Sudan’da neler oluyor?

Sudan’ın başkenti Hartum ve çeşitli şehirlerinde 15 Nisan Cumartesi günü Sudan Silahlı Kuvvetleri (Ordu) ile paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasında çıkan anlaşmazlığın çatışmaya dönüşmesi sonucu en az 270 kişi hayatını kaybetti, 1800 kişi yaralandı. 

Dahası: Hartum’da hastanelere de sıçrayan çatışmalar sonucu Sudanlı Doktorlar Merkez Komitesi 12’den fazla hastanenin zorla kapatıldığını açıkladı. Sokaklardaki çatışmalar, Hartum’da yaşayanları elektriksiz ve susuz şekilde evlerinde bıraktı. İki rakip grubun önemli altyapıları kontrol etme isteği, havalimanlarının ve uçakların hedef alınmasıyla sonuçlanarak ülkeye giriş çıkışları zorlaştırdı. 

Neden? Ordu ile HDK arasında "HDK'nın tamamen orduya katılmasını" öngören askerî güvenlik reformu konusunda son birkaç aydır anlaşmazlık yaşanıyordu. Anlaşmazlık geçtiğimiz hafta silahlı çatışmaya dönüştü. 

Neler yaşandı? AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, Sudan'daki AB Büyükelçisi'nin konutunda saldırıya uğradığını ve saldırganların üniformalarının HDK birliklerine ait olduğunu açıkladı.

ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, ABD diplomatik konvoyuna ateş açıldığını ve ilk bulguların HDK birliklerinin olaya karıştığını gösterdiğini açıkladı. Blinken, taraflarla ayrı ayrı görüşerek insani yardımın ulaştırılması, Sudanlı ailelerin yeniden bir araya getirilmesi ve uluslararası toplumun Hartum'daki varlığının güvence altına alınmasına izin vermek için ateşkes çağrısında bulundu.

24 saatlik ateşkes: HDK Komutanı Dagalu, Blinken’a ek olarak birçok ulusun ateşkes çağrısında bulunması sonucu ateşkes ilan ettiklerini sosyal medyadan yaptığı "HDK, sivillerin güvenli geçişi ve yaralıların tahliyesini sağlamak için 24 saatlik ateşkesi onayladığını yeniden teyit ediyor" paylaşımıyla duyurdu.

Öte yandan: Ordudan yapılan açıklamada ise, "Arabulucular ve uluslararası toplumla bir ateşkes konusunda herhangi bir koordinasyondan haberdar değiliz. İsyancıların 24 saatlik ateşkes ilan etmesi, saatler içinde alacağı ezici yenilgiyi örtmeyi amaçlıyor" ifadelerine yer verildi; ancak bir süre sonra yapılan açıklamada 24 saatlik ateşkes uygulamasına saat 18.00’dan itibaren başlayacakları duyuruldu.

Arka plan: Aralık 2018’de hayat pahalılığı nedeniyle başlayan gösteriler ülke genelinde rejim karşıtı eylemlere dönüşmüştü. 2019’da ordu yönetime el koyarak 30 yıllık Ömer el-Beşir iktidarını sonlandırmış, Anayasal Bildiri Anlaşması’nın imzalanmasıyla asker-sivil ortaklığındaki ilk geçiş dönemi başlamıştı. Ekim 2021’de ise ordu hükümeti feshedip Başbakan Abdullah Hamduk’u gözaltına almıştı. Teknokrat bir hükümet kurması için görevi iade edilen Hamduk, 2022’de siyasi krizin çözülememesi nedeniyle istifa etmişti. 

Nisan 2023’te ise asker ve sivil arasında “çerçeve anlaşma” imzalanmasına rağmen ordu ve HDK arasında anlaşma sağlanamaması nedeniyle nihai anlaşmanın imzalanması ertelenmişti. HDK’nin, ülkenin kuzeyindeki ve ordunun askerî hava üssünün bulunduğu Meravi şehrine çok büyük bir birlik sevk etmesine karşın ordu, "HDK'nin bu açılımları ve güçlerini yeniden konumlandırması, orduya bağlı kuvvetlerin görev ve çalışma sistemi ile çelişmekte olup açık bir hukuk ihlalidir. Bunların devamı, bölünme ve gerilime hatta kaçınılmaz olarak ülkedeki güvenliğin bozulmasına yol açabilecek. Tehlike sinyalini vermeliyiz” açıklamasını yapmıştı. Ordu sözcüsü Nebil Abdullah, bu durumun bir darbe girişimi olduğunu belirtmişti, daha sonra yapılan bir açıklamada ise HDK "milisleri"nin subay ve askerleri arasında silah bırakanlarını affeden bir kararname yayınladığı kaydedilmişti.

