Spor

Spora engellilerin aktif katılımının sağlanması  amacıyla dünya çapında büyük gelişmeler yaşanıyor. Bu doğrultuda düzenlenen Paralimpik Oyunları 1960’lardan günümüze kadar popülerliğini arttırarak gelmiş ve 2008 yılında uluslararası düzenlenen ikinci büyük organizasyon haline gelmiştir. Ülkemizde ise engellilerin spora olan katılımlarının sağlanması geçmişten günümüze daha iyi hale gelse de maalesef hedeflenen seviyelerin uzağında. Türkiye buna rağmen bu alanda önemli başarılar kazanıyor. Bu konuya en güzel örneklerden birisi de ülkemizin ampute milli futbol takımı. 2005’ten itibaren uluslararası turnuvalara katılan takımımız dört dünya üçüncülüğü, bir dünya ikinciliği ve son olarak 2022 yılında Antalya’da düzenlenen Dünya Kupası’nın da birinciliğini elde etmiş durumda. Bunun yanı sıra 2017 ve 2021 Avrupa Şampiyonaları’nın da şampiyonu konumundalar. Ampute Futbol dalında yaşanan dünya çapında dominasyon özellikle engelliler ile ilgili atılması gereken adımları daha üst boyutlara çıkarmamız için gündem oluşturan unsurlardan birisi.

Sadece ampute futbol değil diğer çoğu alanda da gereken adımların atılması amacıyla Millet İttifakı spor ile ilgili şu vaatlerde bulunuyor:

Engelli Spor Kulüplerine Gençlik ve Spor Bakanlığı bütçesinden sağlanan ödeneklerin miktarını artıracağız.

Kamu kurum ve kuruluşlara ait sosyal tesislerden engellilerin indirimli olarak istifade etmesini sağlayacağız.

Eğitim

Engelliler’in eğitimi ile ilgili atılan genelde kamudan ziyade özel sektörlerin elindeydi. 2010’lu yıllardan sonra artan pek çok özel eğitim kurumuna erişim gerek sosyal yardımlar gerekse ekonomik sıkıntılar bu kadar yoğun bir şekilde hissedilmediği için yüksek seviyelerdeydi ancak son yıllardaki ekonomik kriz ve devletin bu konuda attığı adımların adeta geriye doğru gitmesi engellilerin eğitimi konusunu önemli bir sorun hala getiriyor. Engelli çocukların maalesef çoğu yüksek özel eğitim masraflarından dolayı gerekli eğitimleri alamaz hale geldi. Millet İttifakı da Ortak Politikalar Mutabakat Metni’nde bu sorunu çözmek için fazlaca vaate sahip.

 Millet İttifakı’nın Engellilerin Eğitim Süreci ile İlgili Bazı Vaatleri

Engellilere özgü okulları yaygınlaştıracağız

Engellilerin eğitim kuruluşlarına kabullerinde ortaya çıkan sorunları net yasal düzenlemelerle ortadan kaldıracağız. 

Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerine yönelik gerçekçi ve sürdürülebilir bir destekleme programı oluşturacağız. 

Özel gereksinimli çocukların, örgün eğitim dışında aldıkları rehabilitasyon hizmetini ayda en az 40 ders saatine çıkaracağız.

İşitme ve görme engellilerin, üniversiteler dahil, eğitimin her kademesinde rahat ve kaliteli eğitim alabilmelerini sağlayacağız. 

Engellilerin seçtiği alanlarda eğitim alabilmesi için mesleki habilitasyon, rehabilitasyon ve eğitim programları geliştirecek, bu programlarda kamu kurumları haricindeki tüzel kişiler ile gerçek kişilerin de gönüllü olarak hizmet sunabilmesini sağlayacağız. 

Örgün eğitim programlarına geç başlamış engellilerin eğitime dâhil edilmesi için düzenlemeler yapacağız. 

Engelli bireylerin okul öncesinden itibaren diğer öğrencilerle birlikte eğitim almalarını sağlayarak engelli bireylerin okullaşma oranını artıracak, kaynaştırılmış eğitimin altyapısını hazırlayacağız. 

Özel Eğitim İhtiyaçları belirlenmiş 0-36 ay çocuklarımız için ailelerinin bilgilendirilmesini ve desteklenmesini sağlayacak, üniversitelerimiz, yerel yönetimlerimiz ve sivil toplum kuruluşları ile iş birliği içerisinde 6 aylık periyotlarda izleme ve değerlendirme yaparak gerekli eğitim hizmetini vereceğiz.

 Kaynaştırmalı Engelsiz Kreş projesi çerçevesinde engelli çocuklarımızın eğitim ve rehabilitasyonu için tamamı kamu kaynaklarıyla karşılanacak kreş uygulamasını tüm ülke genelinde hayata geçireceğiz. 

“Ulusal Ebeveynlik Projesi” kapsamında engelli çocuklarımızın ailelerinin çocuklarının eğitim sürecinin her boyutuna aktif katılmaları seferberliğini başlatacağız.