Geniş açı: 2019’da Ömer el-Beşir’in iktidardan devrilmesiyle diğer Afrika ve Arap ülkelerinde de benzer hareketlere umut veren Sudan’ın demokratik bir hükümet sistemine geçiş hayali, 2021’de darbe girişimiyle sekteye uğratılmıştı. 2022’de hükümetin istifası ile yönetim de facto Sudan Silahlı Kuvvetleri Komutanı General Abdulfettah el-Burhan’ın elinde olmakla beraber paramiliter HDK Komutanı General Muhammed Hamdan Dagalu ile bir güç ayrımı var idi. 

Yıllardır Sudan’ın de facto lideri sayılan Sudan Silahlı Kuvvetleri Komutanı General Abdulfettah el-Burhan, 2019 öncesi el-Beşir ile yakın ilişkilerde olmasına rağmen hükümetin devrilmesi sonrası oluşan belirsizlik ortamında yükseliş göstermişti. 2019’da siviller ve asker arasında yapılan anlaşma sonrası demokrasiye geçişi gözetmesi için kurulan Egemenlik Konseyi’nin Başkanı olmuştu. 

General el-Burhan’ın rakibi, Hızlı Destek Kuvvetleri Komutanı General Muhammed Hamdan Dagalu, HDK paramiliter grubunun lideri. Darfur’da zamanında ayaklanmaları bastırması sonucu el-Beşir tarafından 2013’te HDK’nin başına atanmıştı. 2021 yılında el-Burhan ile beraber darbe girişiminde bulunmuş ve Sudan’ın ortak liderleri olmuşlardı. General Hamdan, aynı zamanda Egemenlik Konseyi Başkan Yardımcısı.

Perspektif: Afrika’nın yüzey alanı en büyük üçüncü ülkesi ve 45 milyon nüfusa sahip Sudan, coğrafi açıdan stratejik bir konuma sahiptir. ABD, giderek demokratikleşmesi ile Sudan’ı, terörizme devlet desteği sağlayan ülkeler kategorisinden kaldırmıştı. Son aylarda Birleşmiş Milletler, Afrika Birliği, Arap Birliği ve Avrupa Birliği iki general arasında anlaşılması ve demokratik sivil hükümete geçişin tamamlanması için Sudan’a delegeler göndermişti.

Şimdi ne olacak? Bununla beraber, ülkenin en şiddetli tarihe sahip ve birçok isyancı grup barındıran bölgesi Darfur’un bu çatışmalara çekilmesi bekleniyor. Bu bölgede, Rusya bağlantılı paramiliter Wagner Grubu’nun üssü olduğu düşünülüyor. Rusya’nın bu bağlantılar ile bölgedeki altın madenciliği operasyonlarında söz sahibi olmaya çalıştığı ve Rus savaş gemilerinin Kızıl Deniz’de Sudan limanlarına yanaşabilmesini istediği belirtiliyor.

Mısır’ın ise, 2011’de rejim karşıtı gösterilerle devrilen hükümetin yerine gelen ordu-destekli hükümeti nedeniyle komşu ülkesinde de kendisine benzer bir hükümet biçimi olmasını istediği için sivil hükümete geçişi engellemek istediği düşünülüyor. Diktatörlüğün stabilite için gerekli olduğunu düşünen Mısır, el-Burhan’ın müttefiki konumunda. 

HDK askerleri haftasonu Sudan’daki otuz Mısır askerini ve yedi savaş uçağını ele geçirmişti. Bununla ilgili Mısır Cumhurbaşkanı Sisi, “Sudan'daki Mısır kuvvetlerinin hedefi yalnızca eğitim vermektir, taraflardan birinin lehine diğerinin aleyhine destek vermek değildir. Sudan'daki olaylar bir iç meseledir müdahale edilmemelidir” ifadelerini kullandı.